Jump to content

Կայուն էներգիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կայուն էներգիա
գիտական բնագավառ, form of energy Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիաէներգիա Խմբագրել Wikidata
Մասն էՇրջակա միջավայրի կայունություն, Էներգետիկայի զարգացում Խմբագրել Wikidata
ՆախորդողըՕրգանական հանածո վառելիք Խմբագրել Wikidata
Հետազոտվում էէկոլոգիա, շրջակա միջավայրի պահպանություն Խմբագրել Wikidata
Inves­ti­ga­ted byUN-Energy Խմբագրել Wikidata

Էներգիան կայուն է, եթե այն «բավարարում է ներկայի կարիքները՝ առանց վտանգելու ապագա սերունդների կարողությունը ՝ բավարարելու իրենց սեփական կարիքները»[1][2]։Կայուն էներգիա սահմանումները սովորաբար դիտարկում են դրա ազդեցությունը շրջակա միջավայրի, տնտեսության և հասարակության վրա։ Այս ազդեցությունները տատանվում են ջերմոցային գազերի արտանետումներից և օդի աղտոտումից մինչև էներգետիկ աղքատություն և թունավոր թափոններ։ Վերականգնվող էներգիայի աղբյուրները, ինչպիսիք են քամու, հիդրոէլեկտրակայանների, արևային և երկրաջերմային էներգիան, կարող են վնաս հասցնել շրջակա միջավայրին, բայց ընդհանուր առմամբ շատ ավելի կայուն են, քան բրածո վառելիքի աղբյուրները։

Ոչ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների դերը կայուն էներգիայի մեջ վիճելի է: Ատոմային էներգիան չի առաջացնում ածխածնային կամ օդի աղտոտում, բայց ունի թերություններ, որոնք ներառում են ռադիոակտիվ թափոններ, միջուկային զենքի տարածման ռիսկը և վթարների ռիսկը: Ածխից բնական գազի անցումը ունի շրջակա միջավայրի համար օգտակար հատկություններ, այդ թվում՝ կլիմայի վրա ավելի ցածր ազդեցություն, բայց կարող է հանգեցնել ավելի կայուն տարբերակների անցման հետաձգման: Ածխածնի որսումը և պահեստավորումը կարող են ներկառուցվել էլեկտրակայաններում՝ դրանց ածխաթթու գազի արտանետումները վերացնելու համար, բայց այս տեխնոլոգիան թանկ է և հազվադեպ է ներդրվել:

Բրածո վառելիքները ապահովում են աշխարհի էներգիայի սպառման 85%-ը, իսկ էներգետիկ համակարգը պատասխանատու է գլոբալ ջերմոցային գազերի արտանետումների 76%-ի համար: Զարգացող երկրներում մոտ 790 միլիոն մարդ չունի էլեկտրաէներգիա, իսկ 2.6 միլիարդը կախված է աղտոտող վառելիքներից, ինչպիսիք են փայտը կամ ածուխը, որպեսզի պատրաստեն: Կենսազանգվածով և բրածո վառելիքի աղտոտվածությամբ պատրաստելը տարեկան մոտ 7 միլիոն մահվան պատճառ է դառնում: Գլոբալ տաքացումը 2 °C (3.6 °F) սահմանափակելը կպահանջի էներգիայի արտադրության, բաշխման, պահեստավորման և սպառման վերափոխում: Մաքուր էլեկտրաէներգիայի համընդհանուր հասանելիությունը կարող է մեծ օգուտներ բերել կլիմայի, մարդու առողջության և զարգացող երկրների տնտեսությունների համար:

Կլիմայի փոփոխության մեղմացման ուղիներ են առաջարկվել գլոբալ տաքացումը մինչև 2 °C (3.6 °F) սահմանափակելու համար: Դրանք ներառում են ածխով աշխատող էլեկտրակայանների փուլային դուրսբերումը, էներգիայի խնայողությունը, մաքուր աղբյուրներից, ինչպիսիք են քամու և արևի էներգիան, ավելի շատ էլեկտրաէներգիա արտադրելը, ինչպես նաև բրածո վառելիքից անցումը էլեկտրաէներգիայի ՝ տրանսպորտի և շենքերի ջեռուցման համար: Որոշ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներից ստացված էլեկտրաէներգիան տատանվում է՝ կախված նրանից, թե երբ է փչում քամին և երբ է փայլում արևը: Հետևաբար, վերականգնվող էներգիային անցումը կարող է պահանջել էլեկտրական ցանցի արդիականացում, ինչպիսին է էներգիայի կուտակման ավելացումը: Որոշ դժվար էլեկտրաֆիկացված գործընթացներ կարող են օգտագործել ցածր արտանետումներով էներգիայի աղբյուրներից արտադրված ջրածնային վառելիք: Միջազգային էներգետիկ գործակալության ՝ մինչև 2050 թվականը զրոյական արտանետումների հասնելու առաջարկության մեջ արտանետումների կրճատման մոտ 35%-ը կախված է այն տեխնոլոգիաներից, որոնք դեռևս մշակման փուլում են 2023 թվականի դրությամբ:

Քամու և արևային էներգիայի շուկայի մասնաբաժինը 2019 թվականին համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի 8.5%-ին աճեց, և ծախսերը շարունակում են նվազել: Կլիմայի փոփոխության միջկառավարական խումբը գնահատում է, որ 2016-ից 2035 թվականներին համաշխարհային համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) 2.5%-ը պետք է ներդրվի էներգետիկ համակարգում՝ գլոբալ տաքացումը 1.5 °C (2.7 °F)-ով սահմանափակելու համար: Կառավարությունները կարող են ֆինանսավորել մաքուր էներգիայի նոր տեխնոլոգիաների հետազոտությունը, մշակումը և ցուցադրումը: Նրանք կարող են նաև կառուցել էլեկտրաֆիկացման և կայուն տրանսպորտի ենթակառուցվածքներ: Վերջապես, կառավարությունները կարող են խրախուսել մաքուր էներգիայի տեղակայումը այնպիսի քաղաքականություններով, ինչպիսիք են ածխածնի գնագոյացումը, վերականգնվող էներգիայի պորտֆելի ստանդարտները և բրածո վառելիքի սուբսիդիաների փուլային վերացումը: Այս քաղաքականությունը կարող է նաև բարձրացնել էներգետիկ անվտանգությունը:

Սահմանումներ և նախապատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սահմանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԱԿ-ի Բրունդտլանդի հանձնաժողովը կայուն զարգացման հայեցակարգը, որի համար էներգիան հիմնական բաղադրիչ է, նկարագրել է իր 1987 թվականի «Մեր ընդհանուր ապագան» զեկույցում: Այն կայուն զարգացումը սահմանել է որպես «ներկայի կարիքների բավարարում՝ առանց վտանգելու ապագա սերունդների սեփական կարիքները բավարարելու կարողությունը»[1]։ Կայուն զարգացման այս նկարագրությունը հետագայում օգտագործվել է կայուն էներգիայի բազմաթիվ սահմանումներում և բացատրություններում[1][3][4][5]։

Կայունության հայեցակարգի համաշխարհային մասշտաբով էներգիայի նկատմամբ կիրառման վերաբերյալ համընդհանուր ընդունված մեկնաբանություն չկա[6]։Կայուն էներգիայի աշխատանքային սահմանումները ներառում են կայունության բազմաթիվ չափումներ, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի, տնտեսական և սոցիալական չափումները[5]։Պատմականորեն, կայուն էներգիայի զարգացման հայեցակարգը կենտրոնացած է եղել արտանետումների և էներգետիկ անվտանգության վրա: 1990-ականների սկզբից ի վեր հայեցակարգը ընդլայնվել է՝ ընդգրկելով ավելի լայն սոցիալական և տնտեսական խնդիրներ[7]։

Կայունության բնապահպանական չափումը ներառում է ջերմոցային գազերի արտանետումները, կենսաբազմազանության և էկոհամակարգերի վրա ազդեցությունը, վտանգավոր թափոնները և թունավոր արտանետումները[6], ջրի սպառումը[8], և չվերականգնվող ռեսուրսների սպառումը[5]։Ցածր բնապահպանական ազդեցություն ունեցող էներգիայի աղբյուրները երբեմն անվանում են կանաչ էներգիա կամ մաքուր էներգիա: Կայունության տնտեսական չափումը ներառում է տնտեսական զարգացումը, էներգիայի արդյունավետ օգտագործումը և էներգետիկ անվտանգությունը՝ ապահովելու համար, որ յուրաքանչյուր երկիր ունենա բավարար էներգիայի մշտական ​​հասանելիություն[6][9][10]։ Սոցիալական հարցերը ներառում են բոլոր մարդկանց համար մատչելի և հուսալի էներգիայի հասանելիությունը, աշխատողների իրավունքները և հողային իրավունքները[5][6]։

Բնապահպանական ազդեցությունները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բրածո վառելիքի օգտագործման հետևանքով առաջացած մահերի թիվը (ուղղանկյունների մակերեսները գրաֆիկում) զգալիորեն գերազանցում է կայուն էներգիայի արտադրության հետևանքով առաջացած մահերի թիվը (ուղղանկյունները գրաֆիկում հազիվ տեսանելի են)[11]։
Photograph of a woman carrying firewood she has gathered on her head
Հնդկաստանի Ռաջաստան գյուղական բնակավայրում մի կին վառելափայտ է հավաքում: Փայտի և այլ աղտոտող վառելիքների օգտագործումը խոհարարության համար ամեն տարի միլիոնավոր մահերի պատճառ է դառնում՝ ներսի և դրսի օդի աղտոտվածությունից

Ներկայիս էներգետիկ համակարգը նպաստում է բազմաթիվ բնապահպանական խնդիրների առաջացմանը, այդ թվում՝ կլիմայի փոփոխությանը , օդի աղտոտմանը, կենսաբազմազանության կորստին , շրջակա միջավայր տոքսինների արտանետմանը և ջրի սակավությանը: 2019 թվականի դրությամբ աշխարհի էներգետիկ կարիքների 85%-ը բավարարվում է բրածո վառելիքի այրմամբ[12]։ Էներգիայի արտադրությունն ու սպառումը պատասխանատու են տարեկան մարդածին ջերմոցային գազերի արտանետումների 76%-ի համար՝ 2018 թվականի դրությամբ[13][14]։լիմայի փոփոխության վերաբերյալ 2015 թվականի միջազգային Փարիզյան համաձայնագիրը նպատակ ունի սահմանափակել գլոբալ տաքացումը 2°C (3.6°F)-ից ցածր և նախընտրելի է՝ 1.5°C (2.7°F)-ից ցածր մակարդակով. այս նպատակին հասնելու համար անհրաժեշտ է հնարավորինս շուտ կրճատել արտանետումները և դարի կեսերին հասնել զրոյական մակարդակի[15]։

Բրածո վառելիքի և կենսազանգվածի այրումը օդի աղտոտման հիմնական աղբյուր է[16][17], որը տարեկան մոտ 7 միլիոն մահվան պատճառ է դառնում, իսկ ամենամեծ հիվանդությունների բեռը դիտվում է ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում[18]։ Էլեկտրակայաններում, տրանսպորտային միջոցներում և գործարաններում բրածո վառելիքի այրումը արտանետումների հիմնական աղբյուրն է, որոնք մթնոլորտում թթվածնի հետ միանալով՝ առաջացնում են թթվային անձրև[19]։Օդի աղտոտվածությունը ոչ վարակիչ հիվանդություններից մահվան երկրորդ ամենատարածված պատճառն է[20]։ Աշխարհի բնակչության մոտ 99%-ը ապրում է օդի աղտոտվածության մակարդակով, որը գերազանցում է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից առաջարկվող սահմանները[21]։

Փայտի, կենդանիների գոմաղբի, ածուխի կամ կերոսինի նման աղտոտող վառելիքներով եփելը պատասխանատու է փակ տարածքների օդի գրեթե բոլոր աղտոտվածության համար, որը տարեկան մոտ 1.6-ից 3.8 միլիոն մահվան պատճառ է դառնում[22][20]և նաև զգալիորեն նպաստում է արտաքին օդի աղտոտվածությանը[23]։ Առողջության վրա ազդեցությունը կենտրոնացած է կանանց, ովքեր, հավանաբար, պատասխանատու են եփելու համար, և փոքր երեխաների մոտ[23]։

Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը տարածվում է այրման ենթամթերքներից այն կողմ։ Ծովում նավթի թափվելը վնասում է ծովային կյանքին և կարող է հրդեհներ առաջացնել, որոնք արտանետում են թունավոր արտանետումներ[24]։ Համաշխարհային ջրի օգտագործման մոտ 10%-ը ծախսվում է էներգիայի արտադրության վրա, հիմնականում ջերմային էներգիայի կայաններում սառեցման համար։ Չոր շրջաններում սա նպաստում է ջրի սակավությանը ։ Կենսաէներգիայի արտադրությունը, ածխի արդյունահանումն ու վերամշակումը, ինչպես նաև նավթի արդյունահանումը նույնպես պահանջում են մեծ քանակությամբ ջուր[25]։Փայտի և այլ այրվող նյութերի չափազանց մեծ քանակությունը այրման համար կարող է լուրջ տեղական բնապահպանական վնաս հասցնել, այդ թվում՝ անապատացում[26]։

Կայուն զարգացման նպատակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Map of people with access to energy. Lack of access is most pronounced in India, Sub-Saharan Africa and South-East Asia.
Աշխարհի քարտեզը, որը ցույց է տալիս, թե որտեղ են ապրել էլեկտրաէներգիա չունեցող մարդիկ 2016 թվականին՝ հիմնականում Սահարայի ենթասահարյան Աֆրիկայում և Հնդկական ենթամայրցամաքում։

Կայուն եղանակով առկա և ապագա էներգետիկ պահանջարկի բավարարումը կարևորագույն մարտահրավեր է կլիմայի փոփոխության սահմանափակման գլոբալ նպատակի համար՝ միաժամանակ պահպանելով տնտեսական աճը և հնարավորություն տալով բարձրացնել կենսամակարդակը[27]։ Հուսալի և մատչելի էներգիան, մասնավորապես էլեկտրաէներգիան, կարևոր է առողջապահության, կրթության և տնտեսական զարգացման համար[28]։ Էներգետիկ աղքատությունը բազմաչափ խնդիր է, որը ազդում է մարդկանց հիմնական էներգետիկ կարիքները բավարարելու ունակության վրա։ Որոշ կարիքներ վերաբերում են լուսավորությանը, ջեռուցմանը և խոհարարությանը[29]։ 2020 թվականի դրությամբ զարգացող երկրներում 790 միլիոն մարդ չունի էլեկտրաէներգիա, և մոտ 2.6 միլիարդ մարդ կախված է աղտոտող վառելիքների այրումից՝ խոհարարության համար[30][31]։

Էներգիայի հասանելիության բարելավումը ամենաքիչ զարգացած երկրներում և էներգիայի ավելի մաքուր դարձնելը ՄԱԿ-ի 2030 թվականի կայուն զարգացման նպատակների մեծ մասին հասնելու բանալին են[32], որոնք ընդգրկում են կլիմայական գործողություններից մինչև գենդերային հավասարություն տատանվող հարցեր[33]։ Կայուն զարգացման 7-րդ նպատակը կոչ է անում «բոլորի համար մատչելի, հուսալի, կայուն և ժամանակակից էներգիայի հասանելիություն ապահովել», ներառյալ էլեկտրաէներգիայի և մաքուր խոհանոցային հարմարությունների համընդհանուր հասանելիությունը մինչև 2030 թվականը[34]։

Էներգիայի պահպանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Countries such as the US and Canada use twice as much energy per capita as Japan or western Europe, and 100 times as much commercial energy per capita as some African countries.
Աշխարհում էներգիայի օգտագործումը խիստ անհավասար է։ Բարձր եկամուտ ունեցող երկրները, ինչպիսիք են Միացյալ Նահանգները և Կանադան, մեկ շնչի հաշվով օգտագործում են 100 անգամ ավելի շատ էներգիա, քան Աֆրիկայի որոշ ամենաքիչ զարգացած երկրներ[35]։

Էներգաարդյունավետությունը՝ նույն ապրանքները կամ ծառայությունները մատուցելու համար ավելի քիչ էներգիայի օգտագործումը, կամ համեմատելի ծառայությունները մատուցել ավելի քիչ ապրանքներով՝ կայուն էներգետիկայի բազմաթիվ ռազմավարությունների անկյունաքարն է[36][37]։Միջազգային էներգետիկ գործակալությունը (ՄԷԳ) գնահատել է, որ էներգաարդյունավետության բարձրացումը կարող է ապահովել Փարիզի համաձայնագրի նպատակներին հասնելու համար անհրաժեշտ ջերմոցային գազերի արտանետումների 40%-ի կրճատում[38]։

Էներգիան կարելի է խնայել՝ բարձրացնելով սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, արդյունաբերական գործընթացների և շենքերի տեխնիկական արդյունավետությունը[39]։ Մեկ այլ մոտեցում է ավելի քիչ նյութերի օգտագործումը, որոնց արտադրությունը պահանջում է մեծ քանակությամբ էներգիա, օրինակ՝ շենքերի ավելի լավ նախագծման և վերամշակման միջոցով: Վարքային փոփոխությունները, ինչպիսիք են տեսակոնֆերանսների օգտագործումը գործնական չվերթների փոխարեն, կամ քաղաքային ճանապարհորդությունները հեծանիվով, քայլելով կամ հասարակական տրանսպորտով մեքենայով երթևեկելը, էներգիան խնայելու մեկ այլ միջոց են[40]։Արդյունավետությունը բարելավելու կառավարության քաղաքականությունը կարող է ներառել շինարարական կանոնակարգեր , կատարողականի չափանիշներ , ածխածնի գնագոյացում և էներգաարդյունավետ ենթակառուցվածքների զարգացում՝ տրանսպորտային միջոցների փոփոխությունները խրախուսելու համար [40][41]։

Համաշխարհային տնտեսության էներգաարդյունավետության մոտավոր ցուցանիշը ( համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) մեկ միավորի համար սպառվող էներգիայի քանակը ) տնտեսական արտադրության էներգաարդյունավետության մոտավոր ցուցանիշ է[42]։ 2010 թվականին համաշխարհային էներգաարդյունավետությունը կազմել է 5.6 մեգաջոուլ (1.6 կՎտժ ) ՀՆԱ-ի մեկ ԱՄՆ դոլարի համար[42]։ՄԱԿ-ի նպատակները նախատեսում են, որ էներգաարդյունավետությունը 2010-ից 2030 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում տարեկան պետք է նվազի 2.6%-ով[43]։ IՎերջին տարիներին այս նպատակը չի իրականացվել: Օրինակ՝ 2017-ից 2018 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում էներգաարդյունավետությունը նվազել է ընդամենը 1.1%-ով[43]։

Արդյունավետության բարելավումները հաճախ հանգեցնում են հետադարձ էֆեկտի , որի դեպքում սպառողները խնայած գումարն օգտագործում են ավելի էներգախնայող ապրանքներ և ծառայություններ գնելու համար[44]։Օրինակ, տրանսպորտի և շենքերի ոլորտում վերջին տեխնիկական արդյունավետության բարելավումները մեծապես չեզոքացվել են սպառողների վարքագծի միտումներով , ինչպիսիք են ավելի մեծ տրանսպորտային միջոցների և տների ընտրությունը[45]։

Կայուն էներգիայի աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերականգնվող էներգիայի աղբյուրները կարևոր են կայուն էներգիայի համար, քանի որ դրանք, ընդհանուր առմամբ, ամրապնդում են էներգետիկ անվտանգությունը և արտանետում են շատ ավելի քիչ ջերմոցային գազեր, քան բրածո վառելիքները[46]։ Վերականգնվող էներգիայի նախագծերը երբեմն առաջացնում են կայունության հետ կապված զգալի մտահոգություններ, ինչպիսիք են կենսաբազմազանությանը սպառնացող ռիսկերը, երբ բարձր էկոլոգիական արժեք ունեցող տարածքները վերածվում են կենսաէներգիայի արտադրության կամ քամու կամ արևային էլեկտրակայանների[47][48]։

Հիդրոէներգիան վերականգնվող էլեկտրաէներգիայի ամենամեծ աղբյուրն է, մինչդեռ արևային և քամու էներգիան արագ զարգանում են: Ֆոտովոլտային արևային և ցամաքային քամու էներգիան նոր էլեկտրաէներգիայի արտադրության ամենաէժան ձևերն են երկրների մեծ մասում[49][50]։ Ներկայումս էլեկտրաէներգիա չունեցող 770 միլիոն մարդկանց կեսից ավելիի համար ապակենտրոնացված վերականգնվող էներգիան , ինչպիսիք են արևային էներգիայով աշխատող մինի ցանցերը, հավանաբար ամենաէժան միջոցն է այն մինչև 2030 թվականը ապահովելու համար[51]։ ՄԱԿ-ի 2030 թվականի նպատակները ներառում են վերականգնվող էներգիայի մասնաբաժնի զգալի աճը աշխարհի էներգամատակարարման մեջ[34]։

Միջազգային էներգետիկ գործակալության (ՄԷԳ) տվյալներով՝ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրները, ինչպիսիք են քամու և արևի էներգիան, այժմ էլեկտրաէներգիայի տարածված աղբյուր են՝ կազմելով աշխարհի էլեկտրաէներգիայի արտադրության մեջ կատարված բոլոր նոր ներդրումների 70%-ը[52][53][54][55]։ ՄԷԳ-ի « Աշխարհի էներգետիկ ներդրումներ 2025»-ում նշվում է, որ ցածր արտանետումներով էլեկտրաէներգիայի արտադրության վրա ծախսերը գրեթե կրկնապատկվել են նախորդ հինգ տարիների ընթացքում՝ գլխավորապես արևային ֆոտովոլտային էներգիայի շնորհիվ, և որ էներգետիկ ոլորտում կապիտալ ներդրումները  2025 թվականին կհասնեն 3.3 տրիլիոն դոլարի՝ չնայած աշխարհաքաղաքական լարվածությանը և տնտեսական անորոշությանը[56]։

Արևային

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
long rows of dark panels, sloped about 45 degrees at the height of a person, stretch into the distance in bright sunshine
Ֆոտովոլտային էլեկտրակայան Կալիֆոռնիայում , ԱՄՆ

Արևը Երկրի էներգիայի հիմնական աղբյուրն է, մաքուր և առատորեն մատչելի ռեսուրս բազմաթիվ տարածաշրջաններում[57]։ 2019 թվականին արևային էներգիան ապահովել է համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի մոտ 3%-ը[58], հիմնականում ֆոտովոլտային մարտկոցների վրա հիմնված արևային վահանակների միջոցով։ Ակնկալվում է, որ արևային ֆոտովոլտային մարտկոցներն մինչև 2027 թվականը կլինի աշխարհում ամենամեծ տեղադրված հզորությամբ էլեկտրաէներգիայի աղբյուրը[59]։ Վահանակները տեղադրվում են շենքերի վրա կամ կոմունալ մասշտաբի արևային կայաններում: Արևային ֆոտովոլտային մարտկոցների արժեքը արագորեն նվազել է, ինչը խթանել է համաշխարհային հզորության ուժեղ աճը[60]։ Նոր արևային ֆերմաներից ստացված էլեկտրաէներգիայի արժեքը մրցունակ է կամ շատ տեղերում ավելի էժան է, քան գոյություն ունեցող ածխային էլեկտրակայաններից ստացված էլեկտրաէներգիան[61]։ Ապագա էներգիայի օգտագործման տարբեր կանխատեսումներ արևային ֆոտովոլտային մարտկոցներն համարում են կայուն խառնուրդում էներգիայի արտադրության հիմնական աղբյուրներից մեկը[62][63]։

Արևային վահանակների բաղադրիչների մեծ մասը կարող է հեշտությամբ վերամշակվել, սակայն դա միշտ չէ, որ արվում է կարգավորման բացակայության դեպքում[64]։ Վահանակները սովորաբար պարունակում են ծանր մետաղներ, ուստի դրանք բնապահպանական ռիսկեր են ներկայացնում, եթե դրանք նետվեն աղբավայրեր[65]։ Արևային վահանակին երկու տարուց պակաս ժամանակ է պահանջվում արտադրելու այնքան էներգիա, որքան օգտագործվել է դրա արտադրության համար: Ավելի քիչ էներգիա է անհրաժեշտ, եթե նյութերը վերամշակվում են, այլ ոչ թե արդյունահանվում[66]։

Կենտրոնացված արևային էներգիայի դեպքում արևային ճառագայթները կենտրոնանում են հայելիների դաշտի միջոցով՝ տաքացնելով հեղուկը: Արդյունքում ստացված գոլորշուց էլեկտրաէներգիա է արտադրվում ջերմային շարժիչի միջոցով: Կենտրոնացված արևային էներգիան կարող է աջակցել բաշխվող էլեկտրաէներգիայի արտադրությանը, քանի որ ջերմության մի մասը սովորաբար կուտակվում է՝ անհրաժեշտության դեպքում էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար[67][68]։Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունից բացի, արևային էներգիան օգտագործվում է ավելի անմիջականորեն. արևային ջերմային ջեռուցման համակարգերն օգտագործվում են տաք ջրի արտադրության, շենքերի ջեռուցման, չորացման և աղազրկման համար[69]։

Քամու էներգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Photograph of wind turbines against a hazy orange sky
Քամու տուրբիններ Սինցզյանում , Չինաստան

Հազարամյակների ընթացքում քամին զարգացման կարևոր շարժիչ ուժ է եղել՝ ապահովելով մեխանիկական էներգիա արդյունաբերական գործընթացների, ջրային պոմպերի և առագաստանավերի համար[70]։ Ժամանակակից քամու տուրբիններն օգտագործվում են էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար և 2024 թվականին ապահովել են համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի ավելի քան 10%-ը[71]։ Ցամաքային քամու էլեկտրակայաններից ստացված էլեկտրաէներգիան հաճախ ավելի էժան է, քան գործող ածխային էլեկտրակայանները և մրցունակ է բնական գազի և միջուկային էներգիայի հետ[61]։ Քամու տուրբինները կարող են տեղադրվել նաև ծովափին, որտեղ քամիներն ավելի կայուն և ուժեղ են, քան ցամաքում, բայց շինարարության և սպասարկման ծախսերը ավելի բարձր են[72]։

Ցամաքային քամու էլեկտրակայանները, որոնք հաճախ կառուցվում են վայրի կամ գյուղական վայրերում, տեսողական ազդեցություն ունեն լանդշաֆտի վրա[73]։ Հարյուրավոր քամու տուրբիններ հաճախ խմբավորվում են միասին՝ ստեղծելով քամու էլեկտրակայաններ: Դրանք մեկ վայրում տեղադրելը կնվազեցնի ցանցին միանալու և տեղանքի զարգացման ծախսերը[74]։ Մինչդեռ քամու տուրբինների հետ բախումները սպանում են ինչպես չղջիկներին, այնպես էլ ավելի փոքր չափով թռչուններին, այս ազդեցությունները ավելի ցածր են, քան այլ ենթակառուցվածքների, ինչպիսիք են պատուհանները և էլեկտրահաղորդման գծերը[75][76]։ Տուրբինների կողմից ստեղծվող աղմուկը և թարթող լույսը կարող են անհանգստություն առաջացնել և խոչընդոտել խիտ բնակեցված տարածքների մոտ շինարարությունը: Քամու էներգիան, ի տարբերություն միջուկային և բրածո վառելիքի էլեկտրակայանների, ջուր չի սպառում[77]։ Քամու էլեկտրակայանի կողմից արտադրվող էներգիայի համեմատ քամու տուրբինի կառուցման համար քիչ էներգիա է անհրաժեշտ[78]։ Տուրբինի շեղբերը լիովին վերամշակվող չեն, և ավելի հեշտ վերամշակվող շեղբեր արտադրելու մեթոդների ուսումնասիրությունը շարունակվում է[79]։

Հիդրոէներգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
a river flows smoothly from rectangular openings at the base of a high sloping concrete wall, with electricity wires above the river
Գուրիի ամբարտակ , հիդրոէլեկտրակայան Վենեսուելայում

Հիդրոէլեկտրակայանները շարժվող ջրի էներգիան վերածում են էլեկտրաէներգիայի: 2020 թվականին հիդրոէլեկտրակայանները մատակարարել են աշխարհի էլեկտրաէներգիայի 17%-ը, ինչը նվազում է 20-րդ դարի կեսերից մինչև վերջը գրանցված գրեթե 20%-ի համեմատ[80][81]։

Ավանդական հիդրոէլեկտրակայաններում ջրամբարը ստեղծվում է ամբարտակի հետևում: Ավանդական հիդրոէլեկտրակայանները ապահովում են բարձր ճկուն, բաշխվող էլեկտրաէներգիայի մատակարարում: Դրանք կարող են համակցվել քամու և արևային էներգիայի հետ՝ պահանջարկի գագաթնակետին բավարարելու և փոխհատուցելու այն դեպքերը, երբ քամու և արևի էներգիան պակաս հասանելի են[82]։

Ջրամբարների վրա հիմնված կառույցների համեմատ, գետի հոսանքով աշխատող հիդրոէլեկտրակայանը, ընդհանուր առմամբ, ավելի քիչ ազդեցություն ունի շրջակա միջավայրի վրա: Այնուամենայնիվ, դրա էներգիա արտադրելու ունակությունը կախված է գետի հոսքից, որը կարող է տարբեր լինել օրական և սեզոնային եղանակից կախված: Ջրամբարները ապահովում են ջրի քանակի վերահսկողություն, որն օգտագործվում է ջրհեղեղների դեմ պայքարի և ճկուն էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար, միաժամանակ ապահովելով անվտանգություն երաշտի ժամանակ խմելու ջրի մատակարարման և ոռոգման համար[83]։

Հիդրոէներգիան համարվում է արտադրված էներգիայի մեկ միավորի հաշվով ջերմոցային գազերի արտանետումների ամենացածր մակարդակ ունեցող էներգիայի աղբյուրներից մեկը, սակայն արտանետումների մակարդակը մեծապես տարբերվում է տարբեր նախագծերում[84]։ Ամենաբարձր արտանետումները սովորաբար տեղի են ունենում արևադարձային շրջաններում գտնվող խոշոր ամբարտակների դեպքում[85]։ Այս արտանետումները առաջանում են, երբ ջրամբարի ջրհեղեղի մեջ ընկղմվող կենսաբանական նյութը քայքայվում է և արտանետում ածխաթթու գազ և մեթան: Անտառահատումը և կլիմայի փոփոխությունը կարող են նվազեցնել հիդրոէլեկտրակայանների ամբարտակներից էներգիայի արտադրությունը[82]։ Կախված տեղանքից՝ մեծ ամբարտակները կարող են տեղահանել բնակիչներին և զգալի տեղական բնապահպանական վնաս պատճառել. ամբարտակի հնարավոր փլուզումը կարող է վտանգի ենթարկել շրջակա բնակչությանը[82]։

Երկրաջերմային

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
3 enormous waisted vertical concrete cylinders, one emitting a wisp of steam, dwarf a building in the foreground
Սառեցման աշտարակներ Իտալիայի Լարդերելլո քաղաքի երկրաջերմային էլեկտրակայանում

Երկրաջերմային էներգիան արտադրվում է խորը ստորգետնյա ջերմության մեջ[86] aներթափանցման և այն էլեկտրաէներգիա արտադրելու կամ ջուրն ու շենքերը տաքացնելու համար օգտագործելու միջոցով: Երկրաջերմային էներգիայի օգտագործումը կենտրոնացած է այն շրջաններում, որտեղ ջերմության արդյունահանումը տնտեսապես շահավետ է. անհրաժեշտ է բարձր ջերմաստիճանների, ջերմային հոսքի և թափանցելիության (ապարի ունակությունը՝ հեղուկներին անցնելու) համադրություն[87]։ Էլեկտրաէներգիան արտադրվում է ստորգետնյա ջրամբարներում ստեղծված գոլորշուց[88]։ Էլեկտրաէներգիան արտադրվում է ստորգետնյա ջրամբարներում ստեղծված գոլորշուց[89]։

Երկրաջերմային էներգիան վերականգնվող ռեսուրս է, քանի որ ջերմային էներգիան անընդհատ համալրվում է հարևան ավելի տաք շրջաններից և բնականորեն առաջացող իզոտոպների ռադիոակտիվ քայքայումից[90]։ Միջին հաշվով, երկրաջերմային էլեկտրաէներգիայի ջերմոցային գազերի արտանետումները ածխային էլեկտրաէներգիայի արտանետումների 5%-ից պակաս են[84]։ Երկրաջերմային էներգիան կրում է երկրաշարժեր առաջացնելու ռիսկ, կարիք ունի արդյունավետ պաշտպանության՝ ջրի աղտոտումը կանխելու համար, և արտանետում է թունավոր արտանետումներ, որոնք կարող են որսացվել[91]։

Կենսաէներգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Man lighting a lamp hung from the ceiling
Քենիացի կաթնամթերքի ֆերմերը վառում է բիոգազի լամպը: Կենսազանգվածից ստացված բիոգազը վերականգնվող էներգիայի աղբյուր է, որը կարող է այրվել խոհարարության կամ լուսավորության համար:
A green field of plants looking like metre high grass, surrounded by woodland with urban buildings on the far horizon
Բրազիլիայում շաքարեղեգի պլանտացիա էթանոլ արտադրելու համար

Կենսազանգվածը վերականգնվող օրգանական նյութ է, որը ստացվում է բույսերից և կենդանիներից[92]։ Այն կարող է կամ այրվել՝ ջերմություն և էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար, կամ վերածվել կենսավառելիքի, ինչպիսիք են կենսավառելիքը և էթանոլը, որոնք կարող են օգտագործվել տրանսպորտային միջոցները վառելու համար[93][94]։

Կենսաէներգիայի կլիմայական ազդեցությունը զգալիորեն տարբերվում է՝ կախված նրանից, թե որտեղից են գալիս կենսազանգվածի հումքները և ինչպես են դրանք աճեցվում[95]։ Օրինակ՝ էներգիայի համար փայտ այրելը արտանետում է ածխաթթու գազ. այդ արտանետումները կարող են զգալիորեն փոխհատուցվել, եթե կտրված ծառերը փոխարինվեն նոր ծառերով լավ կառավարվող անտառում, քանի որ նոր ծառերը կկլանեն ածխաթթու գազը օդից՝ աճելուն զուգընթաց[96]։ Այնուամենայնիվ, կենսաէներգետիկ մշակաբույսերի ստեղծումը և մշակումը կարող են տեղահանել բնական էկոհամակարգերը, քայքայել հողերը և սպառել ջրային ռեսուրսները և սինթետիկ պարարտանյութերը[97][98]։

Արևադարձային տարածքներում ավանդական ջեռուցման և խոհարարության համար օգտագործվող փայտանյութի մոտավորապես մեկ երրորդը հավաքվում է անկայուն եղանակով[99]։ Կենսաէներգետիկ հումքը սովորաբար պահանջում է զգալի քանակությամբ էներգիա հավաքելու, չորացնելու և տեղափոխելու համար. այս գործընթացների համար էներգիայի օգտագործումը կարող է արտանետել ջերմոցային գազեր: Որոշ դեպքերում, հողօգտագործման փոփոխության, մշակման և վերամշակման ազդեցությունը կարող է հանգեցնել կենսաէներգիայի ընդհանուր ածխածնի արտանետումների ավելի բարձր մակարդակի՝ համեմատած բրածո վառելիքի օգտագործման հետ[98][100]։

Գյուղատնտեսական հողերի օգտագործումը կենսազանգվածի աճեցման համար կարող է հանգեցնել սննդամթերքի աճեցման համար հողատարածքների պակասի։ Միացյալ Նահանգներում շարժիչային բենզինի մոտ 10%-ը փոխարինվել է եգիպտացորենի վրա հիմնված էթանոլով, որը պահանջում է բերքի զգալի մասը[101][102]։Մալայզիայում և Ինդոնեզիայում անտառների մաքրումը բիոդիզելի համար արմավենու յուղ արտադրելու համար հանգեցրել է լուրջ սոցիալական և բնապահպանական հետևանքների, քանի որ այս անտառները կարևոր ածխածնի կլանիչներ և բազմազան տեսակների բնակավայրեր են[103][104]։ Քանի որ ֆոտոսինթեզը կլանում է արևի լույսի էներգիայի միայն մի փոքր մասը, տվյալ քանակությամբ կենսաէներգիայի արտադրությունը պահանջում է մեծ քանակությամբ հողատարածք՝ համեմատած այլ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների հետ[105]։

Երկրորդ սերնդի կենսավառելիքները, որոնք արտադրվում են ոչ սննդային բույսերից կամ թափոններից, նվազեցնում են սննդամթերքի արտադրության հետ մրցակցությունը, սակայն կարող են ունենալ այլ բացասական հետևանքներ, այդ թվում՝ պահպանվող տարածքների հետ փոխզիջում և տեղական օդի աղտոտվածություն[95]։ Կենսազանգվածի համեմատաբար կայուն աղբյուրներից են ջրիմուռները, թափոնները և սննդամթերքի արտադրության համար ոչ պիտանի հողի վրա աճեցված մշակաբույսերը[95]։

Ածխածնի որսման և պահեստավորման տեխնոլոգիան կարող է օգտագործվել կենսաէներգետիկ էլեկտրակայաններից արտանետումները որսալու համար: Այս գործընթացը հայտնի է որպես կենսաէներգիա՝ ածխածնի որսմամբ և պահեստավորմամբ և կարող է հանգեցնել մթնոլորտից ածխաթթու գազի զուտ հեռացման: Այնուամենայնիվ, ածխածնի որսմամբ և պահեստավորումը կարող է նաև հանգեցնել զուտ դրական արտանետումների՝ կախված նրանից, թե ինչպես է բիոմասայի նյութը աճեցվում, հավաքվում և տեղափոխվում: Ածխածնի որսմամբ և պահեստավորումի տեղակայումը կլիմայի փոփոխության մեղմացման որոշ ուղիներում նկարագրված մասշտաբներով կպահանջի մեծ քանակությամբ վարելահողերի վերափոխում[106]։

Ծովային էներգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծովային էներգիան էներգետիկ շուկայի ամենափոքր մասնաբաժինն ունի։ Այն ներառում է օվկիանոսի ջերմային էներգիայի փոխակերպումը ՝ մակընթացային էներգիան, որը մոտենում է հասունացման փուլին, և ալիքային էներգիան, որը գտնվում է զարգացման ավելի վաղ փուլում։ Ֆրանսիայում և Հարավային Կորեայում գտնվող երկու մակընթացային ամբարտակային համակարգերը կազմում են համաշխարհային արտադրության 90%-ը։ Մինչդեռ առանձին ծովային էներգիայի սարքերը քիչ ռիսկ են ներկայացնում շրջակա միջավայրի համար, ավելի մեծ սարքերի ազդեցությունը պակաս հայտնի է[107]։

Ոչ վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրածո վառելիքի անցում և մեղմացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ածխից բնական գազի անցումը առավելություններ ունի կայունության առումով: Արտադրված էներգիայի տվյալ միավորի համար բնական գազի կենսական ցիկլի ջերմոցային գազերի արտանետումները մոտ 40 անգամ գերազանցում են քամու կամ միջուկային էներգիայի արտանետումները, բայց շատ ավելի քիչ են, քան ածխի: Բնական գազի այրումը առաջացնում է ածխի արտանետումների մոտ կեսը, երբ այն օգտագործվում է էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար, և ածխի արտանետումների մոտ երկու երրորդը, երբ այն օգտագործվում է ջերմություն արտադրելու համար[108]։ Բնական գազի այրումը նաև ավելի քիչ օդի աղտոտում է առաջացնում, քան ածուխը[109]։ Այնուամենայնիվ, բնական գազն ինքնին հզոր ջերմոցային գազ է, և արդյունահանման և տեղափոխման ընթացքում արտահոսքերը կարող են չեզոքացնել ածխից հրաժարվելու առավելությունները[110]։ Մեթանի արտահոսքերը զսպելու տեխնոլոգիան լայնորեն հասանելի է, բայց այն միշտ չէ, որ օգտագործվում է[110]։

Ածխից բնական գազի անցումը կարճաժամկետ հեռանկարում կրճատում է արտանետումները և այդպիսով նպաստում կլիմայի փոփոխության մեղմացմանը: Այնուամենայնիվ, երկարաժամկետ հեռանկարում դա չի ապահովում զրոյական արտանետումների ուղի: Բնական գազի ենթակառուցվածքների զարգացումը ռիսկի է ենթարկում ածխածնային կախվածություն և կուտակված ակտիվներ, որտեղ նոր բրածո վառելիքի ենթակառուցվածքները կամ պարտավորվում են տասնամյակների ածխածնի արտանետումներ կատարել, կամ պետք է դուրս գրվեն շահույթ ստանալուց առաջ[111][112]։

Բրածո վառելիքի և կենսազանգվածի էլեկտրակայաններից ջերմոցային գազերի արտանետումները կարող են զգալիորեն կրճատվել ածխածնի որսման և կուտակման միջոցով: Ուսումնասիրությունների մեծ մասը օգտագործում է աշխատանքային ենթադրություն, որ ածխածնի որսման և կուտակմանը կարող է որսալ էլեկտրակայանից ածխաթթու գազի արտանետումների 85-90%-ը:[113][114] Նույնիսկ եթե արտանետվող ածխաթթու գազի 90%-ը որսվում է ածխով աշխատող էլեկտրակայանից, դրա չորսված արտանետումները դեռևս շատ անգամ ավելի մեծ են, քան արտադրված էլեկտրաէներգիայի մեկ միավորի հաշվով միջուկային, արևային կամ քամու էներգիայի արտանետումները[115][116]։

Քանի որ ածխածնի որսման և կուտակման օգտագործող ածխային էլեկտրակայանները պակաս արդյունավետ են, դրանք պահանջում են ավելի շատ ածուխ և, հետևաբար, մեծացնում են ածխի արդյունահանման և տեղափոխման հետ կապված աղտոտվածությունը[117]։ Ածխածնի որսման և կուտակումը էներգետիկ ոլորտում արտանետումները նվազեցնելու ամենաթանկ միջոցներից մեկն է[118]։ Այս տեխնոլոգիայի տեղակայումը շատ սահմանափակ է: 2024 թվականի դրությամբ ածխածնի որսման և կուտակումը օգտագործվում է ընդամենը 5 էլեկտրակայանում և 39 այլ օբյեկտներում[119]։

Ատոմային էներգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Chart showing the proportion of electricity produced by fossil fuels, nuclear, and renewables from 1985 to 2020
1985 թվականից ի վեր ցածր ածխածնային աղբյուրներից արտադրվող էլեկտրաէներգիայի մասնաբաժինը միայն աննշան է աճել: Վերականգնվող էներգիայի տեղակայման ոլորտում առաջընթացը հիմնականում փոխհատուցվել է ատոմային էներգիայի մասնաբաժնի նվազմամբ[120]։

Ատոմային էներգիան օգտագործվել է 1950-ական թվականներից ի վեր որպես բազային էլեկտրաէներգիայի ցածր ածխածնային աղբյուր[121]։ Ավելի քան 30 երկրներում գործող ատոմակայանները արտադրում են համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի մոտ 10%-ը[122]։ 2019 թվականի դրությամբ ատոմային էներգիան արտադրել է ցածր ածխածնային էներգիայի ավելի քան մեկ քառորդը, ինչը այն դարձնում է երկրորդ խոշորագույն աղբյուրը՝ հիդրոէլեկտրակայանից հետո[89]։

Ատոմային էներգիայի կենսական ցիկլի ջերմոցային գազերի արտանետումները, ներառյալ ուրանի արդյունահանումն ու վերամշակումը, նման են վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներից արտանետումներին[84]։ Ատոմային էներգիան արտադրված էներգիայի մեկ միավորի համար օգտագործում է քիչ հողատարածք ՝ համեմատած հիմնական վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների հետ: Բացի այդ, ատոմային էներգիան տեղական օդի աղտոտում չի առաջացնում[123][124]։ Չնայած ատոմակայանների համար վառելիք հանդիսացող ուրանի հանքաքարը չվերականգնվող ռեսուրս է, բավարար պաշարներ կան հարյուրավորից մինչև հազարավոր տարիներ մատակարարում ապահովելու համար[125][126]։ Այնուամենայնիվ, ուրանի ռեսուրսները, որոնք կարելի է հասանելի դարձնել տնտեսապես նպատակահարմար եղանակով, ներկայիս վիճակում սահմանափակ են, և ուրանի արտադրությունը դժվար թե կարողանա պահպանվել ընդլայնման փուլում[127]։ Կլիմայի փոփոխության մեղմացման ուղիները, որոնք համապատասխանում են հավակնոտ նպատակներին, սովորաբար ենթադրում են ատոմային էներգիայի մատակարարման աճ[128]։

Կա վեճ այն մասին, թե արդյոք միջուկային էներգիան կայուն է, մասամբ՝ միջուկային թափոնների, միջուկային զենքի տարածման և վթարների վերաբերյալ մտահոգությունների պատճառով[126]։ Ռադիոակտիվ միջուկային թափոնները պետք է կառավարվեն հազարավոր տարիներ[126]։ Արտադրված էներգիայի յուրաքանչյուր միավորի համար միջուկային էներգիան շատ ավելի քիչ պատահական և աղտոտման հետ կապված մահերի պատճառ է դարձել, քան բրածո վառելիքը, և միջուկային էներգիայի պատմական մահացության մակարդակը համեմատելի է վերականգնվող աղբյուրների հետ[115]։ Հասարակության դիմադրությունը միջուկային էներգիայի նկատմամբ հաճախ դժվարացնում է միջուկային էլեկտրակայանների կառուցումը քաղաքականապես[126]։

Նոր ատոմակայանների կառուցման ժամանակի և արժեքի կրճատումը տասնամյակներ շարունակ եղել է նպատակ, սակայն ծախսերը մնում են բարձր, իսկ ժամանակացույցը՝ երկար[129]։ Մշակվում են ատոմային էներգիայի տարբեր նոր ձևեր՝ հույս ունենալով լուծել ավանդական կայանների թերությունները։ Արագ վերարտադրող ռեակտորները կարող են վերամշակել միջուկային թափոնները և, հետևաբար, կարող են զգալիորեն կրճատել երկրաբանական հեռացման կարիք ունեցող թափոնների քանակը, բայց դեռևս չեն տեղակայվել լայնածավալ առևտրային հիմունքներով[130]։ Թորիումի (ուրանի փոխարեն) վրա հիմնված միջուկային էներգիան կարող է ապահովել ավելի բարձր էներգետիկ անվտանգություն այն երկրների համար, որոնք չունեն ուրանի մեծ պաշարներ[126]։ Փոքր մոդուլային ռեակտորները կարող են մի քանի առավելություններ ունենալ ներկայիս խոշոր ռեակտորների համեմատ. դրանք պետք է հնարավոր լինի կառուցել ավելի արագ, և դրանց մոդուլյարացումը թույլ կտա կրճատել ծախսերը՝ սովորելով գործելով[131]։ Դրանք նաև համարվում են ավելի անվտանգ օգտագործման համար, քան ավանդական էլեկտրակայանները[132]։

Մի քանի երկրներ փորձում են զարգացնել միջուկային միաձուլման ռեակտորներ, որոնք կառաջացնեն փոքր քանակությամբ թափոններ և պայթյունների վտանգ չեն առաջացնի[133]։ Չնայած միաձուլման էներգիան լաբորատորիայում առաջընթաց է գրանցել, այն առևտրայնացնելու և այնուհետև մասշտաբային դարձնելու համար անհրաժեշտ բազմամյա ժամանակահատվածը նշանակում է, որ այն չի նպաստի կլիմայի փոփոխության մեղմման 2050 թվականի զուտ զրոյական նպատակին[134]։

Էներգետիկ համակարգի վերափոխում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների նման տեխնոլոգիաների արտադրությունը սկսում է դրական հետադարձ կապի ցիկլ՝ ձևավորելով այսպես կոչված «առաքինի ցիկլ»՝ արատավոր ցիկլի հակառակը: Օրինակ, որքան ավելի շատ արևային մոդուլներ են տեղակայվում, այնքան ավելի շատ գներ են ընկնում մասշտաբի էկոնոմիայի պատճառով , ինչը թույլ է տալիս տեխնոլոգիային դառնալ գնային առումով մրցունակ նոր կիրառություններում, ինչը, իր հերթին, մեծացնում է ավելի շատ տեղակայման պահանջարկը[135]։

Համաշխարհային էներգետիկ համակարգի ապաածխածնացումը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլոբալ տաքացումը 2 °C-ից ցածր պահելու համար անհրաժեշտ արտանետումների կրճատումը  կպահանջի էներգիայի արտադրության, բաշխման, պահպանման և սպառման եղանակի համակարգային վերափոխում[12]։ Որպեսզի հասարակությունը կարողանա էներգիայի մեկ ձևը փոխարինել մեկ այլով, էներգետիկ համակարգում պետք է փոխվեն բազմաթիվ տեխնոլոգիաներ և վարքագծեր: Օրինակ՝ ավտոմեքենաների էներգիայի աղբյուրի՝ նավթից արևային էներգիային անցումը պահանջում է արևային էլեկտրաէներգիայի արտադրություն, էլեկտրական ցանցի փոփոխություններ՝ արևային վահանակների արտադրության տատանումները հաշվի առնելու կամ փոփոխական մարտկոցների լիցքավորիչների և ընդհանուր պահանջարկի բարձրացման համար, էլեկտրական մեքենաների ներդրում, ինչպես նաև էլեկտրական մեքենաների լիցքավորման կայանների և վերանորոգման արհեստանոցների ցանցեր[136]։

Կլիմայի փոփոխության մեղմացման շատ ուղիներ նախատեսում են ցածր ածխածնային էներգետիկ համակարգի երեք հիմնական ասպեկտ՝

  • Էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար ցածր արտանետումներով էներգիայի աղբյուրների օգտագործումը։
  • Էլեկտրիֆիկացում, այսինքն՝ էլեկտրաէներգիայի օգտագործման ավելացում՝ բրածո վառելիքի անմիջական այրման փոխարեն։
  • Էներգաարդյունավետության միջոցառումների արագացված ընդունում [137]։

Որոշ էներգատար տեխնոլոգիաներ և գործընթացներ, այդ թվում՝ ավիացիան, նավագնացությունը և պողպատաձուլությունը, դժվար է էլեկտրաֆիկացնել: Այս ոլորտներից արտանետումները նվազեցնելու մի քանի տարբերակ կա. կենսավառելիքը և սինթետիկ ածխածնային չեզոք վառելիքները կարող են վառելիք մատակարարել բազմաթիվ տրանսպորտային միջոցներ, որոնք նախատեսված են բրածո վառելիք այրելու համար, սակայն կենսավառելիքը չի կարող կայուն կերպով արտադրվել անհրաժեշտ քանակությամբ, և սինթետիկ վառելիքը ներկայումս շատ թՈրոշ կիրառությունների համար էլեկտրաֆիկացման ամենաակնառու այլընտրանքը կայուն կերպով արտադրված ջրածնային վառելիքի վրա հիմնված համակարգի մշակումն է[138]։

Համաշխարհային էներգետիկ համակարգի լիակատար ապաածխածնացումը, կանխատեսվում է, կտևի մի քանի տասնամյակ և հիմնականում կարող է իրականացվել առկա տեխնոլոգիաների միջոցով[139]։ Մինչև 2050 թվականը զրոյական արտանետումների հասնելու միջազգային էներգետիկ գործակալության առաջարկի համաձայն, արտանետումների կրճատման մոտ 35%-ը կախված է այն տեխնոլոգիաներից, որոնք դեռևս մշակման փուլում են 2023 թվականի դրությամբ[140]։ Համեմատաբար անհաս տեխնոլոգիաները ներառում են մարտկոցներ և ածխածնային չեզոք վառելիքներ ստեղծելու գործընթացներ[141][142]։ Նոր տեխնոլոգիաների մշակումը պահանջում է հետազոտություն և մշակում, ցուցադրում և ծախսերի կրճատում՝ տեղակայման միջոցով [141]։

Զրոյական ածխածնային էներգետիկ համակարգի անցումը մեծ կողմնակի օգուտներ կբերի մարդու առողջության համար. Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը գնահատում է, որ գլոբալ տաքացումը 1.5 °C-ով սահմանափակելու ջանքերը կարող են ամեն տարի միլիոնավոր կյանքեր փրկել միայն օդի աղտոտվածության կրճատման շնորհիվ[143][144]։ Լավ պլանավորման և կառավարման դեպքում գոյություն ունեն ուղիներ՝ մինչև 2030 թվականը էլեկտրաէներգիայի և մաքուր խոհարարության համընդհանուր հասանելիություն ապահովելու համար՝ կլիմայական նպատակներին համապատասխան ձևերով[145][146]։ Պատմականորեն, մի շարք երկրներ արագ տնտեսական շահույթ են ստացել ածխի օգտագործման միջոցով[145]։ Այնուամենայնիվ, շատ աղքատ երկրների և տարածաշրջանների համար դեռ կա հնարավորություն «ցատկել» բրածո վառելիքի կախվածությունից՝ զարգացնելով իրենց էներգետիկ համակարգերը վերականգնվող էներգիայի վրա հիմնված՝ համապատասխան միջազգային ներդրումների և գիտելիքների փոխանցման դեպքում[145]։

Փոփոխական էներգիայի աղբյուրների ինտեգրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Short terraces of houses, with their entire sloping roofs covered with solar panels
Գերմանիայի Շլիերբերգ քաղաքի «Արևային բնակավայրի» շենքերն ավելի շատ էներգիա են արտադրում, քան սպառում: Դրանք ներառում են տանիքի վրա տեղադրված արևային վահանակներ և կառուցված են առավելագույն էներգաարդյունավետության համար[147]։

Փոփոխական վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներից, ինչպիսիք են քամու և արևի էներգիան, հուսալի էլեկտրաէներգիա մատակարարելու համար էլեկտրաէներգիայի համակարգերը պահանջում են ճկունություն[148]։ Էլեկտրական ցանցերի մեծ մասը կառուցվել է անընդհատ էներգիայի աղբյուրների, ինչպիսիք են ածխով աշխատող էլեկտրակայանները, համար[149]։ Քանի որ ցանցում ինտեգրվում է արևային և քամու էներգիայի ավելի մեծ քանակություն, էներգետիկ համակարգում պետք է փոփոխություններ կատարվեն՝ ապահովելու համար, որ էլեկտրաէներգիայի մատակարարումը համապատասխանի պահանջարկին[150]։ 2019 թվականին այս աղբյուրները արտադրել են համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի 8.5%-ը, որը արագորեն աճել է[58]։

Կան էլեկտրաէներգետիկ համակարգն ավելի ճկուն դարձնելու տարբեր եղանակներ: Շատ վայրերում քամու և արևային էներգիայի արտադրությունը լրացնում են միմյանց օրական և սեզոնային մասշտաբով. ավելի շատ քամի կա գիշերը և ձմռանը, երբ արևային էներգիայի արտադրությունը ցածր է[150]։ Տարբեր աշխարհագրական շրջանների կապը երկար հեռավորության փոխանցման գծերի միջոցով թույլ է տալիս հետագայում չեզոքացնել փոփոխականությունը[151]։ Էներգիայի պահանջարկը կարող է ժամանակի ընթացքում տեղաշարժվել էներգիայի պահանջարկի կառավարման և խելացի ցանցերի օգտագործման միջոցով ՝ համապատասխանեցնելով այն ժամանակներին, երբ փոփոխական էներգիայի արտադրությունը ամենաբարձրն է: Ցանցային էներգիայի կուտակման միջոցով ավելցուկային արտադրված էներգիան կարող է ազատվել անհրաժեշտության դեպքում[150]։ Լրացուցիչ ճկունություն կարող է ապահովվել ոլորտների զուգակցմամբ, այսինքն՝ էլեկտրաէներգիայի ոլորտը ջերմության և շարժունակության ոլորտին զուգակցելով՝ էներգիա-ջերմություն փոխակերպող համակարգերի և էլեկտրական տրանսպորտային միջոցների միջոցով[152]։

Քամու և արևային էներգիայի արտադրության համար գերհզորության կառուցումը կարող է օգնել ապահովել բավարար քանակությամբ էլեկտրաէներգիայի արտադրություն նույնիսկ վատ եղանակային պայմաններում: Օպտիմալ եղանակային պայմաններում էներգիայի արտադրությունը կարող է անհրաժեշտ լինել կրճատել, եթե ավելորդ էլեկտրաէներգիան հնարավոր չէ օգտագործել կամ պահեստավորել: Վերջնական պահանջարկի և մատակարարման անհամապատասխանությունը կարող է ծածկվել՝ օգտագործելով բաշխվող էներգիայի աղբյուրներ, ինչպիսիք են հիդրոէներգիան, կենսաէներգիան կամ բնական գազը[153]։

Էներգիայի կուտակում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էներգիայի կուտակումը օգնում է հաղթահարել ընդհատվող վերականգնվող էներգիայի խոչընդոտները և կայուն էներգետիկ համակարգի կարևոր կողմ է[154]։ Ամենատարածված օգտագործվող և հասանելի կուտակման մեթոդը պոմպային-կուտակիչ հիդրոէլեկտրակայանն է, որը պահանջում է բարձրության մեծ տարբերություններով և ջրի հասանելիությամբ վայրեր[154]։ Մարտկոցները, մասնավորապես լիթիում-իոնային մարտկոցները, նույնպես լայնորեն կիրառվում են[155]։ Մարտկոցները սովորաբար կուտակում են էլեկտրաէներգիա կարճ ժամանակահատվածներում. հետազոտություններ են ընթանում այնպիսի տեխնոլոգիաների ուղղությամբ, որոնք բավարար հզորություն ունեն բոլոր եղանակներին ծառայելու համար[150]։

ԱՄՆ-ում կոմունալ մասշտաբի մարտկոցների արժեքը 2015 թվականից ի վեր նվազել է մոտ 70%-ով, սակայն մարտկոցների արժեքը և ցածր էներգիայի խտությունը դրանք անիրագործելի են դարձնում էներգիայի արտադրության միջսեզոնային տատանումները հավասարակշռելու համար անհրաժեշտ շատ մեծ էներգիայի կուտակման համար[156]։ Որոշ վայրերում ներդրվել է պոմպային հիդրոէներգիայի կուտակում և էլեկտրաէներգիայի գազի վերածում (էլեկտրաէներգիան գազի և հակառակը փոխակերպում)՝ բազմամսյա օգտագործման հզորությամբ[157][158]։ Միջազգային էներգետիկ գործակալության (ՄԷԳ) տվյալներով՝ 2021-2030 թվականների միջև գլոբալ մարտկոցային կուտակման հզորությունը, կանխատեսվում է, որ կաճի գրեթե 15 անգամ՝ պայմանավորված ծախսերի անկմամբ և մաքուր ենթակառուցվածքներում ներդրումների աճով[159]։

Էլեկտրիֆիկացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տարբեր երկրների էլեկտրաֆիկացման մակարդակը համեմատած Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության Եվրոպայի հետ
Photograph two fans, the outdoor section of a heat pump
Ջերմային պոմպի արտաքին հատվածը։ Ի տարբերություն նավթի և գազի կաթսաների, դրանք օգտագործում են էլեկտրաէներգիա և բարձր արդյունավետություն ունեն։ Հետևաբար, ջեռուցման էլեկտրաֆիկացիան կարող է զգալիորեն նվազեցնել արտանետումները[160]։

Էներգետիկ համակարգի մնացած մասի համեմատ, էլեկտրաէներգիայի ոլորտում արտանետումները կարող են շատ ավելի արագ կրճատվել[137]։ 2019 թվականի դրությամբ համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի 37%-ը արտադրվում է ցածր ածխածնային աղբյուրներից (վերականգնվող և միջուկային էներգիա): Էլեկտրաէներգիայի մնացած մասը արտադրվում է բրածո վառելիքներից, հիմնականում՝ ածուխից[161]։ Ջերմոցային գազերի արտանետումները կրճատելու ամենահեշտ և արագ եղանակներից մեկը ածխով աշխատող էլեկտրակայանների փուլային դադարեցումն ու վերականգնվող էլեկտրաէներգիայի արտադրության ավելացումն է[137]։

Կլիմայի փոփոխության մեղմացման ուղիները նախատեսում են լայնածավալ էլեկտրաֆիկացում՝ էլեկտրաէներգիայի օգտագործումը որպես շենքերի ջեռուցման և տրանսպորտի համար բրածո վառելիքի ուղղակի այրման փոխարինող[137]։Կլիմայի նկատմամբ հավակնոտ քաղաքականությունը կհանգեցնի էլեկտրաէներգիայի տեսքով սպառվող էներգիայի մասնաբաժնի կրկնապատկմանը մինչև 2050 թվականը՝ 2020 թվականի 20%-ից[162]։

Էլեկտրաէներգիայի համընդհանուր հասանելիություն ապահովելու մարտահրավերներից մեկը գյուղական տարածքներում էլեկտրաէներգիայի բաշխումն է: Վերականգնվող էներգիայի վրա հիմնված ցանցից դուրս և մինի-ցանցային համակարգերը, ինչպիսիք են փոքր արևային ֆոտովոլտային կայանքները, որոնք արտադրում և կուտակում են բավարար էլեկտրաէներգիա գյուղի համար, կարևոր լուծումներ են[163]։ Հուսալի էլեկտրաէներգիայի ավելի լայն հասանելիությունը կհանգեցնի կերոսինային լուսավորության և դիզելային գեներատորների օգտագործման նվազմանը, որոնք ներկայումս տարածված են զարգացող երկրներում[164]։

Վերականգնվող էլեկտրաէներգիայի արտադրության և պահեստավորման ենթակառուցվածքները պահանջում են հանքանյութեր և մետաղներ, ինչպիսիք են կոբալտը և լիթիումը մարտկոցների համար, իսկ պղինձը ՝ արևային վահանակների համար[165]։ Վերամշակումը կարող է բավարարել այս պահանջարկի մի մասը, եթե արտադրանքի կյանքի ցիկլերը լավ նախագծված լինեն, սակայն զուտ զրոյական արտանետումների հասնելը դեռևս կպահանջի 17 տեսակի մետաղների և հանքանյութերի արդյունահանման զգալի աճ[165]։ Երկրների կամ ընկերությունների փոքր խումբը երբեմն գերիշխում է այս ապրանքների շուկաներում, ինչը աշխարհաքաղաքական մտահոգություններ է առաջացնում[166]։ Օրինակ՝ աշխարհի կոբալտի մեծ մասը արդյունահանվում է Կոնգոյի Դեմոկրատական ​​Հանրապետությունում, որը քաղաքականապես անկայուն տարածաշրջան է, որտեղ արդյունահանումը հաճախ կապված է մարդու իրավունքների հետ կապված ռիսկերի հետ[165]։ Ավելի բազմազան աշխարհագրական մատակարարումը կարող է ապահովել ավելի ճկուն և պակաս փխրուն մատակարարման շղթա[167]։

Ջրածին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրածնային գազը լայնորեն քննարկվում է որպես վառելիք, որն ունի ջերմոցային գազերի արտանետումները նվազեցնելու ներուժ[168][138]։ Սա պահանջում է, որ ջրածինը արտադրվի մաքուր եղանակով՝ այնպիսի քանակությամբ, որը կմատակարարվի այն ոլորտներում և կիրառություններում, որտեղ ավելի էժան և էներգաարդյունավետ մեղմացման այլընտրանքները սահմանափակ են: Այս կիրառությունները ներառում են ծանր արդյունաբերությունը և երկար հեռավորությունների տրանսպորտը[168]։

Ջրածինը կարող է օգտագործվել որպես էներգիայի աղբյուր վառելիքային բջիջներում ՝ էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար, կամ այրման միջոցով՝ ջերմություն արտադրելու համար[169]։ Երբ ջրածինը սպառվում է վառելիքային բջիջներում, օգտագործման պահին միակ արտանետումը ջրային գոլորշին է[169]։ Ջրածնի այրումը կարող է հանգեցնել վնասակար ազոտի օքսիդների ջերմային առաջացմանը[169]։ Ջրածնի ընդհանուր կենսական ցիկլի արտանետումները կախված են նրանից, թե ինչպես է այն արտադրվում: Աշխարհի ջրածնի ներկայիս մատակարարման գրեթե ամբողջությունը ստեղծվում է բրածո վառելիքից[170][171]։

Ջրածին արտադրելու հիմնական մեթոդը գոլորշու մեթանի ռեֆորմինգն է, որի դեպքում ջրածինը ստացվում է գոլորշու և բնական գազի հիմնական բաղադրիչ մեթանի միջև քիմիական ռեակցիայից: Այս գործընթացի միջոցով մեկ տոննա ջրածին արտադրելը արտանետում է 6.6-9.3 տոննա ածխաթթու գազ[172]։ Մինչդեռ ածխածնի որսումն ու պահպանումը կարող է վերացնել այս արտանետումների մեծ մասը, բնական գազից ջրածնի ընդհանուր ածխածնային հետքը դժվար է գնահատել 2021 թվականի դրությամբ, մասամբ բնական գազի արտադրության ընթացքում առաջացող արտանետումների (ներառյալ օդափոխվող և անկանոն մեթանը) պատճառով[173]։

Էլեկտրաէներգիան կարող է օգտագործվել ջրի մոլեկուլները բաժանելու համար՝ արտադրելով կայուն ջրածին, եթե էլեկտրաէներգիան արտադրվել է կայուն եղանակով: Այնուամենայնիվ, այս էլեկտրոլիզի գործընթացը ներկայումս ավելի թանկ է, քան մեթանից ջրածին ստանալը առանց ածխածնի որսումն ու պահպանմամբ, և էներգիայի փոխակերպման արդյունավետությունը բնույթով ցածր է[138]։ Ջրածինը կարող է արտադրվել, երբ կա փոփոխական վերականգնվող էլեկտրաէներգիայի ավելցուկ, այնուհետև պահվել և օգտագործվել ջերմություն արտադրելու կամ էլեկտրաէներգիա վերականգնելու համար[174]։ Այն կարող է հետագայում վերածվել հեղուկ վառելիքի, ինչպիսիք են կանաչ ամոնիակը և կանաչ մեթանոլը [175]։ Ջրածնի էլեկտրոլիզատորների նորարարությունը կարող է էլեկտրաէներգիայից ջրածնի մեծածավալ արտադրությունը դարձնել ավելի մրցունակ [176]։

Ջրածնային վառելիքը կարող է արտադրել պողպատի, ցեմենտի, ապակու և քիմիական նյութերի արդյունաբերական արտադրության համար անհրաժեշտ ինտենսիվ ջերմություն, այդպիսով նպաստելով արդյունաբերության ապաածխածնացմանը՝ այլ տեխնոլոգիաների հետ մեկտեղ, ինչպիսիք են պողպատաձուլման համար նախատեսված էլեկտրական աղեղային վառարանները[177]։ Պողպատաձուլման համար ջրածինը կարող է գործել որպես մաքուր վառելիք և միաժամանակ որպես ցածր ածխածնային կատալիզատոր՝ փոխարինելով ածխից ստացված կոքսին[178]։ Տրանսպորտը ապաածխածնացնելու համար օգտագործվող ջրածինը, հավանաբար, իր ամենամեծ կիրառությունը կգտնի նավագնացության, ավիացիայի և, ավելի փոքր չափով, ծանր բեռնատար տրանսպորտային միջոցների մեջ[179]։ Թեթև տրանսպորտային միջոցների, այդ թվում՝ ուղևորատար մեքենաների համար, ջրածինը շատ ավելի հետ է մնում այլընտրանքային վառելիքով աշխատող այլ տրանսպորտային միջոցներից, հատկապես մարտկոցային էլեկտրական տրանսպորտային միջոցների ընդունման տեմպի համեմատ, և ապագայում կարող է էական դեր չխաղալ[180]։

Ջրածնի՝ որպես վառելիքի թերություններից են պահեստավորման և բաշխման բարձր ծախսերը՝ պայմանավորված ջրածնի պայթյունավտանգությամբ, այլ վառելիքների համեմատ դրա մեծ ծավալով և խողովակները փխրուն դարձնելու հակումով[173]։

Էներգիայի օգտագործման տեխնոլոգիաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրանսպորտ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Group of cyclists using a bike lane in Vancouver, Canada
Հեծանվային ենթակառուցվածքները, ինչպիսին է Վանկուվերի այս հեծանվային արահետը , խրախուսում են կայուն տրանսպորտը[181]։

Տրանսպորտը կազմում է համաշխարհային ջերմոցային գազերի արտանետումների 14%-ը[182], սակայն կան տրանսպորտն ավելի կայուն դարձնելու բազմաթիվ եղանակներ: Հասարակական տրանսպորտը սովորաբար մեկ ուղևորի հաշվով ավելի քիչ ջերմոցային գազեր է արտանետում, քան անձնական տրանսպորտային միջոցները, քանի որ գնացքներն ու ավտոբուսները կարող են միաժամանակ տեղափոխել շատ ավելի շատ ուղևորների[183][184]։ Կարճ հեռավորության թռիչքները կարող են փոխարինվել արագընթաց երկաթուղով, որն ավելի արդյունավետ է, հատկապես էլեկտրաֆիկացված լինելու դեպքում[185][186]։ Ոչ մոտորային տրանսպորտի, ինչպիսիք են քայլելը և հեծանվավարությունը, խթանումը, մասնավորապես քաղաքներում, կարող է տրանսպորտը դարձնել ավելի մաքուր և առողջ[187][188]։

Ժամանակի ընթացքում մեքենաների էներգաարդյունավետությունը բարձրացել է[189],սակայն էլեկտրական մեքենաներին անցումը կարևոր քայլ է տրանսպորտի ածխածնազրկման և օդի աղտոտվածության նվազեցման ուղղությամբ[190]։ Ճանապարհային երթևեկության հետ կապված օդի աղտոտվածության մեծ մասը բաղկացած է ճանապարհային փոշուց առաջացող մասնիկային նյութերից և անվադողերի ու արգելակային կոճղակների մաշվածությունից[191]։ Այս ոչ արտանետվող աղբյուրներից աղտոտվածության զգալի կրճատումը հնարավոր չէ իրականացնել էլեկտրաֆիկացման միջոցով. այն պահանջում է այնպիսի միջոցառումներ, ինչպիսիք են տրանսպորտային միջոցների թեթևացումը և դրանցով ավելի քիչ վարելը[192]։ Թեթև մեքենաները, մասնավորապես, մարտկոցային տեխնոլոգիայի միջոցով ածխածնազրկման հիմնական թեկնածուներ են: Աշխարհի ածխաթթու գազի արտանետումների 25%-ը դեռևս առաջանում է տրանսպորտային ոլորտից[193]։

Երկար հեռավորությունների բեռնափոխադրումները և ավիացիան դժվար է էլեկտրաֆիկացնել ժամանակակից տեխնոլոգիաներով, հիմնականում երկար հեռավորությունների ճանապարհորդության համար անհրաժեշտ մարտկոցների քաշի, մարտկոցների լիցքավորման ժամանակի և մարտկոցների սահմանափակ կյանքի տևողության պատճառով[194][156]։ Հասանելիության դեպքում, նավով և երկաթուղով բեռնափոխադրումները, ընդհանուր առմամբ, ավելի կայուն են, քան օդային և ավտոմոբիլային ճանապարհներով[195]։ Ջրածնային տրանսպորտային միջոցները կարող են տարբերակ լինել ավելի մեծ տրանսպորտային միջոցների, ինչպիսիք են բեռնատարները[196]։ Նավերից և ավիացիայից արտանետումները նվազեցնելու համար անհրաժեշտ շատ տեխնիկաներ դեռևս վաղ փուլում են, իսկ ամոնիակը (արտադրված ջրածնից) խոստումնալից թեկնածու է նավագնացության վառելիքի համար[197]։ Ավիացիոն կենսավառելիքը կարող է լինել կենսաէներգիայի ավելի լավ կիրառություններից մեկը, եթե արտանետումները որսվեն և պահվեն վառելիքի արտադրության ընթացքում[198]։

Շենքեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էներգիայի օգտագործման մեկ երրորդից ավելին կատարվում է շենքերում և դրանց կառուցման մեջ[199]։ Շենքերը ջեռուցելու համար բրածո վառելիքի և կենսազանգվածի այրման այլընտրանքներից են էլեկտրաֆիկացիան ջերմային պոմպերի կամ էլեկտրական ջեռուցիչների միջոցով, երկրաջերմային էներգիան, կենտրոնական արևային ջեռուցումը, թափոնների ջերմության վերօգտագործումը և սեզոնային ջերմային էներգիայի կուտակումը[200][201][202]։ Ջերմային պոմպերը մեկ սարքի միջոցով ապահովում են ինչպես ջերմություն, այնպես էլ օդորակում[203]։ ՄԷԳ-ն գնահատում է, որ ջերմային պոմպերը կարող են ապահովել համաշխարհային տարածքի և ջրի ջեռուցման պահանջարկի ավելի քան 90%-ը[204]։

Շենքերը ջեռուցելու բարձր արդյունավետ միջոց է շրջանային ջեռուցումը, որի դեպքում ջերմությունը արտադրվում է կենտրոնացված վայրում, ապա բաշխվում է մի քանի շենքերի միջև մեկուսացված խողովակների միջոցով: Ավանդաբար, շրջանային ջեռուցման համակարգերի մեծ մասն օգտագործել է բրածո վառելիք, սակայն ժամանակակից և սառը շրջանային ջեռուցման համակարգերը նախագծված են վերականգնվող էներգիայի մեծ մասնաբաժիններ օգտագործելու համար[205][206]։

Building with windcatcher towers
Պասիվ սառեցման համակարգերը, ինչպիսիք են Իրանում գտնվող այս քամու որսացող աշտարակները, զով օդը շենքեր են բերում առանց էներգիայի որևէ օգտագործման[207]։

Շենքերի սառեցումը կարող է ավելի արդյունավետ դառնալ շենքերի պասիվ նախագծման, քաղաքային ջերմային կղզու էֆեկտը նվազագույնի հասցնող պլանավորման և շրջանային սառեցման համակարգերի միջոցով, որոնք սառեցնում են բազմաթիվ շենքեր խողովակաշարային սառը ջրով[208][209]։ Օդորակումը պահանջում է մեծ քանակությամբ էլեկտրաէներգիա և միշտ չէ, որ մատչելի է աղքատ տնային տնտեսությունների համար[209]։ Որոշ օդորակման սարքեր դեռևս օգտագործում են ջերմոցային գազեր պարունակող սառնագենտներ, քանի որ որոշ երկրներ չեն վավերացրել Կիգալիի փոփոխությունը ՝ միայն կլիմայական պայմաններին անվնաս սառնագենտներ օգտագործելու համար[210]։

Խոհարարություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Electric induction oven
Խոհարարության համար էլեկտրական ինդուկցիոն վառարանները ամենաէներգաարդյունավետ և անվտանգ տարբերակներից մեկն են[211][212]։

Զարգացող երկրներում, որտեղ բնակչությունը տառապում է էներգետիկ աղքատությունից, խոհարարության համար հաճախ օգտագործվում են աղտոտող վառելիքներ, ինչպիսիք են փայտը կամ կենդանիների գոմաղբը: Այս վառելիքներով խոհարարությունը, որպես կանոն, անկայուն է, քանի որ դրանք արտանետում են վնասակար ծուխ, և քանի որ փայտի հավաքումը կարող է հանգեցնել անտառների քայքայման[213]։ Մաքուր խոհարարական սարքավորումների համընդհանուր կիրառումը, որոնք արդեն ամենուրեք են հարուստ երկրներում[214], զգալիորեն կբարելավի առողջությունը և կունենա նվազագույն բացասական ազդեցություն կլիմայի վրա[215][216]։ Մաքուր խոհարարական սարքավորումները, օրինակ՝ խոհանոցային սարքավորումները, որոնք արտադրում են ավելի քիչ մուր ներսում, սովորաբար օգտագործում են բնական գազ, հեղուկացված նավթային գազ (որոնք երկուսն էլ սպառում են թթվածին և արտադրում ածխաթթու գազ) կամ էլեկտրաէներգիա որպես էներգիայի աղբյուր. կենսագազային համակարգերը որոշ համատեքստերում խոստումնալից այլընտրանք են[214]։ Բարելավված խոհանոցային վառարանները, որոնք ավելի արդյունավետորեն այրում են կենսազանգվածը, քան ավանդական վառարանները, միջանկյալ լուծում են այն դեպքերում, երբ մաքուր խոհարարական համակարգերին անցումը դժվար է[217]։

Արդյունաբերություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էներգիայի օգտագործման ավելի քան մեկ երրորդը բաժին է ընկնում արդյունաբերությանը։ Այդ էներգիայի մեծ մասն օգտագործվում է ջերմային գործընթացներում՝ ջերմության արտադրություն, չորացում և սառեցում։ Վերականգնվող էներգիայի մասնաբաժինը արդյունաբերության մեջ 2017 թվականին կազմել է 14.5%՝ հիմնականում ցածր ջերմաստիճանի ջերմություն, որը մատակարարվում է կենսաէներգիայի և էլեկտրաէներգիայի միջոցով։ Արդյունաբերության մեջ ամենաէներգաարդյունավետ գործունեություններն ունեն վերականգնվող էներգիայի ամենացածր մասնաբաժինը, քանի որ դրանք բախվում են 200 °C (390 °F)-ից բարձր ջերմաստիճաններում ջերմություն արտադրելու սահմանափակումների[218]։

Որոշ արդյունաբերական գործընթացների համար ջերմոցային գազերի արտանետումները վերացնելու համար անհրաժեշտ կլինի դեռևս լիարժեք մասշտաբով չկառուցված կամ չշահագործված տեխնոլոգիաների առևտրայնացում[219]։ Օրինակ՝ պողպատաձուլությունը դժվար է էլեկտրաֆիկացնել, քանի որ այն ավանդաբար օգտագործում է ածխից ստացված կոքս ՝ թե՛ շատ բարձր ջերմաստիճանային ջերմություն ստեղծելու համար, թե՛ որպես պողպատի բաղադրիչ[220]։ Պլաստմասսայի, ցեմենտի և պարարտանյութերի արտադրությունը նույնպես պահանջում է զգալի քանակությամբ էներգիա, որի դեպքում ածխածնազրկման հնարավորությունները սահմանափակ են[221]։ Շրջանաձև տնտեսությանը անցումը արդյունաբերությունն ավելի կայուն կդարձնի, քանի որ այն ենթադրում է ավելի շատ վերամշակում և, հետևաբար, ավելի քիչ էներգիայի օգտագործում՝ համեմատած նոր հումքի արդյունահանման և վերամշակման համար էներգիայի ներդրման հետ[222]։

Կառավարության քաղաքականությունը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լավ մշակված կառավարության քաղաքականությունը, որը խթանում է էներգետիկ համակարգի վերափոխումը, կարող է միաժամանակ նվազեցնել ջերմոցային գազերի արտանետումները և բարելավել օդի որակը, և շատ դեպքերում կարող է նաև բարձրացնել էներգետիկ անվտանգությունը և թեթևացնել էներգիայի օգտագործման ֆինանսական բեռը[223]։

Կանոնակարգեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էներգիայի ավելի կայուն օգտագործումը խթանելու համար շրջակա միջավայրի վերաբերյալ կանոնակարգերը կիրառվել են 1970-ական թվականներից ի վեր[224]։ Որոշ կառավարություններ պարտավորվել են ժամկետներ սահմանել ածխով աշխատող էլեկտրակայանների փուլային դուրսբերման և նոր բրածո վառելիքի հետախուզման դադարեցման համար : Կառավարությունները կարող են պահանջել, որ նոր մեքենաները զրոյական արտանետումներ արտադրեն, կամ նոր շենքերը ջեռուցվեն էլեկտրաէներգիայով՝ գազի փոխարեն[225]։ Մի շարք երկրներում վերականգնվող էներգիայի պորտֆելի ստանդարտները պահանջում են, որ կոմունալ ընկերությունները մեծացնեն վերականգնվող աղբյուրներից արտադրվող էլեկտրաէներգիայի տոկոսը[226][227]։

Կառավարությունները կարող են արագացնել էներգետիկ համակարգի վերափոխումը՝ առաջնորդելով այնպիսի ենթակառուցվածքների զարգացումը, ինչպիսիք են երկար հեռավորության էլեկտրահաղորդման գծերը, խելացի ցանցերը և ջրածնային խողովակաշարերը[228]։Տրանսպորտի ոլորտում համապատասխան ենթակառուցվածքները և խթանները կարող են ճանապարհորդությունն ավելի արդյունավետ դարձնել և պակաս կախված լինել մեքենայից[223]։ Քաղաքային պլանավորումը, որը խոչընդոտում է ցրվածությունը, կարող է նվազեցնել էներգիայի օգտագործումը տեղական տրանսպորտում և շենքերում՝ միաժամանակ բարելավելով կյանքի որակը[223]։ Կառավարության կողմից ֆինանսավորվող հետազոտությունները, գնումները և խթանման քաղաքականությունը պատմականորեն կարևոր են եղել մաքուր էներգիայի տեխնոլոգիաների, ինչպիսիք են արևային և լիթիումային մարտկոցները, զարգացման և հասունացման համար[229]։ Մինչև 2050 թվականը զրոյական արտանետումներով էներգետիկ համակարգի համար ՄԷԳ-ի սցենարում պետական ​​ֆինանսավորումը արագորեն մոբիլիզացվում է մի շարք նոր տեխնոլոգիաներ ցուցադրական փուլ բերելու և տեղակայումը խրախուսելու համար[230]։

Photograph of a row of cars plugged into squat metal boxes under a roof
Մի շարք երկրներ և Եվրամիությունը պարտավորվել են սահմանել ժամկետներ, որոնց համաձայն բոլոր նոր մեքենաները կլինեն զրոյական արտանետումներով տրանսպորտային միջոցներ[225]։

Ածխածնի գնագոյացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ածխածնի գնագոյացումը (օրինակ՝ ածխաթթու գազի արտանետումների հարկը ) խթան է տալիս արդյունաբերություններին և սպառողներին կրճատել արտանետումները՝ միաժամանակ թույլ տալով նրանց ընտրել, թե ինչպես դա անել: Օրինակ, նրանք կարող են անցնել ցածր արտանետումներով էներգիայի աղբյուրների, բարելավել էներգաարդյունավետությունը կամ կրճատել էներգախնայող ապրանքների և ծառայությունների օգտագործումը[231]։ Ածխածնի գնագոյացումը որոշ իրավասություններում հանդիպել է ուժեղ քաղաքական դիմադրության, մինչդեռ էներգետիկ քաղաքականությունը քաղաքականապես ավելի անվտանգ է[232][233] Ուսումնասիրությունների մեծ մասը ցույց է տալիս, որ գլոբալ տաքացումը 1.5 °C-ով սահմանափակելու համար  ածխածնի գնագոյացումը պետք է լրացվի խիստ էներգետիկ քաղաքականությամբ[234]։

2019 թվականի դրությամբ, ածխածնի գինը տարածաշրջանների մեծ մասում չափազանց ցածր է Փարիզի համաձայնագրի նպատակներին հասնելու համար[235]։ Ածխածնի հարկերը եկամտի աղբյուր են, որը կարող է օգտագործվել այլ հարկերը նվազեցնելու[236] կամ ցածր եկամուտ ունեցող տնային տնտեսություններին օգնելու ավելի բարձր էներգիայի ծախսեր կատարել[237]։ Որոշ կառավարություններ, ինչպիսիք են ԵՄ-ն և Մեծ Բրիտանիան, ուսումնասիրում են ածխածնի սահմանային ճշգրտումների կիրառումը[238]։ Սրանք մաքսատուրքեր են սահմանում ավելի քիչ խիստ կլիմայական քաղաքականություն ունեցող երկրներից ներմուծվող ապրանքների վրա՝ ապահովելու համար, որ ներքին ածխածնի գներին ենթակա արդյունաբերությունները մնան մրցունակ[239][240]։

Տեմպ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2020 թվականից սկսած սկսված քաղաքականության բարեփոխումների մասշտաբն ու տեմպը շատ ավելի քիչ են, քան անհրաժեշտ է Փարիզի համաձայնագրի կլիմայական նպատակներին հասնելու համար[241][242]։ Բացի ներքին քաղաքականությունից, անհրաժեշտ է ավելի մեծ միջազգային համագործակցություն՝ նորարարությունները արագացնելու և աղքատ երկրներին լիարժեք էներգիայի հասանելիության կայուն ուղի ստեղծելու հարցում օգնելու համար[243]։

Երկրները կարող են աջակցել վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներին՝ աշխատատեղեր ստեղծելու համար[244]։ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը գնահատում է, որ գլոբալ տաքացումը 2 °C-ով սահմանափակելու ջանքերը կհանգեցնեն զուտ աշխատատեղերի ստեղծման տնտեսության մեծ մասում[245]։ Այն կանխատեսում է, որ մինչև 2030 թվականը կստեղծվի 24 միլիոն նոր աշխատատեղ այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են վերականգնվող էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը, շենքերում էներգաարդյունավետության բարելավումը և էլեկտրական տրանսպորտային միջոցների անցումը: Վեց միլիոն աշխատատեղ կկորչի այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են հանքարդյունաբերությունը և բրածո վառելիքը[245]։ Կառավարությունները կարող են կայուն էներգիայի անցումը դարձնել ավելի քաղաքական և սոցիալապես իրագործելի՝ ապահովելով արդար անցում բրածո վառելիքի արդյունաբերությունից կախված աշխատողների և տարածաշրջանների համար՝ ապահովելու համար, որ նրանք ունենան այլընտրանքային տնտեսական հնարավորություններ[145]։

Ֆինանսներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Graph of global investment for renewable energy, electrified heat and transport, and other non-fossil-fuel energy sources
Էլեկտրաֆիկացված տրանսպորտը և վերականգնվող էներգիան վերականգնվող էներգիայի անցման համար ներդրումների հիմնական ոլորտներն են[246][247][248][249]։
Չինաստանում բազմաերկրյա արտոնագրերի հայտերի թիվը 2010-ականների կեսերից ի վեր կտրուկ աճել է՝ առաջատար դիրք գրավելով մարտկոցների և արևային էներգիայի ոլորտում, չնայած Եվրոպան դեռևս գերիշխող դիրք է գրավում քամու էներգիայի և խելացի ցանցերի ոլորտում[250]։ Չինաստանը նաև առաջատար է համաշխարհային գրախոսվող ամսագրերում բարձր մեջբերվող հրապարակումների քանակով[250]։

Էներգետիկ անցման նախապայման է նորարարությունների և ներդրումների համար բավարար գումար հայթայթելը[251]։ IPCC-ն գնահատում է, որ գլոբալ տաքացումը 1.5 °C-ով սահմանափակելու համար 2016-ից 2035 թվականներին էներգետիկ համակարգում ամեն տարի անհրաժեշտ կլինի ներդնել 2.4 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար: Ուսումնասիրությունների մեծ մասը կանխատեսում է, որ այս ծախսերը, որոնք համարժեք են համաշխարհային ՀՆԱ-ի 2.5%-ին, փոքր կլինեն տնտեսական և առողջապահական օգուտների համեմատ[252]։ Ցածր ածխածնային էներգետիկ տեխնոլոգիաների և էներգաարդյունավետության մեջ տարեկան միջին ներդրումները մինչև 2050 թվականը պետք է լինեն վեց անգամ ավելի՝ համեմատած 2015 թվականի հետ[253]։ Թերֆինանսավորումը հատկապես սուր է ամենաքիչ զարգացած երկրներում, որոնք գրավիչ չեն մասնավոր հատվածի համար[254]։

ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության մասին շրջանակային կոնվենցիան գնահատում է, որ կլիմայի փոփոխության ֆինանսավորումը 2016 թվականին կազմել է ընդհանուր առմամբ 681 միլիարդ դոլար[255]։ Դրա մեծ մասը մասնավոր հատվածի ներդրումներն են վերականգնվող էներգիայի տեղակայման, պետական ​​հատվածի ներդրումները կայուն տրանսպորտի և մասնավոր հատվածի ներդրումները էներգաարդյունավետության ոլորտում[256]։ Փարիզի համաձայնագիրը ներառում է զարգացած երկրներից աղքատ երկրներին տարեկան լրացուցիչ 100 միլիարդ դոլարի հատկացման պարտավորություն՝ կլիմայի փոփոխության մեղմացման և հարմարվողականության միջոցառումներ իրականացնելու համար: Այս նպատակը չի իրականացվել, և առաջընթացի չափումը խոչընդոտվել է հաշվապահական հաշվառման անորոշ կանոններով[257][258]։ Եթե էներգախնայող բիզնեսները, ինչպիսիք են քիմիական նյութերը, պարարտանյութերը, կերամիկան, պողպատը և գունավոր մետաղները, զգալի ներդրումներ կատարեն հետազոտությունների և զարգացման մեջ, ապա արդյունաբերության մեջ դրա օգտագործումը կարող է կազմել օգտագործվող ամբողջ էներգիայի 5%-ից մինչև 20%-ը[259][260]։

Բրածո վառելիքի ֆինանսավորումը և սուբսիդիաները էներգետիկ անցման զգալի խոչընդոտ են[251][261]։ 2017 թվականին բրածո վառելիքի ուղղակի գլոբալ սուբսիդիաները կազմել են 319 միլիարդ դոլար։ Այս գումարը հասնում է 5.2 տրիլիոն դոլարի, երբ հաշվի են առնվում անուղղակի ծախսերը, ինչպիսիք են օդի աղտոտվածության հետևանքները[262]։ Դրանց դադարեցումը կարող է հանգեցնել համաշխարհային ածխածնի արտանետումների 28%-ով կրճատման և օդի աղտոտվածությունից մահացությունների 46%-ով կրճատման[263]։ Մաքուր էներգիայի ֆինանսավորումը մեծապես չի ազդվել COVID-19 համավարակից, և համավարակի հետ կապված տնտեսական խթանման փաթեթները հնարավորություններ են ընձեռում կանաչ վերականգնման համար[264][265]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 Kutscher, Milford, էջեր 5–6
  2. ↑ Zhang, Wei; Li, Binshuai; Xue, Rui; Wang, Chengcheng; Cao, Wei (2021). «A systematic bibliometric review of clean energy transition: Implications for low-carbon development». PLOS ONE. 16 (12) e0261091. Bibcode:2021PLoSO..1661091Z. doi:10.1371/journal.pone.0261091. PMC 8641874. PMID 34860855.
  3. ↑ «Definitions: energy, sustainability and the future». OpenLearn. The Open University. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
  4. ↑ Golus̆in, Popov, էջ 8
  5. 1 2 3 4 Կաղապար:Citec
  6. 1 2 3 4 UNECE, 2020, էջեր 3–4
  7. ↑ Gunnarsdottir, I.; Davidsdottir, B.; Worrell, E.; Sigurgeirsdottir, S. (2021 թ․ մայիս). «Sustainable energy development: History of the concept and emerging themes». Renewable and Sustainable Energy Reviews. 141 110770. Bibcode:2021RSERv.14110770G. doi:10.1016/j.rser.2021.110770. hdl:1874/411740.
  8. ↑ Kutscher, Milford, էջեր 1–2
  9. ↑ Vera, Ivan; Langlois, Lucille (2007). «Energy indicators for sustainable development». Energy. 32 (6): 875–882. Bibcode:2007Ene....32..875V. doi:10.1016/j.energy.2006.08.006.
  10. ↑ Kutscher, Milford, էջեր 3–5
  11. ↑ Ritchie, Hannah; Roser, Max (2021). «What are the safest and cleanest sources of energy?». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ հունվարի 15-ին. Data sources: Markandya & Wilkinson (2007); UNSCEAR (2008; 2018); Sovacool et al. (2016); IPCC AR5 (2014); Pehl et al. (2017); Ember Energy (2021).
  12. 1 2 United Nations Environment Programme, 2019, էջ 46
  13. ↑ «Global Historical Emissions». Climate Watch. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 4-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  14. ↑ Ge, Mengpin; Friedrich, Johannes; Vigna, Leandro (2021 թ․ օգոստոս). «4 Charts Explain Greenhouse Gas Emissions by Countries and Sectors». World Resources Institute. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  15. ↑ «The Paris Agreement». United Nations Framework Convention on Climate Change. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
  16. ↑ Watts, Nick; Amann, Markus; Arnell, Nigel; Ayeb-Karlsson, Sonja; և այլք: (2021). «The 2020 report of The Lancet Countdown on health and climate change: responding to converging crises» (PDF). The Lancet. 397 (10269): 151. Bibcode:2021Lanc..397..129W. doi:10.1016/S0140-6736(20)32290-X. PMC 7616803. PMID 33278353.
  17. ↑ «Every breath you take: The staggering, true cost of air pollution». United Nations Development Programme. 2019 թ․ հունիսի 4. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 20-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 4-ին.
  18. ↑ «New WHO Global Air Quality Guidelines aim to save millions of lives from air pollution». World Health Organization. 2021 թ․ սեպտեմբերի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 16-ին.
  19. ↑ «Acid Rain and Water». United States Geological Survey. 2019 թ․ մարտի 2. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
  20. 1 2 World Health Organization, 2018, էջ 16
  21. ↑ «Ambient (outdoor) air pollution». World Health Organization. 2021 թ․ սեպտեմբերի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
  22. ↑ Ritchie, Hannah; Roser, Max (2019). «Access to Energy». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 1-ին.
  23. 1 2 World Health Organization, 2016, էջեր vii–xiv
  24. ↑ Soysal, Soysal, էջ 118
  25. ↑ Soysal, Soysal, էջեր 470–472
  26. ↑ Tester, Drake, էջ 504
  27. ↑ Kessides, Ioannis N.; Toman, Michael (2011 թ․ հուլիսի 28). «The Global Energy Challenge». World Bank. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 25-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
  28. ↑ Morris, Mensah-Kutin, էջեր 24–27
  29. ↑ Baker, Lucy H.; Cao, Umberto; Chipango, Ellen Fungisai; Fathoni, Hilman Syahri; Munro, Paul; Samarakoon, Shanil (2025). Electricity Capital and Energy Poverty: Perspectives From Developmental States and Decentralised Markets. Social Sciences Series (1st ed. 2025 ed.). Cham: Springer Nature Switzerland Imprint: Palgrave Macmillan. ISBN 978-3-031-94358-4.
  30. ↑ «Access to clean cooking». SDG7: Data and Projections. IEA. 2020 թ․ հոկտեմբեր. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 31-ին.
  31. ↑ IEA, 2021, էջ 167
  32. ↑ Sarkodie, Samuel Asumadu (2022 թ․ հուլիսի 20). «Winners and losers of energy sustainability—Global assessment of the Sustainable Development Goals». Science of the Total Environment. 831 154945. Bibcode:2022ScTEn.83154945S. doi:10.1016/j.scitotenv.2022.154945. hdl:11250/3023660. PMID 35367559.
  33. ↑ Deputy Secretary-General (2018 թ․ հունիսի 6). «Sustainable Development Goal 7 on Reliable, Modern Energy 'Golden Thread' Linking All Other Targets, Deputy-Secretary-General Tells High-Level Panel» (Press release). United Nations. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 19-ին.
  34. 1 2 «Goal 7: Ensure access to affordable, reliable, sustainable and modern energy for all». SDG Tracker. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 12-ին.
  35. ↑ «Energy use per person». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 28-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 16-ին.
  36. ↑ «Europe 2030: Energy saving to become "first fuel"». EU Science Hub. European Commission. 2016 թ․ փետրվարի 25. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
  37. ↑ Motherway, Brian (2019 թ․ դեկտեմբերի 19). «Energy efficiency is the first fuel, and demand for it needs to grow». IEA. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
  38. ↑ «Energy Efficiency 2018: Analysis and outlooks to 2040». IEA. 2018 թ․ հոկտեմբեր. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 29-ին.
  39. ↑ Fernandez Pales, Araceli; Bouckaert, Stéphanie; Abergel, Thibaut; Goodson, Timothy (2021 թ․ հունիսի 10). «Net zero by 2050 hinges on a global push to increase energy efficiency». IEA. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 20-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 19-ին.
  40. 1 2 IEA, 2021, էջեր 68–69
  41. ↑ Mundaca, Luis; Ürge-Vorsatz, Diana; Wilson, Charlie (2019 թ․ փետրվար). «Demand-side approaches for limiting global warming to 1.5 °C». Energy Efficiency. 12 (2): 343–362. Bibcode:2019EnEff..12..343M. doi:10.1007/s12053-018-9722-9.
  42. 1 2 IEA, IRENA, United Nations Statistics Division, World Bank, World Health Organization, 2021, էջ 12
  43. 1 2 IEA, IRENA, United Nations Statistics Division, World Bank, World Health Organization, 2021, էջ 11
  44. ↑ Brockway, Paul E.; Sorrell, Steve; Semieniuk, Gregor; Heun, Matthew Kuperus; Court, Victor (2021 թ․ մայիս). «Energy efficiency and economy-wide rebound effects: A review of the evidence and its implications». Renewable and Sustainable Energy Reviews. 141 110781. Bibcode:2021RSERv.14110781B. doi:10.1016/j.rser.2021.110781.
  45. ↑ «Energy Efficiency 2019». IEA. 2019 թ․ նոյեմբեր. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
  46. ↑ IEA, 2007, էջ 3
  47. ↑ Santangeli, Andrea; Toivonen, Tuuli; Pouzols, Federico Montesino; Pogson, Mark; Hastings, Astley; Smith, Pete; Moilanen, Atte (2016 թ․ սեպտեմբեր). «Global change synergies and trade-offs between renewable energy and biodiversity». GCB Bioenergy. 8 (5): 941–951. Bibcode:2016GCBBi...8..941S. doi:10.1111/gcbb.12299. hdl:2164/6138.
  48. ↑ Rehbein, Jose A.; Watson, James E. M.; Lane, Joe L.; Sonter, Laura J.; Venter, Oscar; Atkinson, Scott C.; Allan, James R. (2020 թ․ մայիս). «Renewable energy development threatens many globally important biodiversity areas». Global Change Biology. 26 (5): 3040–3051. Bibcode:2020GCBio..26.3040R. doi:10.1111/gcb.15067. PMID 32133726.
  49. ↑ Ritchie, Hannah (2019). «Renewable Energy». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 31-ին.
  50. ↑ Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025 (PDF) (Report). IEA. 2020. էջ 12. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 26-ին.
  51. ↑ «Access to electricity». SDG7: Data and Projections. IEA. 2020. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 5-ին.
  52. ↑ «Infrastructure Solutions: The power of purchase agreements». European Investment Bank (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
  53. ↑ «Renewable Power – Analysis». IEA (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
  54. ↑ «Global Electricity Review 2022». Ember (ամերիկյան անգլերեն). 2022 թ․ մարտի 29. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
  55. ↑ «Renewable Energy and Electricity | Sustainable Energy | Renewable Energy - World Nuclear Association». world-nuclear.org. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
  56. ↑ World Energy Investment 2025 (PDF). International Energy Agency. 2025 թ․ հունիս. էջ 6. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
  57. ↑ Soysal, Soysal, էջ 406
  58. 1 2 «Wind & Solar Share in Electricity Production Data». Global Energy Statistical Yearbook 2021. Enerdata. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 13-ին.
  59. ↑ IEA (2022), Renewables 2022, IEA, Paris https://www.iea.org/reports/renewables-2022, License: CC BY 4.0
  60. ↑ Kutscher, Milford, էջեր 34–35
  61. 1 2 «Levelized Cost of Energy and of Storage». Lazard. 2020 թ․ հոկտեմբերի 19. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 26-ին.
  62. ↑ Victoria, Marta; Haegel, Nancy; Peters, Ian Marius; Sinton, Ron; Jäger-Waldau, Arnulf; del Cañizo, Carlos; Breyer, Christian; Stocks, Matthew; Blakers, Andrew; Kaizuka, Izumi; Komoto, Keiichi; Smets, Arno (2021 թ․ մայիս). «Solar photovoltaics is ready to power a sustainable future». Joule. 5 (5): 1041–1056. Bibcode:2021Joule...5.1041V. doi:10.1016/j.joule.2021.03.005.
  63. ↑ IRENA, 2021, էջեր 19, 22
  64. ↑ Goetz, Katelyn P.; Taylor, Alexander D.; Hofstetter, Yvonne J.; Vaynzof, Yana (2021 թ․ հունվարի 13). «Sustainability in Perovskite Solar Cells». ACS Applied Materials & Interfaces. 13 (1): 1–17. Bibcode:2021AAMI...13....1G. doi:10.1021/acsami.0c17269. PMID 33372760.
  65. ↑ Xu, Yan; Li, Jinhui; Tan, Quanyin; Peters, Anesia Lauren; Yang, Congren (2018 թ․ մայիս). «Global status of recycling waste solar panels: A review». Waste Management. 75: 450–458. Bibcode:2018WaMan..75..450X. doi:10.1016/j.wasman.2018.01.036. PMID 29472153.
  66. ↑ Tian, Xueyu; Stranks, Samuel D.; You, Fengqi (2020 թ․ հուլիսի 31). «Life cycle energy use and environmental implications of high-performance perovskite tandem solar cells». Science Advances. 6 (31) eabb0055. Bibcode:2020SciA....6...55T. doi:10.1126/sciadv.abb0055. PMC 7399695. PMID 32789177.
  67. ↑ Kutscher, Milford, էջեր 35–36
  68. ↑ «Solar energy». International Renewable Energy Agency. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 5-ին.
  69. ↑ REN21, 2020, էջ 124
  70. ↑ Soysal, Soysal, էջ 366
  71. ↑ «Global Statistics». wwindea.org. Վերցված է 2026-01-31-ին.
  72. ↑ «What are the advantages and disadvantages of offshore wind farms?». American Geosciences Institute. 2016 թ․ մայիսի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
  73. ↑ Szarka, 2007, էջ 176
  74. ↑ Radovanović, Mirjana (2023-01-01), Radovanović, Mirjana (ed.), «Chapter 7 - Strategic priorities of sustainable energy development», Sustainable Energy Management (Second Edition), Boston: Academic Press, էջեր 181–277, ISBN 978-0-12-821086-4, Վերցված է 2025-10-31-ին
  75. ↑ Wang, Shifeng; Wang, Sicong (2015 թ․ սեպտեմբեր). «Impacts of wind energy on environment: A review». Renewable and Sustainable Energy Reviews. 49: 437–443. Bibcode:2015RSERv..49..437W. doi:10.1016/j.rser.2015.04.137.
  76. ↑ Soysal, Soysal, էջ 215
  77. ↑ Soysal, Soysal, էջ 213
  78. ↑ Huang, Yu-Fong; Gan, Xing-Jia; Chiueh, Pei-Te (2017 թ․ մարտ). «Life cycle assessment and net energy analysis of offshore wind power systems». Renewable Energy. 102: 98–106. Bibcode:2017REne..102...98H. doi:10.1016/j.renene.2016.10.050.
  79. ↑ Belton, Padraig (2020 թ․ փետրվարի 7). «What happens to all the old wind turbines?». BBC. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 27-ին.
  80. ↑ Smil, 2017b, էջ 286
  81. ↑ REN21, 2021, էջ 21
  82. 1 2 3 Moran, Emilio F.; Lopez, Maria Claudia; Moore, Nathan; Müller, Norbert; Hyndman, David W. (2018 թ․ նոյեմբերի 20). «Sustainable hydropower in the 21st century». Proceedings of the National Academy of Sciences. 115 (47): 11891–11898. Bibcode:2018PNAS..11511891M. doi:10.1073/pnas.1809426115. PMC 6255148. PMID 30397145.
  83. ↑ Կաղապար:Citec
  84. 1 2 3 Կաղապար:Citec
  85. ↑ Almeida, Rafael M.; Shi, Qinru; Gomes-Selman, Jonathan M.; Wu, Xiaojian; Xue, Yexiang; Angarita, Hector; Barros, Nathan; Forsberg, Bruce R.; García-Villacorta, Roosevelt; Hamilton, Stephen K.; Melack, John M.; Montoya, Mariana; Perez, Guillaume; Sethi, Suresh A.; Gomes, Carla P.; Flecker, Alexander S. (2019 թ․ սեպտեմբերի 19). «Reducing greenhouse gas emissions of Amazon hydropower with strategic dam planning». Nature Communications. 10 (1): 4281. Bibcode:2019NatCo..10.4281A. doi:10.1038/s41467-019-12179-5. PMC 6753097. PMID 31537792.
  86. ↑ László, Erika (1981). «Geothermal Energy: An Old Ally». Ambio. 10 (5): 248–249. JSTOR 4312703.
  87. ↑ REN21, 2020, էջ 97
  88. ↑ «Geothermal Energy Information and Facts». National Geographic. 2009 թ․ հոկտեմբերի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 8-ին.
  89. 1 2 Ritchie, Hannah; Roser, Max (2020). «Energy mix». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 2-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 9-ին.
  90. ↑ Soysal, Soysal, էջեր 222, 228
  91. ↑ Soysal, Soysal, էջեր 228–229
  92. ↑ «Biomass explained». US Energy Information Administration. 2021 թ․ հունիսի 8. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
  93. ↑ Kopetz, Heinz (2013 թ․ փետրվարի 7). «Build a biomass energy market». Nature. 494 (7435): 29–31. doi:10.1038/494029a. PMID 23389528.
  94. ↑ Demirbas, Ayhan (2008 թ․ օգոստոս). «Biofuels sources, biofuel policy, biofuel economy and global biofuel projections». Energy Conversion and Management. 49 (8): 2106–2116. Bibcode:2008ECM....49.2106D. doi:10.1016/j.enconman.2008.02.020.
  95. 1 2 3 Correa, Diego F.; Beyer, Hawthorne L.; Fargione, Joseph E.; Hill, Jason D.; Possingham, Hugh P.; Thomas-Hall, Skye R.; Schenk, Peer M. (2019 թ․ հունիս). «Towards the implementation of sustainable biofuel production systems». Renewable and Sustainable Energy Reviews. 107: 250–263. Bibcode:2019RSERv.107..250C. doi:10.1016/j.rser.2019.03.005.
  96. ↑ Daley, Jason (2018 թ․ ապրիլի 24). «The EPA Declared That Burning Wood Is Carbon Neutral. It's Actually a Lot More Complicated». Smithsonian Magazine. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 30-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
  97. ↑ Tester, Drake, էջ 512
  98. 1 2 Smil, 2017a, էջ 162
  99. ↑ World Health Organization, 2016, էջ 73
  100. ↑ IPCC, 2014, էջ 616
  101. ↑ «Biofuels explained: Ethanol». US Energy Information Administration. 2020 թ․ հունիսի 18. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 16-ին.
  102. ↑ Foley, Jonathan (2013 թ․ մարտի 5). «It's Time to Rethink America's Corn System». Scientific American. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 16-ին.
  103. ↑ Ayompe, Lacour M.; Schaafsma, M.; Egoh, Benis N. (2021 թ․ հունվար). «Towards sustainable palm oil production: The positive and negative impacts on ecosystem services and human wellbeing». Journal of Cleaner Production. 278 123914. Bibcode:2021JCPro.27823914A. doi:10.1016/j.jclepro.2020.123914.
  104. ↑ Lustgarten, Abrahm (2018 թ․ նոյեմբերի 20). «Palm Oil Was Supposed to Help Save the Planet. Instead It Unleashed a Catastrophe». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 15-ին.
  105. ↑ Smil, 2017a, էջ 161
  106. ↑ National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2019, էջ 3
  107. ↑ REN21, 2021, էջեր 113–116
  108. ↑ «The Role of Gas: Key Findings». IEA. 2019 թ․ հուլիս. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
  109. ↑ «Natural gas and the environment». US Energy Information Administration. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 28-ին.
  110. 1 2 Storrow, Benjamin. «Methane Leaks Erase Some of the Climate Benefits of Natural Gas». Scientific American (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.
  111. ↑ Plumer, Brad (2019 թ․ հունիսի 26). «As Coal Fades in the U.S., Natural Gas Becomes the Climate Battleground». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
  112. ↑ Gürsan, C.; de Gooyert, V. (2021 թ․ մարտ). «The systemic impact of a transition fuel: Does natural gas help or hinder the energy transition?». Renewable and Sustainable Energy Reviews. 138 110552. Bibcode:2021RSERv.13810552G. doi:10.1016/j.rser.2020.110552. hdl:2066/228782.
  113. ↑ Budinis, Sara; Krevor, Samuel; Dowell, Niall Mac; Brandon, Nigel; Hawkes, Adam (2018 թ․ նոյեմբեր). «An assessment of CCS costs, barriers and potential». Energy Strategy Reviews. 22: 61–81. Bibcode:2018EneSR..22...61B. doi:10.1016/j.esr.2018.08.003.
  114. ↑ «Zero-emission carbon capture and storage in power plants using higher capture rates». IEA. 2021 թ․ հունվարի 7. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 30-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 14-ին.
  115. 1 2 Ritchie, Hannah (2020 թ․ փետրվարի 10). «What are the safest and cleanest sources of energy?». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 14-ին.
  116. ↑ Evans, Simon (2017 թ․ դեկտեմբերի 8). «Solar, wind and nuclear have 'amazingly low' carbon footprints, study finds». Carbon Brief. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 15-ին.
  117. ↑ IPCC, 2018, 5.4.1.2
  118. ↑ IPCC AR6 WG3, 2022, էջ 38
  119. ↑ «Global Status Report 2024». Global CCS Institute (ավստրալիական անգլերեն). էջեր 57–58. Վերցված է 2024-10-19-ին. The report lists 50 facilities, of which 3 are direct air capture facilities and 3 are transport/storage facilities
  120. ↑ Roser, Max (2020 թ․ դեկտեմբերի 10). «The world's energy problem». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 21-ին.
  121. ↑ Rhodes, Richard (2018 թ․ հուլիսի 19). «Why Nuclear Power Must Be Part of the Energy Solution». Yale Environment 360. Yale School of the Environment. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 24-ին.
  122. ↑ «Nuclear Power in the World Today». World Nuclear Association. 2021 թ․ հունիս. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 19-ին.
  123. ↑ Bailey, Ronald (2023 թ․ մայիսի 10). «New study: Nuclear power is humanity's greenest energy option». Reason.com (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 22-ին.
  124. ↑ Ritchie, Hannah; Roser, Max (2020). «Nuclear Energy». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 20-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 19-ին.
  125. ↑ MacKay, 2008, էջ 162
  126. 1 2 3 4 5 Gill, Matthew; Livens, Francis; Peakman, Aiden (2014). «Nuclear Fission». Future Energy. էջեր 135–149. doi:10.1016/B978-0-08-102886-5.00007-4. ISBN 978-0-08-102886-5.
  127. ↑ Muellner, Nikolaus; Arnold, Nikolaus; Gufler, Klaus; Kromp, Wolfgang; Renneberg, Wolfgang; Liebert, Wolfgang (2021 թ․ օգոստոս). «Nuclear energy - The solution to climate change?». Energy Policy. 155 112363. Bibcode:2021EnPol.15512363M. doi:10.1016/j.enpol.2021.112363.
  128. ↑ IPCC, 2018, 2.4.2.1
  129. ↑ Timmer, John (2020 թ․ նոյեմբերի 21). «Why are nuclear plants so expensive? Safety's only part of the story». Ars Technica. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 28-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 17-ին.
  130. ↑ Technical assessment of nuclear energy with respect to the 'do no significant harm' criteria of Regulation (EU) 2020/852 ('Taxonomy Regulation') (PDF) (Report). European Commission Joint Research Centre. 2021. էջ 53. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 26-ին.
  131. ↑ Locatelli, Giorgio; Mignacca, Benito (2020). «Small Modular Nuclear Reactors». Future Energy. էջեր 151–169. doi:10.1016/B978-0-08-102886-5.00008-6. ISBN 978-0-08-102886-5.
  132. ↑ Wang, Yulin; Chen, Weiran; Zhang, Linxuan; Zhao, Xinyu; Gao, Yiming; Dinavahi, Venkata (2024). «Small Modular Reactors: An Overview of Modeling, Control, Simulation, and Applications». IEEE Access. 12: 39628–39650. Bibcode:2024IEEEA..1239628W. doi:10.1109/ACCESS.2024.3351220.
  133. ↑ McGrath, Matt (2019 թ․ նոյեմբերի 6). «Nuclear fusion is 'a question of when, not if'». BBC. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 25-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 13-ին.
  134. ↑ Amos, Jonathan (2022 թ․ փետրվարի 9). «Major breakthrough on nuclear fusion energy». BBC. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 10-ին.
  135. ↑ Chart titled "Technologies that become cheaper with increasing production enter a virtuous cycle" in: Roser, Max (2020 թ․ դեկտեմբերի 1). «Why did renewables become so cheap so fast?». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ ապրիլի 16-ին.
  136. ↑ Jaccard, 2020, Chapter 11 – "Renewables Have Won", էջեր 202–203
  137. 1 2 3 4 IPCC, 2014, 7.11.3
  138. 1 2 3 Evans, Simon; Gabbatiss, Josh (2020 թ․ նոյեմբերի 30). «In-depth Q&A: Does the world need hydrogen to solve climate change?». Carbon Brief. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
  139. ↑ Jaccard, 2020, Chapter 11 – "Renewables Have Won", էջ 203
  140. ↑ «Reaching net zero emissions demands faster innovation, but we've already come a long way – Analysis». International Energy Agency (բրիտանական անգլերեն). 2023-11-13. Վերցված է 2024-04-30-ին.
  141. 1 2 IEA, 2021, էջ 15
  142. ↑ «Innovation - Energy System». International Energy Agency (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2024-04-30-ին.
  143. ↑ World Health Organization, 2018, Executive Summary
  144. ↑ Vandyck, T.; Keramidas, K.; Kitous, A.; Spadaro, J.V.; և այլք: (2018). «Air quality co-benefits for human health and agriculture counterbalance costs to meet Paris Agreement pledges». Nature Communications. 9 (1): 4939. Bibcode:2018NatCo...9.4939V. doi:10.1038/s41467-018-06885-9. PMC 6250710. PMID 30467311.
  145. 1 2 3 4 United Nations Environment Programme, 2019, էջեր 46–55
  146. ↑ IPCC, 2018, էջ 97
  147. ↑ Hopwood, David (2007 թ․ մայիս). «Blueprint for sustainability?». Refocus. 8 (3): 54–57. doi:10.1016/S1471-0846(07)70068-9.
  148. ↑ United Nations Environment Programme, 2019, էջ 47
  149. ↑ «Introduction to System Integration of Renewables». IEA. 2020 թ․ մարտի 11. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 30-ին.
  150. 1 2 3 4 Blanco, Herib; Faaij, André (2018 թ․ հունվար). «A review at the role of storage in energy systems with a focus on Power to Gas and long-term storage» (PDF). Renewable and Sustainable Energy Reviews. 81: 1049–1086. Bibcode:2018RSERv..81.1049B. doi:10.1016/j.rser.2017.07.062.
  151. ↑ REN21, 2020, էջ 177
  152. ↑ Bloess, Andreas; Schill, Wolf-Peter; Zerrahn, Alexander (2018 թ․ փետրվար). «Power-to-heat for renewable energy integration: A review of technologies, modeling approaches, and flexibility potentials». Applied Energy. 212: 1611–1626. Bibcode:2018ApEn..212.1611B. doi:10.1016/j.apenergy.2017.12.073. hdl:10419/200120.
  153. ↑ IEA, 2020, էջ 109
  154. 1 2 Koohi-Fayegh, S.; Rosen, M.A. (2020 թ․ փետրվար). «A review of energy storage types, applications and recent developments». Journal of Energy Storage. 27 101047. Bibcode:2020JEnSt..2701047K. doi:10.1016/j.est.2019.101047.
  155. ↑ Katz, Cheryl (2020 թ․ դեկտեմբերի 17). «The batteries that could make fossil fuels obsolete». BBC. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 10-ին.
  156. 1 2 «Climate change and batteries: the search for future power storage solutions» (PDF). Climate change: science and solutions. The Royal Society. 2021 թ․ մայիսի 19. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
  157. ↑ Hunt, Julian D.; Byers, Edward; Wada, Yoshihide; Parkinson, Simon; Gernaat, David E. H. J.; Langan, Simon; van Vuuren, Detlef P.; Riahi, Keywan (2020 թ․ փետրվարի 19). «Global resource potential of seasonal pumped hydropower storage for energy and water storage». Nature Communications. 11 (1): 947. Bibcode:2020NatCo..11..947H. doi:10.1038/s41467-020-14555-y. PMC 7031375. PMID 32075965.
  158. ↑ Balaraman, Kavya (2020 թ․ հոկտեմբերի 12). «To batteries and beyond: With seasonal storage potential, hydrogen offers 'a different ballgame entirely'». Utility Dive. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 18-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 10-ին.
  159. ↑ «World Energy Outlook 2021». International Energy Agency. 2021 թ․ հոկտեմբերի 13. Վերցված է 2025-07-14-ին.
  160. ↑ Cole, Laura (2020 թ․ նոյեմբերի 15). «How to cut carbon out of your heating». BBC. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 31-ին.
  161. ↑ Ritchie, Hannah; Roser, Max (2020). «Electricity Mix». Our World in Data. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 16-ին.
  162. ↑ IPCC, 2018, 2.4.2.2
  163. ↑ IEA, 2021, էջեր 167–169
  164. ↑ United Nations Development Programme, 2016, էջ 30
  165. 1 2 3 Herrington, Richard (2021 թ․ մայիսի 24). «Mining our green future». Nature Reviews Materials. 6 (6): 456–458. Bibcode:2021NatRM...6..456H. doi:10.1038/s41578-021-00325-9.
  166. ↑ Կաղապար:Citec
  167. ↑ Babbitt, Callie W. (2020 թ․ օգոստոս). «Sustainability perspectives on lithium-ion batteries». Clean Technologies and Environmental Policy. 22 (6): 1213–1214. Bibcode:2020CTEP...22.1213B. doi:10.1007/s10098-020-01890-3.
  168. 1 2 IPCC AR6 WG3, 2022, էջեր 91-92
  169. 1 2 3 Lewis, Alastair C. (2021 թ․ հունիսի 10). «Optimising air quality co-benefits in a hydrogen economy: a case for hydrogen-specific standards for NO x emissions». Environmental Science: Atmospheres (անգլերեն). 1 (5): 201–207. Bibcode:2021ESAt....1..201L. doi:10.1039/D1EA00037C.Կաղապար:Creative Commons text attribution notice
  170. ↑ Reed, Stanley; Ewing, Jack (2021 թ․ հուլիսի 13). «Hydrogen Is One Answer to Climate Change. Getting It Is the Hard Part». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 14-ին.
  171. ↑ IRENA, 2019, էջ 9
  172. ↑ Bonheure, Mike; Vandewalle, Laurien A.; Marin, Guy B.; Van Geem, Kevin M. (2021 թ․ մարտ). «Dream or Reality? Electrification of the Chemical Process Industries». CEP Magazine. American Institute of Chemical Engineers. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 17-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 6-ին.
  173. 1 2 Griffiths, Steve; Sovacool, Benjamin K.; Kim, Jinsoo; Bazilian, Morgan; Uratani, Joao M. (2021 թ․ հոկտեմբեր). «Industrial decarbonization via hydrogen: A critical and systematic review of developments, socio-technical systems and policy options». Energy Research & Social Science. 80 102208. Bibcode:2021ERSS...8002208G. doi:10.1016/j.erss.2021.102208.
  174. ↑ Palys, Matthew J.; Daoutidis, Prodromos (2020 թ․ մայիս). «Using hydrogen and ammonia for renewable energy storage: A geographically comprehensive techno-economic study». Computers & Chemical Engineering. 136 106785. doi:10.1016/j.compchemeng.2020.106785.
  175. ↑ IRENA, 2021, էջեր 12, 22
  176. ↑ IEA, 2021, էջեր 15, 75–76
  177. ↑ Kjellberg-Motton, Brendan (2022 թ․ փետրվարի 7). «Steel decarbonisation gathers speed | Argus Media». www.argusmedia.com (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 7-ին.
  178. ↑ Blank, Thomas; Molly, Patrick (2020 թ․ հունվար). «Hydrogen's Decarbonization Impact for Industry» (PDF). Rocky Mountain Institute. էջեր 2, 7, 8. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
  179. ↑ IPCC AR6 WG3, 2022, էջեր 91–92
  180. ↑ Plötz, Patrick (2022 թ․ հունվարի 31). «Hydrogen technology is unlikely to play a major role in sustainable road transport». Nature Electronics. 5 (1): 8–10. doi:10.1038/s41928-021-00706-6.
  181. ↑ Fraser, Simon D.S.; Lock, Karen (2011 թ․ դեկտեմբեր). «Cycling for transport and public health: a systematic review of the effect of the environment on cycling». European Journal of Public Health. 21 (6): 738–743. doi:10.1093/eurpub/ckq145. PMID 20929903.
  182. ↑ «Global Greenhouse Gas Emissions Data». United States Environmental Protection Agency. 2016 թ․ հունվարի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
  183. ↑ Bigazzi, Alexander (2019 թ․ մայիս). «Comparison of marginal and average emission factors for passenger transportation modes». Applied Energy. 242: 1460–1466. Bibcode:2019ApEn..242.1460B. doi:10.1016/j.apenergy.2019.03.172.
  184. ↑ Schäfer, Andreas W.; Yeh, Sonia (2020 թ․ ապրիլի 20). «A holistic analysis of passenger travel energy and greenhouse gas intensities». Nature Sustainability. 3 (6): 459–462. Bibcode:2020NatSu...3..459S. doi:10.1038/s41893-020-0514-9.
  185. ↑ United Nations Environment Programme, 2020, էջ xxv
  186. ↑ IEA, 2021, էջ 137
  187. ↑ Pucher, John; Buehler, Ralph (2017 թ․ նոյեմբերի 2). «Cycling towards a more sustainable transport future». Transport Reviews. 37 (6): 689–694. doi:10.1080/01441647.2017.1340234.
  188. ↑ Smith, John (2016 թ․ սեպտեմբերի 22). «Sustainable transport». European Commission. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
  189. ↑ Knobloch, Florian; Hanssen, Steef V.; Lam, Aileen; Pollitt, Hector; Salas, Pablo; Chewpreecha, Unnada; Huijbregts, Mark A. J.; Mercure, Jean-Francois (2020 թ․ մարտի 23). «Net emission reductions from electric cars and heat pumps in 59 world regions over time». Nature Sustainability. 3 (6): 437–447. Bibcode:2020NatSu...3..437K. doi:10.1038/s41893-020-0488-7. PMC 7308170. PMID 32572385.
  190. ↑ Bogdanov, Dmitrii; Farfan, Javier; Sadovskaia, Kristina; Aghahosseini, Arman; Child, Michael; Gulagi, Ashish; Oyewo, Ayobami Solomon; de Souza Noel Simas Barbosa, Larissa; Breyer, Christian (2019 թ․ մարտի 6). «Radical transformation pathway towards sustainable electricity via evolutionary steps». Nature Communications. 10 (1): 1077. Bibcode:2019NatCo..10.1077B. doi:10.1038/s41467-019-08855-1. PMC 6403340. PMID 30842423.
  191. ↑ Martini, Giorgio; Grigoratos, Theodoros (2014). Non-exhaust traffic related emissions – Brake and tyre wear PM. EUR 26648. Publications Office of the European Union. էջ 42. ISBN 978-92-79-38303-8. OCLC 1044281650. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 30-ին.
  192. ↑ Non-exhaust Particulate Emissions from Road Transport. 2020. էջեր 8–9. doi:10.1787/4a4dc6ca-en. ISBN 978-92-64-45244-2.
  193. ↑ «[[:Կաղապար:CO2]] performance of new passenger cars in Europe». www.eea.europa.eu (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. {{cite web}}: URL–wikilink conflict (օգնություն)
  194. ↑ IEA, 2021, էջեր 133–137
  195. ↑ «Rail and waterborne – best for low-carbon motorised transport». European Environment Agency. 2021 թ․ մարտի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
  196. ↑ Miller, Joe (2020 թ․ սեպտեմբերի 9). «Hydrogen takes a back seat to electric for passenger vehicles». Financial Times. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 9-ին.
  197. ↑ IEA, 2021, էջեր 136, 139
  198. ↑ Biomass in a low-carbon economy (Report). UK Committee on Climate Change. 2018 թ․ նոյեմբեր. էջ 18. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.
  199. ↑ «Buildings». IEA. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
  200. ↑ Mortensen, Anders Winther; Mathiesen, Brian Vad; Hansen, Anders Bavnhøj; Pedersen, Sigurd Lauge; Grandal, Rune Duban; Wenzel, Henrik (2020 թ․ հոկտեմբեր). «The role of electrification and hydrogen in breaking the biomass bottleneck of the renewable energy system – A study on the Danish energy system». Applied Energy. 275 115331. Bibcode:2020ApEn..27515331M. doi:10.1016/j.apenergy.2020.115331.
  201. ↑ Knobloch, Florian; Pollitt, Hector; Chewpreecha, Unnada; Daioglou, Vassilis; Mercure, Jean-Francois (2019 թ․ փետրվար). «Simulating the deep decarbonisation of residential heating for limiting global warming to 1.5 °C». Energy Efficiency. 12 (2): 521–550. arXiv:1710.11019. Bibcode:2019EnEff..12..521K. doi:10.1007/s12053-018-9710-0.
  202. ↑ Alva, Guruprasad; Lin, Yaxue; Fang, Guiyin (2018 թ․ փետրվար). «An overview of thermal energy storage systems». Energy. 144: 341–378. Bibcode:2018Ene...144..341A. doi:10.1016/j.energy.2017.12.037.
  203. ↑ Plumer, Brad (2021 թ․ հունիսի 30). «Are 'Heat Pumps' the Answer to Heat Waves? Some Cities Think So». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 11-ին.
  204. ↑ Abergel, Thibaut (2020 թ․ հունիս). «Heat Pumps». IEA. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 12-ին.
  205. ↑ Buffa, Simone; Cozzini, Marco; D'Antoni, Matteo; Baratieri, Marco; և այլք: (2019). «5th generation district heating and cooling systems: A review of existing cases in Europe». Renewable and Sustainable Energy Reviews. 104: 504–522. Bibcode:2019RSERv.104..504B. doi:10.1016/j.rser.2018.12.059.
  206. ↑ Lund, Henrik; Werner, Sven; Wiltshire, Robin; Svendsen, Svend; և այլք: (2014). «4th Generation District Heating (4GDH)». Energy. 68: 1–11. doi:10.1016/j.energy.2014.02.089. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 13-ին.
  207. ↑ Abdolhamidi, Shervin (2018 թ․ սեպտեմբերի 27). «An ancient engineering feat that harnessed the wind». BBC. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 12-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 12-ին.
  208. ↑ «How cities are using nature to keep heatwaves at bay». United Nations Environment Programme. 2020 թ․ հուլիսի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 11-ին.
  209. 1 2 «Four Things You Should Know About Sustainable Cooling». World Bank. 2019 թ․ մայիսի 23. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 11-ին.
  210. ↑ Mastrucci, Alessio; Byers, Edward; Pachauri, Shonali; Rao, Narasimha D. (2019 թ․ մարտ). «Improving the SDG energy poverty targets: Residential cooling needs in the Global South». Energy and Buildings. 186: 405–415. Bibcode:2019EneBu.186..405M. doi:10.1016/j.enbuild.2019.01.015.
  211. ↑ Smith, Pillarisetti, էջեր 145–146
  212. ↑ «Cooking appliances». Natural Resources Canada. 2013 թ․ հունվարի 16. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 30-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 30-ին.
  213. ↑ World Health Organization; International Energy Agency; Global Alliance for Clean Cookstoves; United Nations Development Programme; Energising Development; and World Bank (2018). Accelerating SDG 7 Achievement Policy Brief 02: Achieving Universal Access to Clean and Modern Cooking Fuels, Technologies and Services (PDF) (Report). United Nations. էջ 3. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 18-ին.
  214. 1 2 Smith, Pillarisetti, էջեր 145–146
  215. ↑ World Health Organization, 2016, էջ 75
  216. ↑ IPCC, 2014, էջ 29
  217. ↑ World Health Organization, 2016, էջ 12
  218. ↑ REN21, 2020, էջ 40
  219. ↑ IEA, 2020, էջ 135
  220. ↑ United Nations Environment Programme, 2019, էջ 50
  221. ↑ Åhman, Max; Nilsson, Lars J.; Johansson, Bengt (2017 թ․ հուլիսի 4). «Global climate policy and deep decarbonization of energy-intensive industries». Climate Policy. 17 (5): 634–649. Bibcode:2017CliPo..17..634A. doi:10.1080/14693062.2016.1167009.
  222. ↑ United Nations Environment Programme, 2019, էջ xxiii
  223. 1 2 3 United Nations Environment Programme, 2019, էջեր 39–45
  224. ↑ Jaccard, 2020, Chapter 6 – We Must Price Carbon Emissions", էջ 109
  225. 1 2 United Nations Environment Programme, 2019, էջեր 28–36
  226. ↑ Ciucci, M. (2020 թ․ փետրվար). «Renewable Energy». European Parliament. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 4-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 3-ին.
  227. ↑ «State Renewable Portfolio Standards and Goals». National Conference of State Legislators. 2020 թ․ ապրիլի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 3-ին.
  228. ↑ IEA, 2021, էջեր 14–25
  229. ↑ IEA, 2021, էջեր 184–187
  230. ↑ IEA, 2021, էջ 16
  231. ↑ Jaccard, 2020, Chapter 6 – "We Must Price Carbon Emissions", էջեր 106–109
  232. ↑ Plumer, Brad (2018 թ․ հոկտեմբերի 8). «New U.N. Climate Report Says Put a High Price on Carbon». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
  233. ↑ Green, Jessica F (2021 թ․ ապրիլ). «Does carbon pricing reduce emissions? A review of ex-post analyses». Environmental Research Letters. 16 (4): 043004. Bibcode:2021ERL....16d3004G. doi:10.1088/1748-9326/abdae9.
  234. ↑ IPCC, 2018, 2.5.2.1
  235. ↑ State and Trends of Carbon Pricing 2019 (PDF) (Report). World Bank. 2019 թ․ հունիս. էջեր 8–11. doi:10.1596/978-1-4648-1435-8. hdl:10986/29687. ISBN 978-1-4648-1435-8. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 6-ին.
  236. ↑ «Revenue-Neutral Carbon Tax | Canada». United Nations Framework Convention on Climate Change. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
  237. ↑ Carr, Mathew (2018 թ․ հոկտեմբերի 10). «How High Does Carbon Need to Be? Somewhere From $20–$27,000». Bloomberg. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 5-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
  238. ↑ «EAC launches new inquiry weighing up carbon border tax measures». UK Parliament. 2021 թ․ սեպտեմբերի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 14-ին.
  239. ↑ Plumer, Brad (2021 թ․ հուլիսի 14). «Europe Is Proposing a Border Carbon Tax. What Is It and How Will It Work?». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
  240. ↑ Bharti, Bianca (2021 թ․ օգոստոսի 12). «Taxing imports of heavy carbon emitters is gaining momentum – and it could hurt Canadian industry: Report». Financial Post. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
  241. ↑ United Nations Environment Programme, 2020, էջ vii
  242. ↑ IEA, 2021, էջ 13
  243. ↑ IEA, 2021, էջեր 14–18
  244. ↑ IRENA, IEA, էջ 19
  245. 1 2 «24 million jobs to open up in the green economy». International Labour Organization. 2018 թ․ մայիսի 14. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 2-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 30-ին.
  246. ↑ Catsaros, Oktavia (2023 թ․ հունվարի 26). «Global Low-Carbon Energy Technology Investment Surges Past $1 Trillion for the First Time». Bloomberg NEF (New Energy Finance). Figure 1. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մայիսի 22-ին. «Defying supply chain disruptions and macroeconomic headwinds, 2022 energy transition investment jumped 31% to draw level with fossil fuels»
  247. ↑ «Global Clean Energy Investment Jumps 17%, Hits $1.8 Trillion in 2023, According to BloombergNEF Report». BNEF.com. Bloomberg NEF. 2024 թ․ հունվարի 30. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ հունիսի 28-ին. «Start years differ by sector but all sectors are present from 2020 onwards.»
  248. ↑ 2024 data: «Energy Transition Investment Trends 2025 / Abridged report» (PDF). BloombergNEF. 2025 թ․ հունվարի 30. էջ 9. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2025 թ․ փետրվարի 2-ին.
  249. ↑ Data for 2025 from «BloombergNEF Finds Global Energy Transition Investment Reached Record $2.3 Trillion in 2025, Up 8% from 2024». BloombergNEF. 2026 թ․ հունվարի 26.
  250. 1 2 Bearak, Max; Rojanasakul, Mira (2025 թ․ օգոստոսի 14). «How China Went From Clean Energy Copycat to Global Innovator». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 15-ին.
  251. 1 2 Mazzucato, Mariana; Semieniuk, Gregor (2018 թ․ փետրվար). «Financing renewable energy: Who is financing what and why it matters». Technological Forecasting and Social Change. 127: 8–22. doi:10.1016/j.techfore.2017.05.021.
  252. ↑ United Nations Development Programme, United Nations Framework Convention on Climate Change
  253. ↑ IPCC, 2018
  254. ↑ IEA, IRENA, United Nations Statistics Division, World Bank, World Health Organization, 2021, էջեր 129, 132
  255. ↑ United Nations Framework Convention on Climate Change, 2018, էջ 54
  256. ↑ United Nations Framework Convention on Climate Change, 2018, էջ 9
  257. ↑ Roberts, J. Timmons; Weikmans, Romain; Robinson, Stacy-ann; Ciplet, David; Khan, Mizan; Falzon, Danielle (2021 թ․ մարտ). «Rebooting a failed promise of climate finance». Nature Climate Change. 11 (3): 180–182. Bibcode:2021NatCC..11..180R. doi:10.1038/s41558-021-00990-2.
  258. ↑ Radwanski, Adam (2021 թ․ սեպտեմբերի 29). «Opinion: As pivotal climate summit approaches, Canada at centre of efforts to repair broken trust among poorer countries». The Globe and Mail. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 30-ին.
  259. ↑ «Here are the clean energy innovations that will beat climate change». European Investment Bank (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 26-ին.
  260. ↑ «Home». www.oecd-ilibrary.org (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2024-12-07-ին. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 19-ին.
  261. ↑ Bridle, Richard; Sharma, Shruti; Mostafa, Mostafa; Geddes, Anna (2019 թ․ հունիս). «Fossil Fuel to Clean Energy Subsidy Swaps: How to pay for an energy revolution» (PDF). International Institute for Sustainable Development. էջ iv. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 17-ին.
  262. ↑ Watts, Nick; Amann, Markus; Arnell, Nigel; Ayeb-Karlsson, Sonja; և այլք: (2019 թ․ նոյեմբեր). «The 2019 report of The Lancet Countdown on health and climate change: ensuring that the health of a child born today is not defined by a changing climate». The Lancet. 394 (10211): 1836–1878. Bibcode:2019Lanc..394.1836W. doi:10.1016/S0140-6736(19)32596-6. PMC 7616843. PMID 31733928.
  263. ↑ United Nations Development Programme, 2020
  264. ↑ Kuzemko, Caroline; Bradshaw, Michael; Bridge, Gavin; Goldthau, Andreas; Jewell, Jessica; Overland, Indra; Scholten, Daniel; Van de Graaf, Thijs; Westphal, Kirsten (2020 թ․ հոկտեմբեր). «Covid-19 and the politics of sustainable energy transitions». Energy Research & Social Science. 68 101685. Bibcode:2020ERSS...6801685K. doi:10.1016/j.erss.2020.101685. PMC 7330551. PMID 32839704.
  265. ↑ IRENA, 2021, էջ 5

Աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Կայուն_էներգիա&oldid=10882782» էջից