Կառլ Լիննեյ (կրտսեր)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կառլ Լիննեյ
շվեդ.՝ Carl von Linné d.y.
Forslund, Linnaeus filius.jpg
Ծնվել էհունվարի 20, 1741(1741-01-20)[1][2][3][4]
Q10493877?, Falun Municipality, Dalarna County, Շվեդիա[3]
Մահացել էնոյեմբերի 1, 1783(1783-11-01)[1][2][3][4] (42 տարեկանում)
Uppsala Cathedral Assembly, Շվեդիա[3]
ԳերեզմանՈւփսալայի Մայր տաճար
ՔաղաքացիությունFlag of Sweden.svg Շվեդիա
Մասնագիտությունբուսաբան, բնագետ, համալսարանի պրոֆեսոր և սնկաբան
Հաստատություն(ներ)Ուփսալայի համալսարան
Գործունեության ոլորտբուսաբանություն
Ալմա մատերՈւփսալայի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինշվեդերեն[2]
Եղել է գիտական ղեկավարՈւլոֆ Պետեր Սվարց
ՀայրԿառլ Լիննեյ[3]
ՄայրՍարա Էլիզաբեթ Մորեա
Հեղինակի անվան հապավումը (բուսաբանություն)L.f.
Carl von Linné the Younger Վիքիպահեստում
Տիտղոսաթերթ Կառլ Լիննեյի հայտնի աշխատանքներ Supplementum Plantarum systematis vegetabilium (1781)

Կառլ Լիննեյ կրտսեր (շվեդ.՝ Carl von Linné d.y., լատ.՝ Carolus Linnaeus filius, հունվարի 20, 1741(1741-01-20)[1][2][3][4], Q10493877?, Falun Municipality, Dalarna County, Շվեդիա[3] - նոյեմբերի 1, 1783(1783-11-01)[1][2][3][4], Uppsala Cathedral Assembly, Շվեդիա[3]), շվեդ բժիշկ և բնագետ (բուսաբան), Կառլ Լիննեյի (շվեդ.՝ Carl Linné, Carl von Linné, լատ.՝ Carolus Linnaeus, 1707-1778) որդին։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառլ կրտսեր առաջին Կառլ Լիննեյի և նրա տիկնոջ՝ Սառայի Մորեի (շվեդ.՝ Sara Elisabeth Moraea, 1716-1806) առաջին երեխան էր (նրանց ընտանիքում կար յոթ երեխա):

Մանկություն և պատանեկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նա ընդգրկված էր Ուպսալայի համալսարանում, երբ ընդամենը 9 տարեկան էր և սովորում էր մնացած ուսանողների հետ միասին, որոնց դասավանդել է նրա հայրը: Կառլ Լիննեյի Առաջադրանքով նրա որդու մասին հոգ էին տանում լավագույն ուսանողները՝ ապագայում հայտնի բուսաբան Պեր Լյոֆլինգը (շվեդ.՝ Pehr Löfling, 1729-1756), Դանիել Սուլանդերը (շվեդ.՝ Daniel Solander, 1733-1782) և Յոհան Պետեր Ֆալկը: 10 տարեկանում նա արդեն գիտեր Ուպսալայի հին բուսաբանական այգու (Լիննեյի Պարտեզում) բույսերի մեծ մասը: 

18 տարեկանում հոր հովանու ներքո նա աշխատել է Ուպսալայի բուսաբանական այգում: 1762 թվականին տպագրվել է նրա առաջին աշխատանքը՝ Plantarum Rariorum Horti Upsaliensis, որում նա նկարագրել է բուսաբանական այգու առավել հազվագյուտ հանդիպող բույսերին: 1763 թվականին լույս է տեսել այդ աշխատանքի երկրորդ մասը:

Հասուն տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

 1763 թվականին, քսաներկու տարեկանում, նա նշանակվել է Ուպսալայի համալսարանի պրոֆեսոր՝ բուսաբանության ամբիոնի գործնական բժշկության բաժնում: Նրա նշանակումը պրոֆեսորի պաշտոնում "առանց քննությունների կամ ատենախոսության պաշտպանության" առաջացրել է իր գործընկերների վրդովմունքը, այդ պատճառով մինչև 1765 թ. նա Սամուել Աուրիվիլիուսի (1721-1767) ղեկավարությամբ գրել է դոկտորական ատենախոսություն և միայն նրա պաշտպանությունից հետո կարողացավ կարդալ սեփական դասախոսությունները: Դոկտորական աստիճանը նրան շնորհվել է 1765 թվականին արքայազն Գուստավ (ապագա թագավոր Գուստավ III) կարգադրությամբ: Հաստիքային պրոֆեսոր նա դարձել է միայն 1777 թվականին, իր հոր մահից ոչ շատ առաջ: 

 1778 թ. հունվարին, մահանում է Կառլ Լիննեյ ավագը: Նա թողել է հսկայական հավաքածու, որում ընդգրկված էին երկու չորացրած բույսերի հավաքածու, միջատների և հանքային նյութերի հավաքածու, ինչպես նաև մեծ գրադարան: Երկար ընտանեկան տարաձայնություններից և հակառակ Կառլ Լիննեյի գրավոր լքված ցուցումներին ամբողջ հավաքածուն բաժին է հասել իր որդուն, որը Խամերբյու թանգարանից տեղափոխել է իր տուն և վերին աստիճանի ջանասիրությամբ աշխատել է դրանց պահպանմամբ: Անգլիացի բնագետ Ջոզեֆ Բանքսը առաջարկել է իրեն վաճառել հավաքածուն, բայց նա հրաժարվել է[5]։

Ճանապարհորդություն Եվրոպայում (1781-1783)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1781 թվականի գարնանը Կառլ Լիննեյ կրտսերը մեկնել է երկար բուսաբանական ճամփորդության Արևմտյան Եվրոպայում: Ճանապարհորդության նպատակներից էր նախապատրաստումը նոր գրքին և նրա հրատարակմանը: 

1781 թվականի մայիսից մինչև 1782 թ. օգոստոս նա ապրում էր Անգլիայում՝ բնագետ Ջոզեֆ Բանքսի տանը, Թագավորական հասարակությունում (1778-1820)՝ զբաղվելով ուսումնասիրությամբ:

Դրանից հետո նա այցելել է Բելգիա, Նիդերլանդներ, եղավ Փարիզում (որտեղ թագավոր Լյուդովիկոս XVI-ի կողմից արժանացել է նրա ընդունելությանը), Համբուրգում, որտեղ հյուրընկալվել էր Պաուլին Դիտրիխա Գիզեկին), Կոպենհագեն:

Օգտվել իր ճամփորդության արդյունքներից նա չի հասցրել. դեռ Լոնդոնում գտնվելու ժամանակ նա հիվանդացել է հեպատիտով և շուտով՝ հայրենիք վերադառնալուց հետո, նոյեմբերի 1-ին 1783 թ., հանկարծամահ է եղել (այլ տվյալներով ՝ նա մահացել է ինսուլտից).

Կառլ Լիննեյ կրտսերի գիտական ձեռքբերումները շատ ավելի համեստ են, քան նրա հոր: Վերջինիս առավել հայտնի աշխատանքներից Supplementum Plantarum systematis vegetabilium (1781) համալրել է Կառլ կրտսերի բուսաբանական նկարագրությունները, որոնք գրված էին Կառլ Լիննեյ ավագի, նրա աշակերտների և հետևորդների կողմից:

Ընտրված աշխատանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Decas prima [et secunda] plantarum rariorum Horti Upsaliensis sistens descriptiones & figuras plantarum minus cognitarum. - Stockholm, 1762-1763.
  • Plantarum rariorum Horti Upsaliensis fasciulus Primus, 1767.
  • Nova graminum genera..., 1779.
  • Supplementum plantarum Systematis vegetabilium editionis decimae tertiae, Generum plantarum editionis sextae, et Specierum plantarum editionis secunda. - Braunschweig, 1781.

Կառլ Լիննեյի և նրա որդու հավաքածուների ճակատագիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուպսալայի համալսարանի մայր տաճար:
Բնօրինակը Ադրբեջանում այրել են:

 Կառլ Լիննեյ կրտսերը երեխաներ չի ունեցել։ Շուտով նրա մայրը վաճառել հավաքածուն անգլիացի բնագետ Ջեյմս Էդվարդ Սմիթին:

Կառլ Լիննեյ կրտսերի սեփական միակ չորացրած բույսերի հավաքածուն, որը կոչվում է "Փոքր հավաքածու" (լատ.՝ Herbarium parvum), ներառում է բույսերի, իր կողմից հավաքագրված, ինչպես նաև կրկնօրինակների այն նմուշները, որոնք մտել են հավաքածուն նրա հոր կողմից: Այս միակ չորացրած բույսերի հավաքածուն պահպանվել էր բարոն Կլաս Ալստրյոմերի (շվեդ.՝ Clas Alströmer, 1736-1894)՝ Կառլ Լիննեյի աշակերտի մոտ՝ որպես գրավ: Նա Կառլ Լիննեյ կրտսերին տրամադրել էր փոխառություն, որպեսզի ճանապարհորդեր Եվրոպայում. Ավելի ուշ այդ միակ չորացրած բույսերի հավաքածուն նվիրել էր Շվեդական գիտությունների Թագավորական ակադեմիային և այժմ պահվում է Ստոկհոլմում.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]