Կապարով թունավորում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կապարով թունավորում
Lead PoisoningRadio.jpg
Պատճառկապար[1]
Հիվանդության ախտանշաններհոգնածություն[1], գերճնշում[1], eye irritation?[1], երիկամախտություն[1], ուղեղախտություն[1], լուծանք[1], դող[1], Burton line?[1], Սակավարյունություն[1], խոթ[1], որովայնային ցավ[1], փորկապություն[1], թերսնուցում[1], մարմնի քաշի կորուստ[1], անորեքսիա[1], facial pallor?[1] և Անքնություն[1]
ՀետևանքBurton line?
Վնասում էՄարդու աչք[1], Լնդեր[1], արյուն[1], երիկամ[1], կենտրոնական նյարդային համակարգ[1], մարսողական համակարգ[1] և մարդ[1]
ԲուժաքննությունBlood lead level?
Բժշկական մասնագիտությունանհետաձգելի բժշկություն
ՀՄԴ-9984.9
ՀՄԴ-10T56.0
Lead poisoning Վիքիպահեստում

Կապարով թունավորում, մետաղներով թունավորման տեսակ, որի պատճառն օրգանիզմում հայտնված կապարն է[2] Գլխուղեղն ամենազգայունն է կապարի ազդեցության նկատմամբ:[2] Ախտանշանները ներառում են ցավ որովայնում, փորկապություն, գլխացավեր, գրգռականություն, հիշողության հետ խնդիրներ, անպտղություն և ծակծկոցներ ձեռքերում ու ոտքերում[3]։ Այն առաջացնում է անհայտ ծագման մտավոր անկարողության գրեթե 10%-ը և կարող է հանգեցնել վարքագծային խանգարումների[2]: Ազդեցություններից որոշներն անդառնալի են:[2] Ծանր դեպքերում կարող են առաջանալ սակավարյունություն, ցնցումներ, կոմա և մահ[2][3]:

Կապարի հետ շփումը կարող է տեղի ունենալ աղտոտված օդի, ջրի, փոշու, սննդի, սպառման ապրանքների միջոցով[2]: Երեխաներն ավելի վտանգված են, քանի որ նրանք ավելի շատ են հակված բերանը տանել տարբեր առարկաներ, ինչպիսիք են կապարային ներկեր պարունակող առարկաները, և կլանել կապարի ավելի մեծ քանակներ:[2] Աշխատավայրում կապարի հետ շփումը, որպես թունավորման պատճառ, բավականին տարածված է որոշակի ռիսկեր պարունակող աշխատանք կատարող մեծահասակների մոտ:[4] Ախտորոշումն իրականացվում է արյան մեջ կապարի պարունակության որոշման միջոցով[2]։ Հիվանդությունների վերահսկման կենտրոնը մեծահասակների համար արյան մեջ կապարի պարունակության վերին մակարդակ է սահմանել 10 մկգ/դլ (10 մկգ/100 գ), իսկ երեխաների համար` 5 մկգ/դլ[5][6]։ Կապարի պարունակության բարձրացումը կարելի է նաև նկատել էրիթրոցիտներում փոփոխությունների կամ ռենտգեն նկարի վրա ոսկրերում խիտ գծերի առաջացման շնորհիվ[7]։

Կապարով թունավորումը կարելի է կանխել[2]: Կանխարգելումը ներառում է անհատական գործողություններ տանը, օրինակ կապար պարունակող առարկաներից ձերբազատվելը,[8] գործողություններ աշխատավայրում, օրինակ օդափոխության և մշտադիտարկման լավացումը[9], և համազգային քաղաքականության մշակում, օրինակ` ներկերում և բենզինում կապարի պարունակությունն արգելող օրենքների ընդունումը, ջրում կամ հողում թույլատրելի մակարդակների նվազեցումը, աղտոտված հողի մաքրման աշխատանքների իրականացումը[2][7]: Բուժման հիմնական մեթոդներն են կապարի աղբյուրի հեռացումը և խելատային թերապիան, որն իրենից ներկայացնում է կապարը կապելու հատկությամբ օժտված դեղամիջոցների օգտագործումը, ինչի միջոցով այն կարող է դուրս բերվել օրգանիզմից:[7] Երեխաների մոտ խելատային թերապիան ցուցված է, երբ արյան մեջ կապարի պարունակությունը 40–45 մկգ/դլ-ից բարձր է:[7][10]։ Օգտագործվող դեղամիջոցներից են դիմերկապրոլը, երկնատրիում կալցիումի էդետատը և սուկցիմերը[4]։

2016 թ. կապարը հանդիսացել է 540.000 մահերի պատճառը, որոնք հիմնականում տեղի են ունեցել զարգացող երկրներում[2] Աղքատներն ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում:[2] Կապարին է բաժին ընկնում համաշխարհային հիվանդացության 0.6% -ը:[8] Մարդիկ հազարավոր տարիներ շարունակ հանքարդյունահանել և օգտագործել են կապարը:[7] Կապարով թունավորման ամենավաղ նկարագրությունը թվագրված է մ.թ.ա. 2000 թվականին,[7] մինչդեռ կապարի օգտագործման սահմանափակմանն ուղղված ջանքերը` առնվազն 16-րդ դարում[8]։ 1970-ական թվականներին, երբ հաստատվեց, որ կապարի համար անվտանգ շեմ գոյություն չունի, սկիզբ առան մտահոգությունները փոքր քանակներով կապարի հետ շփման վերաբերյալ:[2][7]

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորաբար «կապարով թունավորումը» կամ «կապարային ինտոքսիկացիան» սահմանվում է որպես առողջությանը հասցված մեծ վնասով ուղեկցվող շփում կապարի մեծ քանակների հետ[11]։ Թունավորումն ախտանշանների համալիր է, որն առաջանում է թունավոր ազդակի հետ միջին կամ բարձր աստճանի շփման հետևանքով, իսկ թունավորությունն (տոքսիկությունը) ազդեցությունների ավելի լայն սպեկտր է, որը ներառում է նաև ենթակլինիկական ազդեցությունները (որոնք չեն հանգեցնում ախտանշանների զարգացմանը)[12]։ Այնուամենայնիվ, մասնագետները հաճախ «կապարով թունավորումը» կամ «կապարային ինտոքսիկացիան» օգտագործում են որպես փոխադարձաբար փոխարինող արտահայտություններ, իսկ պաշտոնական աղբյուրները միշտ չէ, որ կապարի ազդեցության ախտանշանների մասին խոսելիս օգտագործում են «կապարով թունավորում» արտահայտությունը։ [12] Արյան մեջ և հյուսվածքներում կապարի քանակը, ինչպես նաև նյութի հետ շփման տևողությունը պայմանավորում են նրա թունավորությունը։ [13] Կապարով թունավորումը կարող է լինել սուր (ուժեղ ազդեցություն կարճ ժամանակում) և քրոնիկ (քիչ քանակով կրկնվող երկարատև ազդեցությունը), սակայն վերջինն ավելի հաճախ է հանդիպում[14]։ Կապարի ազդեցության ախտորոշումն ու բուժումը հիմնված են արյան մեջ կապարի քանակի վրա, չափվում են արյան դեցիլիտրերում կապարի միկրոգրամներով (μg/dL)։ Կիրառելի են նաև մեզում կապարի քանակները, սակայն ավելի հազվադեպ։ Քրոնիկ ազդեցության պարագայում կապարն իր ամենաբարձր կոնցենտրացիան տեղակայում է լյարդում, ապա երիկամներում։ Եթե բժիշկն իրականացնում է արտազատման սադրիչ թեստ կամ «խելատացման թեստ», մեզից, այլ ոչ թե արյունից ստացված տվյալն է հմուտ մասնագետին ներկայացնում կապարով ախտահարման ճշգրիտ պատկերը[15]։

ԱՄՆ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնը և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը պնդում են, որ անհանգստանալու առիթ է արյան մեջ կապարի 10 μg/dL կամ ավելի բարձր պարունակությունը, սակայն կապարի ավելի ցածր կոնցենտրացիաները նույնպես ունակ են խաթարել զարգացումը և ընդհանրապես վնասակար ազդեցություն ունենալ, քանի որ գոյություն չունի կապարի անտանգ կոնցենտրացա[16][17]։ Հեղինակավոր կազմակերպությունները, ինչպիսին է Մանկաբուժության ամերիկյան ակադեմիան, կապարով թունավորումը սահմանում են արյան մեջ կապարի 10 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիան [18]

Կապարը կարող է մի շարք միացություններ ձևավորել և միջավայրում առկա է տարբեր ձևերով[19]։ Կապարով թունավորման առանձնահատկությունները կարող են տարբերվել՝ կախված նյութի [օրգանական] (ածխածին պարունակող) կամ անօրգանական բնույթից։ [20] Օրգանական կապարով թունավորումն այժմ շատ հազվադեպ է հանդիպում, քանի որ բոլոր երկրներն ընդհանրապես արգելել են կապարացված բենզինի (կապարի միացությունները՝ որպես բենզինի հավելումներ), սակայն նման միացություններ դեռևս օգտագործվում են արդյունաբերական պայմաններում:[20] Կապարի օրգանական միացությունները, որոնք կարող են թափանցել մաշկով և շնչուղիներով, առավելապես ախտահարում են [կենտրոնական նյարդային համակարգ]ը։ [20]

Ախտանշանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Symptoms of lead poisoning.

Կապարային թունավորումն առաջացնում է բազմաթիվ ախտանշաններ և գանգատներ, որոնք կարող են տարբերվել՝ անհատական առանձնահատկություններից և կապարի ազդեցության տևողությունից կախված։ [21][22] Ախտանշանները սպեցիֆիկ չեն և կարող են աննշան լինել, և արյան մեջ կապարի բարձր պարունակությամբ անհատը կարող է ընհանրապես ախտանշան չունենալ։ [23] Ախտանշանները սովորաբար զարգանում են շաբաթների և ամիսների ընթացքում, քանի որ քրոնիկ ազդեցության ընթացքում կապարը կուտակվում է օրգանիզմում, բայց, կարճատև, ինտենսիվ ազդեցությունը հանգեցնում է սուր ախտանշանների դրսևորման։ [24] Կապարի օրգանական միացություններն ավելի թունավոր են, քան անօրգանական միացությունները, քանի որ դրանք ճարպալույծ են, և դրանց ազդեցության ախտանշաններն ավելի սուր են զարգանում[25]։ Կապարի օրգանական միացություններով թունավորումը հիմնականում ուղեկցվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի ախտահարման նշաններով, ինչպիսիք են անքնությունը, դելիրիումը, ճանաչողական ախտահարումը, սթրեսը, դողը, զգայապատրանքները և ցնցումները[20]:

Մեծահասակների և երեխաների մոտ ախտանշանները կարող են տարբեր լինել։ Մեծահասակների մոտ հիմնական ախտանշաններն են գլխացավը, որովայնի ցավը, հիշողության կորուստը, երիկամային անբավարարությունը, տղամարդկանց չբերությունը, վերջույթների թուլությունը, ցավը կամ ծակծկոցը[26]։

Մեծահասակների մոտ կապարով թունավորման վաղ ախտանշանները հաճախ սպեցիֆիկ չեն և ներառում են դեպրեսիա, ախորժակի բացակայություն, ընդհատվող ցավ որովայնում, սրտխառնոց, լուծ, փորկապություն, և մկանացավ։ [27] Այլ ախտանշաններից են թուլությունը, հոգնածությունը, լիբիդոյի նվազումը, քնի խանգարումները։ [21] Բերանում տարօրինակ համը և անձի փոփոխությունները նույնպեղ վաղ ախտանշաններից են։ [28]

Մեծահասակների մոտ ախտանիշները կարող են առաջանալ 40 μg/dL-ից բարձր մակարդակներում, սակայն ավելի հավանական է, որ ի հայտ գան 50–60 μg/dL բարձր կոնցենտրացիաներում[21]: Երեխաների մոտ ախտանիշներն առաջանում են 60 μg/dL կոնցենտրացիայում։ [8] Այնուամենայնիվ, կապարի մակարդակները, որոնցում առաջանում են ախտանշաններ, հիմնականում կախված են յուրաքանչյուր անհատի առանձնահատկություններից։ [29] Արյան մեջ կապարի՝ 25-ից 60 μg/dL կոնցենտրացիաների միջակայքում կարող են ունենալ հոգենյարդաբանական ազդեցություններ, ինչպիսիք են ռեակցիայի ժամանակի երկարումը, գրգռականությունը, կենտրոնացման դժվարացումը, ինչպես նաև շարժողական նյարդային անցանելիությունը և գլխացավը։ [30]։ Սակավարյունությունը կարող է առաջանալ արյան մեջ կապարի՝ 50 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիաների պարագայում[27] Մեծահասակների մոտ որովովայնի ցավը, ներառյալ նոպայաձև ցավը կամ ցավի պարոքսիզմը կարող է ի հայտ գալ արյան մեջ կապարի՝ 80 μg/dL-ից բարձր կոնցենտրացիայի դեպքում։ [22]։ Մեծահասակների մոտ արյան մեջ կապարի՝ 100 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիաների դեպքում առաջացող ախտանշանները ներառում են դաստակի անկում և ոտնաթաթի անկում (նեյրոպաթիայի հետևանքով) և էնցեֆալոպաթիայի նշաններ (գլխուղեղի այտուցով ուղեկցվող վիճակ), ինչպիսիք են դելիրիումը, կոման, ցնցումները, գլխացավը (որոնք հանդիպում են նաև ներգանգային ճնշման բարձրացման ժամանակ)[31]։ Երեխաների մոտ էնցեֆալոպաթիայի նշանները ներառում են տարօրինակ վարքագիծ, կոորդինացիայի խանգարում, ապատիա, ի հայտ են գալիս արյան մեջ կապարի 70 μg/dL և ավելի կոնցենտրացիաների դեպքում։ [31] Ե՛վ մեծահասակների, և՛ երեխաների մոտ ախտանշանների բացակայությունը հազվադեպ հանդիպող երևույթ է արյան մեջ կապարի 100 μg/dL-ը գերազանցող կոնցենտրացիաների դեպքում։[22]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0368.html
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 «Lead poisoning and health»։ WHO։ September 2016։ Արխիվացված օրիգինալից հոկտեմբերի 18, 2016-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 14, 2016 
  3. 3,0 3,1 «Lead Information for Workers»։ CDC։ սեպտեմբերի 30, 2013։ Արխիվացված օրիգինալից հոկտեմբերի 18, 2016-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 14, 2016 
  4. 4,0 4,1 Gracia RC, Snodgrass WR (հունվարի 1, 2007)։ «Lead toxicity and chelation therapy.»։ American Journal of Health-System Pharmacy 64 (1): 45–53։ PMID 17189579։ doi:10.2146/ajhp060175 
  5. «Advisory Committee On Childhood Lead Poisoning Prevention (ACCLPP)»։ CDC։ May 2012։ Արխիվացված օրիգինալից մայիսի 4, 2012-ին։ Վերցված է մայիսի 18, 2012 
  6. The Code of Federal Regulations of the United States of America (անգլերեն)։ U.S. Government Printing Office։ 2005։ էջ 116։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-11-05-ին 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Dapul H, Laraque D (August 2014)։ «Lead poisoning in children.»։ Advances in Pediatrics 61 (1): 313–33։ PMID 25037135։ doi:10.1016/j.yapd.2014.04.004 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Needleman H (2004)։ «Lead poisoning»։ Annual Review of Medicine 55: 209–22։ PMID 14746518։ doi:10.1146/annurev.med.55.091902.103653 
  9. «Lead Information for Employers»։ CDC։ սեպտեմբերի 30, 2013։ Արխիվացված օրիգինալից հոկտեմբերի 18, 2016-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 14, 2016 
  10. «What Do Parents Need to Know to Protect Their Children?»։ CDC։ հոկտեմբերի 30, 2012։ Արխիվացված օրիգինալից հոկտեմբերի 9, 2016-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 14, 2016 
  11. Grant (2009) p. 785
  12. 12,0 12,1 Guidotti TL, Ragain L (2007)։ «Protecting children from toxic exposure: three strategies»։ Pediatric Clinics of North America 54 (2): 227–35, vii։ PMID 17448358։ doi:10.1016/j.pcl.2007.02.002 
  13. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Pearson03 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  14. Trevor, Katzung, Masters (2007) p. 479
  15. Lowry, Jennifer A. (2010) ORAL CHELATION THERAPY FOR PATIENTS WITH LEAD POISONING Archived 2016-01-26 at the Wayback Machine.. WHO
  16. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Rossi09 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  17. Barbosa Jr F, Tanus-Santos JE, Gerlach RF, Parsons PJ (2005)։ «A Critical Review of Biomarkers Used for Monitoring Human Exposure to Lead: Advantages, Limitations, and Future Needs»։ Environmental Health Perspectives 113 (12): 1669–74։ PMC 1314903։ PMID 16330345։ doi:10.1289/ehp.7917 
  18. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Ragan09-JAAPA անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  19. Grant (2009) p. 761
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Katzung07-948 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  21. 21,0 21,1 21,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Karri08 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. 22,0 22,1 22,2 Kosnett (2005) p. 825
  23. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Mycyk05-463 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  24. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Dart041426 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  25. Timbrell, J.A., ed. (2008)։ «Biochemical mechanisms of toxicity: Specific examples»։ Principles of Biochemical Toxicology (4th ed.)։ Informa Health Care։ ISBN 978-0-8493-7302-2 
  26. Pearce JM (2007)։ «Burton's line in lead poisoning»։ European Neurology 57 (2): 118–9։ PMID 17179719։ doi:10.1159/000098100 
  27. 27,0 27,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Merrill07 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  28. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Patrick06 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  29. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Bellinger04-Pedi անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  30. Kosnett (2006) p.240
  31. 31,0 31,1 Henretig (2006) p. 1314