Կապարով թունավորում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կապարով թունավորում
Lead PoisoningRadio.jpg
Ենթադաս metal poisoning, մասնագիտական հիվանդություն, chemical hazard և հազվադեպ թունավորում[1]
Պատճառ կապար[2]
Հիվանդության ախտանշաններ հոգնածություն[2], գերճնշում[2], Eye irritation[2], երիկամախտություն[2], ուղեղախտություն[2], լուծանք[2], դող[2], Burton line[2], Սակավարյունություն[2], խոթ[2], abdominal pain[2], փորկապություն[2], թերսնուցում[2], մարմնի քաշի կորուստ[2], անորեքսիա[2], facial pallor[2] և Անքնություն[2]
Հետևանք Burton line
Վնասում է Մարդու աչք[2], Լնդեր[2], արյուն[2], երիկամ[2], կենտրոնական նյարդային համակարգ[2], մարսողական համակարգ[2] և մարդ[2]
Բժշկական մասնագիտություն անհետաձելի բժշկություն
ՀՄԴ-9 984.9
ՀՄԴ-10 T56.0
Հիվանդությունների բազա 7307
MedlinePlus 002473
eMedicine 815399
MeSHID D007855
Lead poisoning Վիքիպահեստում

Կապարով թունավորում, մետաղներով թունավորման տեսակ, որի պատճառն օրգանիզմում հայտնված կապարն է:[3] Գլխուղեղն ամենազգայունն է կապարի ազդեցության նկատմամբ:[3] Ախտանշանները ներառում են ցավ որովայնում, փորկապություն, գլխացավեր, գրգռականություն, հիշողության հետ խնդիրներ, անպտղություն և ծակծկոցներ ձեռքերում ու ոտքերում:[4] Այն առաջացնում է անհայտ ծագման մտավոր անկարողության գրեթե է 10%-ը և կարող է հանգեցնել վարքագծային խանգարումների:[3] Ազդեցություններից որոշներն անդառնալի են:[3] Ծանր դեպքերում կարող են առաջանալ սակավարյունություն, ցնցումներ, կոմա և մահ:[3][4]

Կապարի հետ շփումը կարող է տեղի ունենալ աղտոտված օդի, ջրի, փոշու, սննդի, սպառման ապրանքների միջոցով:[3] Երեխաներն ավելի վտանգված են, քանի որ նրանք ավելի շատ են հակված բերանը տանել տարբեր առարկաներ, ինչպիսիք են կապարային ներկեր պարունակող առարկաները, և կլանել կապարի ավելի մեծ քանակներ:[3] Աշխատավայրում կապարի հետ շփումը, որպես թունավորման պատճառ, բավականին տարածված է որոշակի ռիսկեր պարունակող աշխատանք կատարող մեծահասակների մոտ:[5] Ախտորոշումն իրականացվում է արյան մեջ կապարի պարունակության որոշման միջոցով:[3] Հիվանդությունների վերահսկման կենտրոնը մեծահասակների համար արյան մեջ կապարի պարունակության վերին մակարդակ է սահմանել 10 մկգ/դլ (10 մկգ/100 գ), իսկ երեխաների համար` 5 մկգ/դլ:[6][7] Կապարի պարունակության բարձրացումը կարելի է նաև նկատել էրիթրոցիտներում փոփոխությունների կամ ռենտգեն նկարի վրա ոսկրերում խիտ գծերի առաջացման շնորհիվ:[8]

Կապարով թունավորումը կարելի է կանխել:[3] Կանխարգելումը ներառում է անհատական գործողություններ տանը, օրինակ կապար պարունակող առարկաներից ձերբազատվելը,[9] գործողություններ աշխատավայրում, օրինակ օդափոխության և մշտադիտարկման լավացումը,[10] և համազգային քաղաքականության մշակում, օրինակ` ներկերում և բենզինում կապարի պարունակությունն արգելող օրենքների ընդունումը, ջրում կամ հողում թույլատրելի մակարդակների նվազեցումը, աղտոտված հողի մաքրման աշխատանքների իրականացումը:[3][8] Բուժման հիմնական մեթոդներն են կապարի աղբյուրի հեռացումը և խելատային թերապիան, որն իրենից ներկայացնում է կապարը կապելու հատկությամբ օժտված դեղամիջոցների օգտագործումը, ինչի միջոցով այն կարող է դուրս բերվել օրգանիզմից:[8] Երեխաների մոտ խելատային թերապիան ցուցված է, երբ արյան մեջ կապարի պարունակությունը 40–45 մկգ/դլ-ից բարձր է:[8][11] Օգտագործվող դեղամիջոցներից են դիմերկապրոլը, երկնատրիում կալցիումի էդետատը և սուկցիմերը:[5]

2016 թ. կապարը հանդիսացել է 540.000 մահերի պատճառը, որոնք հիմնականում տեղի են ունեցել զարգացող երկրներում։[3] Աղքատներն ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում:[3] Կապարին է բաժին ընկնում համաշխարհային հիվանդացության 0.6% -ը:[9] Մարդիկ հազարավոր տարիներ շարունակ հանքարդյունահանել և օգտագործել են կապարը:[8] Կապարով թունավորման ամենավաղ նկարագրությունը թվագրված է մ.թ.ա. 2000 թ.-ին,[8] մինչդեռ կապարի օգտագործման սահմանափակմանն ուղղված ջանքերը` առնվազն 16-րդ դարում:[9] 1970-ական թվականներին, երբ հաստատվեց, որ կապարի համար անվտանգ շեմ գոյություն չունի, սկիզբ առան մտահոգությունները փոքր քանակներով կապարի հետ շփման վերաբերյալ:[3][8]

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորաբար «կապարով թունավորումը» կամ «կապարային ինտոքսիկացիան» սահմանվում է որպես առողջությանը հասցված մեծ վնասով ուղեկցվող շփում կապարի մեծ քանակների հետ։[12] Թունավորումն ախտանշանների համալիր է, որն առաջանում է թունավոր ազդակի հետ միջին կամ բարձր աստճանի շփման հետևանքով, իսկ թունավորությունն (տոքսիկությունը) ազդեցությունների ավելի լայն սպեկտր է, որը ներառում է նաև ենթակլինիկական ազդեցությունները (որոնք չեն հանգեցնում ախտանշանների զարգացմանը)։ [13] Այնուամենայնիվ, մասնագետները հաճախ «կապարով թունավորումը» կամ «կապարային ինտոքսիկացիան» օգտագործում են որպես փոխադարձաբար փոխարինող արտահայտություններ, իսկ պաշտոնական աղբյուրները միշտ չէ, որ կապարի ազդեցության ախտանշանների մասին խոսելիս օգտագործում են «կապարով թունավորում» արտահայտությունը։ [13] Արյան մեջ և հյուսվածքներում կապարի քանակը, ինչպես նաև նյութի հետ շփման տևողությունը պայմանավորում են նրա թունավորությունը։ [14] Կապարով թունավորումը կարող է լինել սուր (ուժեղ ազդեցություն կարճ ժամանակում) և քրոնիկ (քիչ քանակով կրկնվող երկարատև ազդեցությունը), սակայն վերջինն ավելի հաճախ է հանդիպում։ [15] Կապարի ազդեցության ախտորոշումն ու բուժումը հիմնված են արյան մեջ կապարի քանակի վրա, չափվում են արյան դեցիլիտրերում կապարի միկրոգրամներով (μg/dL)։ Կիրառելի են նաև մեզում կապարի քանակները, սակայն ավելի հազվադեպ։ Քրոնիկ ազդեցության պարագայում կապարն իր ամենաբարձր կոնցենտրացիան տեղակայում է լյարդում, ապա երիկամներում։ Եթե բժիշկն իրականացնում է արտազատման սադրիչ թեստ կամ «խելատացման թեստ», մեզից, այլ ոչ թե արյունից ստացված տվյալն է հմուտ մասնագետին ներկայացնում կապարով ախտահարման ճշգրիտ պատկերը։ [16]

ԱՄՆ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը պնդում են, որ անհանգստանալու առիթ է արյան մեջ կապարի 10 μg/dL կամ ավելի բարձր պարունակությունը, սակայն կապարի ավելի ցածր կոնցենտրացիաները նույնպես ունակ են խաթարել զարգացումը և ընդհանրապես վնասակար ազդեցություն ունենալ, քանի որ գոյություն չունի կապարի անտանգ կոնցենտրացա։ [17][18] Հեղինակավոր կազմակերպությունները, ինչպիսին է Մանկաբուժության ամերիկյան ակադեմիան, կապարով թունավորումը սահմանում են արյան մեջ կապարի 10 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիան [19]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0368.html
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 «Lead poisoning and health»։ WHO։ September 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 18 October 2016-ին։ Վերցված է 14 October 2016 
  4. 4,0 4,1 «Lead Information for Workers»։ CDC։ 30 September 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 18 October 2016-ին։ Վերցված է 14 October 2016 
  5. 5,0 5,1 Gracia RC, Snodgrass WR (1 January 2007)։ «Lead toxicity and chelation therapy.»։ American Journal of Health-System Pharmacy 64 (1): 45–53։ PMID 17189579։ doi:10.2146/ajhp060175 
  6. «Advisory Committee On Childhood Lead Poisoning Prevention (ACCLPP)»։ CDC։ May 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 4 May 2012-ին։ Վերցված է 18 May 2012 
  7. The Code of Federal Regulations of the United States of America (անգլերեն)։ U.S. Government Printing Office։ 2005։ էջ 116։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-11-05-ին 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Dapul H, Laraque D (August 2014)։ «Lead poisoning in children.»։ Advances in Pediatrics 61 (1): 313–33։ PMID 25037135։ doi:10.1016/j.yapd.2014.04.004 
  9. 9,0 9,1 9,2 Needleman H (2004)։ «Lead poisoning»։ Annual Review of Medicine 55: 209–22։ PMID 14746518։ doi:10.1146/annurev.med.55.091902.103653 
  10. «Lead Information for Employers»։ CDC։ 30 September 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 18 October 2016-ին։ Վերցված է 14 October 2016 
  11. «What Do Parents Need to Know to Protect Their Children?»։ CDC։ 30 October 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 9 October 2016-ին։ Վերցված է 14 October 2016 
  12. Grant (2009) p. 785
  13. 13,0 13,1 Guidotti TL, Ragain L (2007)։ «Protecting children from toxic exposure: three strategies»։ Pediatric Clinics of North America 54 (2): 227–35, vii։ PMID 17448358։ doi:10.1016/j.pcl.2007.02.002 
  14. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Pearson03 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  15. Trevor, Katzung, Masters (2007) p. 479
  16. Lowry, Jennifer A. (2010) ORAL CHELATION THERAPY FOR PATIENTS WITH LEAD POISONING Archived 2016-01-26 at the Wayback Machine.. WHO
  17. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Rossi09 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  18. Barbosa Jr F, Tanus-Santos JE, Gerlach RF, Parsons PJ (2005)։ «A Critical Review of Biomarkers Used for Monitoring Human Exposure to Lead: Advantages, Limitations, and Future Needs»։ Environmental Health Perspectives 113 (12): 1669–74։ PMC 1314903։ PMID 16330345։ doi:10.1289/ehp.7917 
  19. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Ragan09-JAAPA անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում: