Կառլ Յասպերս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Յասպերս Կառլ (գերմ.՝ Karl Theodor Jaspers, 23 փետրվարի, 1883, Օլդենբուրգ – 26 փետրվարի, 1969, Բազել), գերմանացի փիլիսոփա և հոգեբույժ, էքզիստենցիալիզմի փիլիսոփայության հիմնադրներից մեկը։ Բժշկական կրթություն ստացել է Բեռլինի, Գյոթինգենի, Հայդելբերգի համալսարաններում (1902—1908)։ 1909-1915 թվականներին Հեյդելբերգի հոգեբուժական կլինիկայում դոկտոր Ֆ.Նիսսլի օգնական։ 1913 թ. ուսանում է Օլդենբուրգի և Մյունխենի համալսարաններում, լսել է Տ.Լիպսի փիլիսոփայական դասընթացը, հոգեբանության գծով մասնագիտացել է Հեյդելբերգի համալսարանում։ 1913 թ. պաշտպանում է դոկտորական ատենախոսություն բժշկագիտությունից (ընդհանուր հոգեպաթոլոգիա) Վ. Վինդելբանդի մոտ։ 1916 թ.՝ հոգեբանության պրոֆեսոր, 1921 թ-ից՝ փիլիսոփայության պրոֆեսոր Հեյդելբերգի համալսարանում։ 1937 թվականին ֆաշիստական կառավարութունը Յասպերսին հեռացրել է դասախոսական աշխատանքից, որին վերադարձել է 1945-ին, 1948 թվականին տեղափոխվել Բազելի համալսարան, որտեղ աշխատել է մինչ 1961 թվականը:

Յասպերսի բժշկական աշխատանքները վերաբերում են ընդհանուր հոգեախտաբանությանը։ «Համընդհանուր հոգեախտաբանություն» (Allgemeine Psychopathologie, 1913) երկում, հետազոտելով հոգեկան հիվանդների ապրումները, Յասպերսը գտնում էր, որ դրանցում արտահայտվում են անհատական սրված որոնումները։ Այդ որոնումները համարելով փիլիսոփայման (այս տերմինով ցանկանում էր շեշտել մտածական ընթացքի անկատարությունը, որովհետև հարցերը գերակշռում են պատասխաններին) միջուկը՝ նա գտնում էր, որ աշխարհի ամեն մի բանական պատկեր կարող է դիտվել իբրև այլաբանական մի բան,իբրև երբեք մինչև վերջ չգիտակցվող հոգեկան երևույթների «բանականացում»։ Վերջինս կեցության ծածկագիրն է․ խընդիրը այն վերծանելն ու գիտակցության բանական դրսևորումների (գիտության,արվեստի, կրոնի) հիմքում ընկած էկզիստենցիայի՝ գոյակի, չգիտակցող գործունեությունը պարզաբանելն է։ Ըստ Յասպերսի, կեցության իսկական իմաստը մարդուն բացահայտվում է սահմանային իրադրություններում (վիճակներում) (հիվանդություն, մահ, վախ), երբ մարդն ազատվում է ամենօրյա հոգսերից (որը «առկա կեցությունն է աշխարհում»), իդեալական հետաքրքրություններից ու իրականության գիտական պատկերացումներից(որը «տրանսցենդենտալ ինքնին կեցությունն» է)։ Մարդու առջև բացվում է խիստ անձնական գոյության աշխարհը («գոյակի պայծառացում») և աստծու (տրանսցենդենտի) իսկական վերապրումները։Ցասպերսի կարծիքով մարդկային կեցության համար էական նշանակություն ունի գոյակների հաղորդակցումը, որը նրա աշխարհընկալման կենտրոնական հասկացությունն է։ Ըստ Յասպերսի, ժամանակակից հասարակությունը ճնշում է մարդկանց անհատականությունը, և գոյություն ունեցող բարոյական, հասարակական և բանական չարիքը ուրիշի գոյակին անհաղորդ լինելու արդյունք է։ Յասպերսը փլիսոփայության իմաստը տեսնում է հենց տարբեր երկրների և ժամանակների միջև համամարդկային հաղորդակցումների ուղիներ ստեղծելու մեջ։ Ընդհանուր առմամբ Յասպերսի փիլիսոփայությունը լիբերալ֊-անհատապաշտական հումանիզմի ճգնաժամի և դրանից ելք գտնելու անհնարինության արտահայտությունն է։ Յասպերսի պահպանողական լիբերալիզմը մինչև 1960-ական թվականները, ուներ հակակոմունիստական ուղղվածություն, սակայն հետագայում նա հանդես էր գալիս ԳՖՀ քաղաքական կյանքի հակադեմոկրատական և ռևանշիստական միտումների խիստ քննադատությամբ։

«Ընդհանուր հոգեախտաբանություն» աշխատությունում ներքին ապրումների ուսումնասիրման հիմքի վրա հստակեցրել է հոգեբուժության մեջ կիրառվող հասկացությունները։ Հետագայում տվել է հայտնի մարդկանց (Ա. Սթրինբերգ, Վան Գոգ, Նիցշե) պաթոլոգիկ զարգացման վերլուծությունը։ Դիտարկում էր պսիխոպատոլոգիան որպես մարդու կողմից իր անհատականության որոնման ձև։ Գտնում էր, որ գոյության իրական իմաստը բացվում է մարդու առաջ միայն սահմանային իրավիճակներում, երբ մարդը հրաժարվում է առօրյա կարծարտիպերից, և նրա առջև բացվում է աշխարհի ներքին թաքնված կողմը, և գալիս է Աստծո իսկական գիտակցումը։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png