Կապարով թունավորում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կապարով թունավորում
Lead PoisoningRadio.jpg
Ենթադասmetal poisoning?, մասնագիտական հիվանդություն, chemical hazard? և հազվադեպ թունավորում[1]
Պատճառկապար[2]
Հիվանդության ախտանշաններհոգնածություն[2], գերճնշում[2], Eye irritation?[2], երիկամախտություն[2], ուղեղախտություն[2], լուծանք[2], դող[2], Burton line?[2], Սակավարյունություն[2], խոթ[2], որովայնային ցավեր[2], փորկապություն[2], թերսնուցում[2], մարմնի քաշի կորուստ[2], անորեքսիա[2], facial pallor?[2] և Անքնություն[2]
ՀետևանքBurton line?
Վնասում էՄարդու աչք[2], Լնդեր[2], արյուն[2], երիկամ[2], կենտրոնական նյարդային համակարգ[2], մարսողական համակարգ[2] և մարդ[2]
Բժշկական մասնագիտությունանհետաձելի բժշկություն
ՀՄԴ-9984.9
ՀՄԴ-10T56.0
Հիվանդությունների բազա7307
MedlinePlus002473
eMedicine815399
MeSHIDD007855
Lead poisoning Վիքիպահեստում

Կապարով թունավորում, մետաղներով թունավորման տեսակ, որի պատճառն օրգանիզմում հայտնված կապարն է[3] Գլխուղեղն ամենազգայունն է կապարի ազդեցության նկատմամբ:[3] Ախտանշանները ներառում են ցավ որովայնում, փորկապություն, գլխացավեր, գրգռականություն, հիշողության հետ խնդիրներ, անպտղություն և ծակծկոցներ ձեռքերում ու ոտքերում:[4]։ Այն առաջացնում է անհայտ ծագման մտավոր անկարողության գրեթե է 10%-ը և կարող է հանգեցնել վարքագծային խանգարումների:[3] Ազդեցություններից որոշներն անդառնալի են:[3] Ծանր դեպքերում կարող են առաջանալ սակավարյունություն, ցնցումներ, կոմա և մահ:[3][4]

Կապարի հետ շփումը կարող է տեղի ունենալ աղտոտված օդի, ջրի, փոշու, սննդի, սպառման ապրանքների միջոցով[3] Երեխաներն ավելի վտանգված են, քանի որ նրանք ավելի շատ են հակված բերանը տանել տարբեր առարկաներ, ինչպիսիք են կապարային ներկեր պարունակող առարկաները, և կլանել կապարի ավելի մեծ քանակներ:[3] Աշխատավայրում կապարի հետ շփումը, որպես թունավորման պատճառ, բավականին տարածված է որոշակի ռիսկեր պարունակող աշխատանք կատարող մեծահասակների մոտ:[5] Ախտորոշումն իրականացվում է արյան մեջ կապարի պարունակության որոշման միջոցով:[3]։ Հիվանդությունների վերահսկման կենտրոնը մեծահասակների համար արյան մեջ կապարի պարունակության վերին մակարդակ է սահմանել 10 մկգ/դլ (10 մկգ/100 գ), իսկ երեխաների համար` 5 մկգ/դլ[6][7]։ Կապարի պարունակության բարձրացումը կարելի է նաև նկատել էրիթրոցիտներում փոփոխությունների կամ ռենտգեն նկարի վրա ոսկրերում խիտ գծերի առաջացման շնորհիվ[8]։

Կապարով թունավորումը կարելի է կանխել[3] Կանխարգելումը ներառում է անհատական գործողություններ տանը, օրինակ կապար պարունակող առարկաներից ձերբազատվելը,[9] գործողություններ աշխատավայրում, օրինակ օդափոխության և մշտադիտարկման լավացումը,[10]։ և համազգային քաղաքականության մշակում, օրինակ` ներկերում և բենզինում կապարի պարունակությունն արգելող օրենքների ընդունումը, ջրում կամ հողում թույլատրելի մակարդակների նվազեցումը, աղտոտված հողի մաքրման աշխատանքների իրականացումը[3][8] Բուժման հիմնական մեթոդներն են կապարի աղբյուրի հեռացումը և խելատային թերապիան, որն իրենից ներկայացնում է կապարը կապելու հատկությամբ օժտված դեղամիջոցների օգտագործումը, ինչի միջոցով այն կարող է դուրս բերվել օրգանիզմից:[8] Երեխաների մոտ խելատային թերապիան ցուցված է, երբ արյան մեջ կապարի պարունակությունը 40–45 մկգ/դլ-ից բարձր է:[8][11]։ Օգտագործվող դեղամիջոցներից են դիմերկապրոլը, երկնատրիում կալցիումի էդետատը և սուկցիմերը[5]։

2016 թ. կապարը հանդիսացել է 540.000 մահերի պատճառը, որոնք հիմնականում տեղի են ունեցել զարգացող երկրներում[3] Աղքատներն ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում:[3] Կապարին է բաժին ընկնում համաշխարհային հիվանդացության 0.6% -ը:[9] Մարդիկ հազարավոր տարիներ շարունակ հանքարդյունահանել և օգտագործել են կապարը:[8] Կապարով թունավորման ամենավաղ նկարագրությունը թվագրված է մ.թ.ա. 2000 թ.-ին,[8] մինչդեռ կապարի օգտագործման սահմանափակմանն ուղղված ջանքերը` առնվազն 16-րդ դարում:[9]։ 1970-ական թվականներին, երբ հաստատվեց, որ կապարի համար անվտանգ շեմ գոյություն չունի, սկիզբ առան մտահոգությունները փոքր քանակներով կապարի հետ շփման վերաբերյալ:[3][8]

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորաբար «կապարով թունավորումը» կամ «կապարային ինտոքսիկացիան» սահմանվում է որպես առողջությանը հասցված մեծ վնասով ուղեկցվող շփում կապարի մեծ քանակների հետ[12]։ Թունավորումն ախտանշանների համալիր է, որն առաջանում է թունավոր ազդակի հետ միջին կամ բարձր աստճանի շփման հետևանքով, իսկ թունավորությունն (տոքսիկությունը) ազդեցությունների ավելի լայն սպեկտր է, որը ներառում է նաև ենթակլինիկական ազդեցությունները (որոնք չեն հանգեցնում ախտանշանների զարգացմանը)[13]։ Այնուամենայնիվ, մասնագետները հաճախ «կապարով թունավորումը» կամ «կապարային ինտոքսիկացիան» օգտագործում են որպես փոխադարձաբար փոխարինող արտահայտություններ, իսկ պաշտոնական աղբյուրները միշտ չէ, որ կապարի ազդեցության ախտանշանների մասին խոսելիս օգտագործում են «կապարով թունավորում» արտահայտությունը։ [13] Արյան մեջ և հյուսվածքներում կապարի քանակը, ինչպես նաև նյութի հետ շփման տևողությունը պայմանավորում են նրա թունավորությունը։ [14] Կապարով թունավորումը կարող է լինել սուր (ուժեղ ազդեցություն կարճ ժամանակում) և քրոնիկ (քիչ քանակով կրկնվող երկարատև ազդեցությունը), սակայն վերջինն ավելի հաճախ է հանդիպում[15]։ Կապարի ազդեցության ախտորոշումն ու բուժումը հիմնված են արյան մեջ կապարի քանակի վրա, չափվում են արյան դեցիլիտրերում կապարի միկրոգրամներով (μg/dL)։ Կիրառելի են նաև մեզում կապարի քանակները, սակայն ավելի հազվադեպ։ Քրոնիկ ազդեցության պարագայում կապարն իր ամենաբարձր կոնցենտրացիան տեղակայում է լյարդում, ապա երիկամներում։ Եթե բժիշկն իրականացնում է արտազատման սադրիչ թեստ կամ «խելատացման թեստ», մեզից, այլ ոչ թե արյունից ստացված տվյալն է հմուտ մասնագետին ներկայացնում կապարով ախտահարման ճշգրիտ պատկերը[16]։

ԱՄՆ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը պնդում են, որ անհանգստանալու առիթ է արյան մեջ կապարի 10 μg/dL կամ ավելի բարձր պարունակությունը, սակայն կապարի ավելի ցածր կոնցենտրացիաները նույնպես ունակ են խաթարել զարգացումը և ընդհանրապես վնասակար ազդեցություն ունենալ, քանի որ գոյություն չունի կապարի անտանգ կոնցենտրացա[17][18]։ Հեղինակավոր կազմակերպությունները, ինչպիսին է Մանկաբուժության ամերիկյան ակադեմիան, կապարով թունավորումը սահմանում են արյան մեջ կապարի 10 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիան [19]

Կապարը կարող է մի շարք միացություններ ձևավորել և միջավայրում առկա է տարբեր ձևերով[20]։ Կապարով թունավորման առանձնահատկությունները կարող են տարբերվել՝ կախված նյութի [օրգանական] (ածխածին պարունակող) կամ անօրգանական բնույթից։ [21] Օրգանական կապարով թունավորումն այժմ շատ հազվադեպ է հանդիպում, քանի որ բոլոր երկրներն ընդհանրապես արգելել են կապարացված բենզինի (կապարի միացությունները՝ որպես բենզինի հավելումներ), սակայն նման միացություններ դեռևս օգտագործվում են արդյունաբերական պայմաններում:[21] Կապարի օրգանական միացությունները, որոնք կարող են թափանցել մաշկով և շնչուղիներով, առավելապես ախտահարում են [կենտրոնական նյարդային համակարգ]ը։ [21]

Ախտանշանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Symptoms of lead poisoning.

Կապարային թունավորումն առաջացնում է բազմաթիվ ախտանշաններ և գանգատներ, որոնք կարող են տարբերվել՝ անհատական առանձնահատկություններից և կապարի ազդեցության տևողությունից կախված։ [22][23] Ախտանշանները սպեցիֆիկ չեն և կարող են աննշան լինել, և արյան մեջ կապարի բարձր պարունակությամբ անհատը կարող է ընհանրապես ախտանշան չունենալ։ [24] Ախտանշանները սովորաբար զարգանում են շաբաթների և ամիսների ընթացքում, քանի որ քրոնիկ ազդեցության ընթացքում կապարը կուտակվում է օրգանիզմում, բայց, կարճատև, ինտենսիվ ազդեցությունը հանգեցնում է սուր ախտանշանների դրսևորման։ [25] Կապարի օրգանական միացություններն ավելի թունավոր են, քան անօրգանական միացությունները, քանի որ դրանք ճարպալույծ են, և դրանց ազդեցության ախտանշաններն ավելի սուր են զարգանում[26]։ Կապարի օրգանական միացություններով թունավորումը հիմնականում ուղեկցվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի ախտահարման նշաններով, ինչպիսիք են անքնությունը, դելիրիումը, ճանաչողական ախտահարումը, սթրեսը, դողը, զգայապատրանքները և ցնցումները: .[21]

Մեծահասակների և երեխաների մոտ ախտանշանները կարող են տարբեր լինել։ Մեծահասակների մոտ հիմնական ախտանշաններն են գլխացավը, որովայնի ցավը, հիշողության կորուստը, երիկամային անբավարարությունը, տղամարդկանց չբերությունը, վերջույթների թուլությունը, ցավը կամ ծակծկոցը[27]։

Մեծահասակների մոտ կապարով թունավորման վաղ ախտանշանները հաճախ սպեցիֆիկ չեն և ներառում են դեպրեսիա, ախորժակի բացակայություն, ընդհատվող ցավ որովայնում, սրտխառնոց, լուծ, փորկապություն, և մկանացավ։ [28] Այլ ախտանշաններից են թուլությունը, հոգնածությունը, լիբիդոյի նվազումը, քնի խանգարումները։ [22] Բերանում տարօրինակ համը և անձի փոփոխությունները նույնպեղ վաղ ախտանշաններից են։ [29]

Մեծահասակների մոտ ախտանիշները կարող են առաջանալ 40 μg/dL-ից բարձր մակարդակներում, սակայն ավելի հավանական է, որ ի հայտ գան 50–60 μg/dL բարձր կոնցենտրացիաներում[22] Երեխաների մոտ ախտանիշներն առաջանում են 60 μg/dL կոնցենտրացիայում։ [9] Այնուամենայնիվ, կապարի մակարդակները, որոնցում առաջանում են ախտանշաններ, հիմնականում կախված են յուրաքանչյուր անհատի առանձնահատկություններից։ [30] Արյան մեջ կապարի՝ 25-ից 60 μg/dL կոնցենտրացիաների միջակայքում կարող են ունենալ հոգենյարդաբանական ազդեցություններ, ինչպիսիք են ռեակցիայի ժամանակի երկարումը, գրգռականությունը, կենտրոնացման դժվարացումը, ինչպես նաև շարժողական նյարդային անցանելիությունը և գլխացավը։ [31]։ Սակավարյունությունը կարող է առաջանալ արյան մեջ կապարի՝ 50 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիաների պարագայում[28] Մեծահասակների մոտ որովովայնի ցավը, ներառյալ նոպայաձև ցավը կամ ցավի պարոքսիզմը կարող է ի հայտ գալ արյան մեջ կապարի՝ 80 μg/dL-ից բարձր կոնցենտրացիայի դեպքում։ [23]։ Մեծահասակների մոտ արյան մեջ կապարի՝ 100 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիաների դեպքում առաջացող ախտանշանները ներառում են դաստակի անկում և ոտնաթաթի անկում (նեյրոպաթիայի հետևանքով) և էնցեֆալոպաթիայի նշաններ (գլխուղեղի այտուցով ուղեկցվող վիճակ), ինչպիսիք են դելիրիումը, կոման, ցնցումները, գլխացավը (որոնք հանդիպում են նաև ներգանգային ճնշման բարձրացման ժամանակ)[32]։ Երեխաների մոտ էնցեֆալոպաթիայի նշանները ներառում են տարօրինակ վարքագիծ, կոորդինացիայի խանգարում, ապատիա, ի հայտ են գալիս արյան մեջ կապարի 70 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիաների դեպքում։ [32] Ե՛վ մեծահասակների, և՛ երեխաների մոտ ախտանշանների բացակայությունը հազվադեպ հանդիպող երևույթ է արյան մեջ կապարի 100 μg/dL-ը գերազանցող կոնցենտրացիաների դեպքում։[23]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0368.html
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 «Lead poisoning and health»։ WHO։ September 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 18 October 2016-ին։ Վերցված է 14 October 2016 
  4. 4,0 4,1 «Lead Information for Workers»։ CDC։ 30 September 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 18 October 2016-ին։ Վերցված է 14 October 2016 
  5. 5,0 5,1 Gracia RC, Snodgrass WR (1 January 2007)։ «Lead toxicity and chelation therapy.»։ American Journal of Health-System Pharmacy 64 (1): 45–53։ PMID 17189579։ doi:10.2146/ajhp060175 
  6. «Advisory Committee On Childhood Lead Poisoning Prevention (ACCLPP)»։ CDC։ May 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 4 May 2012-ին։ Վերցված է 18 May 2012 
  7. The Code of Federal Regulations of the United States of America (անգլերեն)։ U.S. Government Printing Office։ 2005։ էջ 116։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-11-05-ին 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Dapul H, Laraque D (August 2014)։ «Lead poisoning in children.»։ Advances in Pediatrics 61 (1): 313–33։ PMID 25037135։ doi:10.1016/j.yapd.2014.04.004 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Needleman H (2004)։ «Lead poisoning»։ Annual Review of Medicine 55: 209–22։ PMID 14746518։ doi:10.1146/annurev.med.55.091902.103653 
  10. «Lead Information for Employers»։ CDC։ 30 September 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 18 October 2016-ին։ Վերցված է 14 October 2016 
  11. «What Do Parents Need to Know to Protect Their Children?»։ CDC։ 30 October 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 9 October 2016-ին։ Վերցված է 14 October 2016 
  12. Grant (2009) p. 785
  13. 13,0 13,1 Guidotti TL, Ragain L (2007)։ «Protecting children from toxic exposure: three strategies»։ Pediatric Clinics of North America 54 (2): 227–35, vii։ PMID 17448358։ doi:10.1016/j.pcl.2007.02.002 
  14. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Pearson03 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  15. Trevor, Katzung, Masters (2007) p. 479
  16. Lowry, Jennifer A. (2010) ORAL CHELATION THERAPY FOR PATIENTS WITH LEAD POISONING Archived 2016-01-26 at the Wayback Machine.. WHO
  17. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Rossi09 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  18. Barbosa Jr F, Tanus-Santos JE, Gerlach RF, Parsons PJ (2005)։ «A Critical Review of Biomarkers Used for Monitoring Human Exposure to Lead: Advantages, Limitations, and Future Needs»։ Environmental Health Perspectives 113 (12): 1669–74։ PMC 1314903։ PMID 16330345։ doi:10.1289/ehp.7917 
  19. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Ragan09-JAAPA անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  20. Grant (2009) p. 761
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Katzung07-948 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. 22,0 22,1 22,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Karri08 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  23. 23,0 23,1 23,2 Kosnett (2005) p. 825
  24. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Mycyk05-463 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  25. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Dart041426 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  26. Timbrell, J.A., ed. (2008)։ «Biochemical mechanisms of toxicity: Specific examples»։ Principles of Biochemical Toxicology (4th ed.)։ Informa Health Care։ ISBN 978-0-8493-7302-2 
  27. Pearce JM (2007)։ «Burton's line in lead poisoning»։ European Neurology 57 (2): 118–9։ PMID 17179719։ doi:10.1159/000098100 
  28. 28,0 28,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Merrill07 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  29. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Patrick06 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  30. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Bellinger04-Pedi անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  31. Kosnett (2006) p.240
  32. 32,0 32,1 Henretig (2006) p. 1314