Կառլ Գուստավ Յակոբ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Կառլ Գուստավ Յակոբ
Carl Jacobi.jpg
Ծնվել է դեկտեմբերի 10, 1804({{padleft:1804|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})[1][2][3][4]
Պոտսդամ, Պրուսիայի թագավորություն[5]
Մահացել է փետրվարի 18, 1851({{padleft:1851|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:18|2|0}})[1][2][3][4] (46 տարեկանում)
Բեռլին, Province of Brandenburg, Գերմանական միություն[5]
բնական մահով
Քաղաքացիություն Flag of Prussia (1892-1918).svg Պրուսիա
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս և համալսարանի պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ) Հումբոլդտի համալսարան և Քյոնիսբերգի համալսարան
Գործունեության ոլորտ դիֆերենցիալ երկրաչափություն և թվերի տեսություն
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա և Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա
Ալմա մատեր Հումբոլդտի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին գերմաներեն[6]
Գիտական ղեկավար Enno Dirksen[7]
Եղել է գիտական ղեկավար Otto Hesse
Պարգևներ
Carl Gustav Jacob Jacobi Վիքիպահեստում

Կառլ Գուստավ Յակոբ կամ Կառլ Գուստավ Յակոբ Յակոբի[8] (գերմ.՝ Carl Gustav Jacob Jacobi, դեկտեմբերի 10, 1804({{padleft:1804|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})[1][2][3][4], Պոտսդամ, Պրուսիայի թագավորություն[5] - փետրվարի 18, 1851({{padleft:1851|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:18|2|0}})[1][2][3][4], Բեռլին, Province of Brandenburg, Գերմանական միություն[5]), 19-րդ դարի գերմանացի մաթեմատիկոս և մեխանիկ։ Մեծ ներդրում է ունեցել կոմպլեքս անալիզի, գծային հանրահաշվի, դինամիկայի և այլ մաթեմատիկական ու մեխանիկական բնագավառներում։ Ռուս հայտնի ակադեմիկոս, ֆիզիկոս Բորիս Յակոբի հարազատ կրտսեր եղբայրը։

Բեռլինի գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1836), Լոնդոնի թագավորական միության անդամ (1833), Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից (1830), Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան թղթակից-անդամ (1830, իսկ 1833 թվականից դրա պատվավոր անդամ[9]), Վիեննայի (1848) և Մադրիդի (1848) գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառլ Գուստավ Յակոբը ծնվել է 1804 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, հրեա Սիմոն Յակոբի ընտանիքում, որը բանկի աշխատակից էր[10] Պոտսդամ (Պրուսիա), Գերմանիայի հարևանությամբ։ Բացի նրանից ընտանիքում կային նաև երկու աղջիկ և երկու տղա։ Ավագը՝ Բորիս Յակոբը, դարձավ ռուս ակադեմիկոս, իսկ կրտսերը շարունակեց հոր ուղին[11]։

Սկզբնական կրթությունը ստացել է մորեղբոր ղեկավարությամբ, այնուհետև սովորել է տեղի վարժարանում և 16 տարեկանում ընդունվել է Բեռլինի համալսարան[12]։ Բեռլինում մաթեմատիկան այդ ընթացքում բավականին ցածր մակարդակի վրա էր գտնվում և նույնիսկ հիմնականում կենտրոնացած էր բացատրածը հասկանալու վրա, ինչը ընդունակ աշակերտին այդքան էլ չէր բավարարում։ Երբ ուսուցիչը նկատեց նրա ընդունակությունները, առաջարկեց ուսումնասիրել Լեոնարդ Էյլերի «Անվերջ փոքրերի վերլուծության ներածությունը», որից հետո նրա գիտելիքները անհամեմատ ավելի աճեցին։ Էյլերը դարձավ նրա կուռքը հետագա ողջ կյանքի համար։

Համալսարանական տարիներին նա իրեն նվիրեց օտար լեզուներին, փիլիսոփայությանը և Էյլերի, Լապլասի ու Լագրանժի աշխատությունների ուսումնասիրությանը։ 1825 թվականին նա գրեց և պաշտպանեց իր դոկտորական թեզը ռացիոնալ ֆունկցիաների՝ սովորական կոտորակների վերլուծելու վերաբերյալ։ Շուտով որպես մասնավոր դոցենտի սկսեց դասախոսություններ կարդալ Բեռլինի համալսարանում, որտեղ ցուցադրեց իր ողջ դասախոսական տաղանդն ու դեպի իրեն գրավեց կրթական միջավայրի ուշադրությունը։

1827 թվականին 23-ամյա Յակոբը հրավիրվեց Կյոնիգսբերգի համալսարան, որպես պրոֆեսոր և 1829 թվականին ստացավ արդիանատուրա։ Նա շարունակեց այնտեղ կարդալ դասախոսություններ մինչև 1842 թվական։ Երկու տարի անց նա հրապարակեց իր առաջին գլուխգործոցը՝ «Էլիպսյան ֆունկցիաների նոր հիմունքեր» անվանմամբ։

1831 թվականին Յակոբն ամուսնացավ Մարի Շվինկի հետ։ Նրանք ունեցան 5 որդի և 3 դուստր։ Հաջորդ տարի մահացավ Յակոբի հայրը,որից հետո նրա ընտանիքի ֆինանսական դրությունը կտրուկ վատացավ։ Շուտով Յակոբը մորը վերցրեց իր խնամակալության տակ։

1842-1843 թվականներին Դիրիխլի ջանքերով ստացավ առողջության վերականգնման համար(գերծանրաբեռնվածություն և դիաբետ) արձակուրդ և գնաց Իտալիա։ Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլգելմ IV-ը վճարեց արձակուրդի համար և նրա համար թոշակ նշանակեց։ Կես տարի անց Յակոբը վերադարձավ Պրուսիա և տեղափոխվեց Բեռլին։

Վերջին տարիներին

1848-1849 թվականների գերմանական հեղափոխության ընթացքում Յակոբ անզգուշություն ցուցաբերեց և խորհրդարանում բռնեց ազատականների կողմը․ հեղափոխության ճնշումից հետո վրդովված թագավորը դադարեցրեց նրա թոշակը՝ գիտնականին և նրա ընտանիքին թողնելով ծայրահեղ կարիքի մեջ։ Մի քանի համալսարաններ միանգամից Յակոբին հրավիրեցին իրենց մոտ։ Բայց շուտով թագավորը, գիտական հանրության բազմաթիվ կոչերը լսելով, վերականգնեց նրա թոշակը։ Երեք տարուց՝ 46 տարեկան հասակում նա մահացավ ծաղիկից։

Որպես մանկավարժ, մեծամասնության կարծիքով, չուներ իրեն հավասարը, և 19-րդ դարավերջի գերմանական մաթեմատիկայի ծաղկումը նրա շնորհիվ է տեղի ունեցել։ Ի տարբերություն մնացած մասնագետերի, նա փորձում էր ուսանողների մեջ խթանել սեփական մտածելակերպի զարգացման համար նրանց հակումը։

Մնացած որակներից բացի,Յակոբը առանձնանում էր նաև իր աշխատասիրությամբ և նախանձի բացակայությամբ։ Երբ նրա հավերժական մրցակից Աբելը նոր աշխատություն էր հրապարակում, որը գերազանցում էր Յակոբի արդյունքները,նա սահմանափակվում էր միայն այս դիտողությամբ․«Դա վեր է իմ աշխատանքներիվ և իմ գովեստներից»։ Ինտեգրալների ընդլայնված դասը կոչվել է աբելյան հենց Յակոբի առաջարկությամբ։

Գիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր առաջին աշխատություններում Յակոբը ցուցաբերեց անկրկնելիտաղանդ ու աշխատասիրություն։ 1827 թվականին նա սկսեց հետազոտություներ կատարել էլիպսյան ֆունկցիաների վերաբերյալ։ Աբելի հետ միասին նա համարվում է մաթեմատիկայի այդ բաժնի հիմնադիրը։ Այդ ֆունկցիաներին վերաբերող զգալի քանակությամբ հարցերի քննարկումից հետո նա հրապարակեց իր «Էլիպսյան ֆունկցիաների նոր հիմունքներ» մենագրությունը։ Այստեղ և նաև հետագա աշխատություններում նա խորապես անդրադարձել է յակոբյան էլիպսյան ֆունկցիաների տեսությանը։

Հաշվողական վարիացիաներում նա հետազոտել է երկրորդ վարիացիան(1837)և ստացել է էքստրեմումի գոյության պայմանը,որը հետագայում կոչվեց (Յակոբյան պայման

Թվերի տեսության մեջ նա 1839 թվականին կազմել է մինչև 1000-ը պարզ թվերի ինդեքսավորված աղյուսակը[13]։

1840 թվականին Յակոբը հրապարակեց իր «Դետերմինանտների առաջացումը և նրանց հատկությունները» աշխատությունը,որը նվիրված էր որոշման տեսությանը։ Նա առաջինը օգտագործեց էլիպսյան ֆունկցիաները թվային տեսության մեջ, և կես դար անց հենց այդ ճանապարհով էլ ապացուցվեցին Ֆերմայի թեորեմները։ Յակոբը էլիպսյան ֆունկցիաների օգնությամբ ապացուցել է Ֆերմայի մի ուրիշ պնդում, համաձայն որի ցանկացած բնական թիվ կարելի է ներկայացնել ոչ ավելի քան 4 թվերի քառակուսիների տեսքով, ի դեպ, նա նաև գտել է թե քանի հնարավոր եղանակով կարելի է դա իրականացնել։

Մասնավոր ածանցյալի համընդհանուր «∂» նշանակումը, որը երբեմն օգտագործել է Ադրիեն-Մարի Լեժանդրը, նա մտցրել է ընդհանուր շրջանառության մեջ։ Ուղղանկյուն բազմանդամների մի դաս անվանվել է Յակոբի պատվին,որը համարվում է լեժանդրի բազմանդամի ընդհանուր դեպքը։

Հետմահու հրապարակված «Դինամիկայի դասախոսությունները» գրքում և նրա հատուկ հուշերում նա կատարելագործել է Համիլթոնիդիֆերենցիալ դինամիկական հավասարումների ինտեգրման մեթոդը, այս պատճառով այդ մեթոդը այժմ կոչվում է Համիլթոն-Յակոբի մեթոդ։

1830 թվականի հուլիսին Յակոբը Լեժանդրին գրել է՝

«Գիտության միակ նպատակը մարդկային բանականության պատիվն է,և այդ տեսանկյունից թվերի մասին հարցերը նույնքան կարևոր են, որքան աշխարհի վարչակարգերի մասին հարցերը»։

Յակոբի աշխատությունները ամբողջական տեսքով հրապարակվել է Բեռլինի համալսարանը՝ 8 հատորներով 1881—1891 թվականներին «С. G. J. Jacobi’s gesammelte Werke» անվանմամբ։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Encyclopædia Britannica
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 SNAC
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Якоби Карл Густав Якоб // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  6. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb122025359
  7. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  8. Статья Яко́би (Jacobi), Карл Густав Якоб. Большая советская энциклопедия (2-е издание)։
  9. Կառլ Գուստավ Յակոբի էջը Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի պաշտոնական կայքէջում
  10. Jacobi biography
  11. Стиллвелл Д. Математика и её история. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004, стр. 229—231
  12. «Якоби, Карл-Густав-Яков». Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ). Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907. 
  13. Индексы (в теории чисел) // Большая Советская энциклопедия (в 30 т.) / А. М. Прохоров (гл. ред.). — 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1972. — Т. X. — С. 185. — 592 с.