Jump to content

Կաթի փոշի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կաթի փոշի
սննդային հավելում Խմբագրել Wikidata
Ենթադասկաթ, dried food, powder, կաթնամթերք, food powder, food preserve Խմբագրել Wikidata
Նյութկաթ Խմբագրել Wikidata
Carbon footprint12 kilogram of carbon dioxide equivalent per kilogram Խմբագրել Wikidata
Էներգետիկ արժեք1555 kilojoule per 100 gram Խմբագրել Wikidata

Կաթի փոշի կամ չոր կաթ[1], կաթնամթերք, որը պատրաստվում է կաթը գոլորշացնելու եղանակով՝ մինչև դրա չորանալը։ Կաթը չորացնելու նպատակներից մեկն այն պահպանելն է. կաթի փոշին ունի շատ ավելի երկար պահպանման ժամկետ, քան հեղուկ կաթը և կարիք չունի սառնարանում պահելու՝ ցածր խոնավության պատճառով։ Մյուս նպատակն է նվազեցնել դրա հիմնական մասը տրանսպորտային տնտեսության համար։ Կաթի փոշին և կաթնամթերքը ներառում են այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են չոր ամբողջական կաթը, անյուղ (յուղազերծված) չոր կաթը, չոր շիճուկը և չոր կաթնամթերքի խառնուրդները։

Կաթի փոշին օգտագործվում է սննդի համար որպես հավելում, առողջության (սնուցման), ինչպես նաև կենսատեխնոլոգիայի մեջ[2]։

Պատմություն և արտադրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեև Մարկո Պոլոն հաղորդել է Խուբիլայ խանի ժամանակ թաթար-մոնղոլական զորքերի մասին, որոնք կրում էին արևից չորացրած յուղազերծված կաթը որպես «մի տեսակ մածուկ»[3], չոր կաթի արտադրության առաջին ժամանակակից գործընթացը հորինել է ռուս բժիշկ Օսիպ Կրիչևսկին 1802 թվականին[4]։ Չոր կաթի առաջին առևտրային արտադրությունը կազմակերպել է ռուս քիմիկոս Մ. Դիրխոֆը 1832 թվականին։ 1855 թվականին Տ. Ս. Գրիմվեյդը արտոնագիր է վերցրել չորացրած կաթի ընթացակարգի վերաբերյալ[5], թեև Ուիլյամ Նյուտոնը արտոնագրել էր վակուումային չորացման գործընթացը դեռևս 1837 թվականին[6]։

Ժամանակակից ժամանակներում փոշի կաթը սովորաբար պատրաստվում է ցողելով չորացնելով[7] անյուղ յուղազերծված կաթը, ամբողջական կաթը կամ շիճուկը։ Պաստերիզացված կաթը սկզբում խտացնում են գոլորշիացման սարքում մինչև մոտավորապես 50 տոկոս կաթի պինդ նյութեր։ Ստացված խտացրած կաթն այնուհետև ցողվում է տաքացվող խցիկի մեջ, որտեղ ջուրը գրեթե ակնթարթորեն գոլորշիանում է՝ թողնելով փոշու կաթի պինդ մասնիկներ[8]։

Որպես այլընտրանք, կաթը կարելի է չորացնել թմբուկով։ Կաթը բարակ թաղանթի տեսքով քսում են տաքացվող թմբուկի մակերեսին, իսկ չորացած կաթի պինդ մասնիկները քերվում են։ Այնուամենայնիվ, այս ձևով պատրաստված կաթի փոշին հակված է եփած բույրի, ինչը պայմանավորված է կարամելիզացմամբ, որն առաջանում է ավելի մեծ ջերմության ազդեցության հետևանքով։

Մեկ այլ գործընթաց է սառեցման չորացումը, որը պահպանում է շատ սննդանյութեր կաթում, համեմատած թմբուկով չորացման հետ[9]։

Չորացման մեթոդը և կաթի ջերմային մշակումը, երբ այն մշակվում է, փոխում է կաթի փոշու հատկությունները, ինչպիսիք են սառը ջրում լուծելիությունը, համը և զանգվածային խտությունը։

Կիրառում և առողջապահություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ձևակերպված չոր ամբողջական կաթ, հարստացված վիտամին D-ով: 1947 թվականի բնօրինակ տարան է, որը տրամադրվել է Լոնդոնում՝ սննդի նախարարության կողմից

Կաթի փոշին հաճախ օգտագործվում է մանկական կաթնախառնուրդների, հրուշակեղենի, ինչպիսիք են շոկոլադը և կարամելային կոնֆետները, ինչպես նաև հացաբուլկեղենի բաղադրատոմսերում։ Կաթի փոշին լայնորեն օգտագործվում է նաև տարբեր քաղցրավենիքների մեջ, ինչպիսիք են հնդկական կաթի գնդիկները, որոնք հայտնի են որպես գուլաբ ջամուն և հայտնի հնդկական քաղցր դելիկատեսը (չորացրած կոկոսով ցողված), որը հայտնի է որպես chum chum (պատրաստված է յուղազերծված կաթի փոշիով)։ Բազմաթիվ հում բաղադրատոմսեր, որոնք պարունակում են ընկույզի յուղ, օգտագործում են կաթի փոշի՝ կանխելու համար ընկույզի յուղը հեղուկ վերածվելու համար՝ ներծծելով այն[10]։

Կաթի փոշին նաև տարածված է ՄԱԿ-ի պարենային օգնության մատակարարումներում, անկման ապաստարաններում, պահեստներում և որտեղ թարմ կաթը կենսունակ տարբերակ չէ։ Այն լայնորեն կիրառվում է շատ զարգացող երկրներում՝ տրանսպորտի և պահեստավորման ծախսերի կրճատման պատճառով։ Ինչպես մյուս չոր մթերքները, այն համարվում է չփչացող և սիրված է գոյատևողների, արշավականների և այլոց կողմից, որոնք պահանջում են չփչացող, հեշտ պատրաստվող սնունդ։

Կոկաինի և այլ թմրանյութերի հետ իր նմանության պատճառով փոշի կաթը երբեմն օգտագործվում է ֆիլմերի ստեղծման մեջ որպես ոչ թունավոր նյութ, որը կարող է փչվել[11]։

Օգտագործվող անյուղ չոր կաթի կշիռը (NFDM) կազմում է ջրի զանգվածի մոտ 10%-ը[12]։ Այլապես, երբ չափվում է ոչ թե քաշով, այլ ծավալով, մեկ բաժակ հեղուկ կաթի փոշի կաթից պահանջվում է մեկ բաժակ ջուր և մեկ երրորդ բաժակ փոշի կաթ։

Սննդային արժեք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաթի փոշիները պարունակում են բոլոր 21 ստանդարտ ամինաթթուները՝ սպիտակուցների հիմքերը և հարուստ են լուծվող վիտամիններով և այլ նյութերով[13]։ Ըստ ԱՄՆ ՄԶԳ-ի[14], չվերականգնված անյուղ չոր կաթում հիմնական սննդանյութերի բնորոշ միջին քանակը (ըստ կշռի) 36% սպիտակուց է, 52% ածխաջրեր (հիմնականում կաթնաշաքար), կալցիում 1,3%, կալիում 1,8%։ Ամբողջական կաթի փոշին, ընդհակառակը, պարունակում է միջինը 25-27% սպիտակուց, 36-38% ածխաջրեր, 26-40% ճարպ և ​​5-7% մոխիր (հանքային)։ Կանադայում կաթի փոշին պետք է պարունակի ավելացված վիտամին D այնպիսի քանակությամբ, որ կաթի ողջամիտ օրական ընդունումը կապահովի 300-ից 400 միջազգային միավոր վիտամին D[15]։ Այնուամենայնիվ, պահպանման ոչ պատշաճ պայմանները, ինչպիսիք են բարձր հարաբերական խոնավությունը և շրջակա միջավայրի բարձր ջերմաստիճանը, կարող են զգալիորեն վատթարացնել կաթի փոշու սննդային արժեքը[16]։

Հաղորդվում է, որ առևտրային կաթի փոշիները պարունակում են օքսիստերոլներ (օքսիդացված խոլեսթերին)[17] ավելի մեծ քանակությամբ, քան թարմ կաթում (մինչև 30 մկգ/գ, թարմ կաթի հետքի քանակի համեմատ)[18]։ Օքսիստերինները խոլեստերինի ածանցյալներ են, որոնք արտադրվում են ազատ ռադիկալների կամ ֆերմենտների կողմից։ Ազատ ռադիկալներից ստացված որոշ օքսիստերոլներ կասկածվում են որպես աթերոսկլերոտիկ սալիկների առաջացման պատճառներ[19]։ Համեմատության համար՝ փոշիացված ձվերը պարունակում են նույնիսկ ավելի շատ օքսիստերոլներ՝ մինչև 200 մկգ/գ[18]։

Արտահանման շուկա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ինկոլակ կաթի փոշի

2021 թվականի դրությամբ կաթի փոշու ամենամեծ արտադրողներն են Նոր Զելանդիան, Չինաստանը, Արգենտինան և Բրազիլիան[20]։

Եվրոպական կաթի փոշու արտադրությունը 2019-2020 ֆինանսական տարում գնահատվել է մոտ 3,0 միլիոն տոննա, որից հիմնական ծավալն արտահանվել է մեծածախ փաթեթավորմամբ կամ սպառողական փաթեթներով։

Ավստրալիան նաև ունի կաթի փոշու արտահանման զգալի արդյունաբերություն՝ 2020-2021 ֆինանսական տարում արտահանելով ավելի քան 13000 տոննա յուղազրկված և ամբողջական կաթի փոշի՝ մինչև 2021 ֆինանսական տարում։

Շուկայում առկա ապրանքանիշերն են՝ Nido-ն՝ Nestlé-ից, Incolac-ը՝ Milcobel-ից, Dutch Lady-ը՝ FrieslandCampina-ից և Puck-ը՝ Arla Foods-ից։

Արդյունաբերության խոշորագույն ձեռնարկություններից են Nestlé, Danone, Lactalis, Fonterra, Friesl and Campina, Dean Foods, Arla Foods, Dairy Farmers of America, Kraft Foods, Saputo և Parmalat:

2013 թվականի օգոստոսին Չինաստանը ժամանակավորապես դադարեցրեց կաթի փոշու բոլոր ներմուծումները Նոր Զելանդիայից՝ վախից հետո, երբ բոտուլիզմ առաջացնող բակտերիաները կեղծ հայտնաբերվեցին Նոր Զելանդիայում արտադրված շիճուկի սպիտակուցի խտանյութի մի քանի խմբաքանակներում։ Ապրանքի հետկանչման արդյունքում նորզելանդական դոլարը նվազել է 0,8%-ով (մինչև 77,78 ԱՄՆ ցենտ)՝ հիմնվելով այս մեկ ապրանքից վաճառքի ակնկալվող կորուստների վրա[21]։

Օգտագործումը կենսատեխնոլոգիայում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուղազերծ փոշի կաթն օգտագործվում է որպես հագեցնող նյութ՝ արգելափակելու ոչ սպեցիֆիկ կապակցման վայրերը հենարանների վրա, ինչպիսիք են բլոտային թաղանթները (նիտրոցելյուլոզա, պոլիվինիլիդեն ֆտորիդ (PVDF) կամ նեյլոն)[22], կանխելով հետագա հայտնաբերման ռեակտիվների կապումը և հետագա ֆոնը[23]։ Այն կարող է կոչվել Բլոտտո։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Dried milk Definition & Meaning - Merriam-Webster».
  2. ↑ Buffers & Saturating agents http://www.interchim.fr/ft/B/BA352a.pdf Retrieved 2014 July 16
  3. ↑ p. 262 in "The Book of Ser Marco Polo, Book 1" translated by Sir Henry Yule (3rd edition), Charles Scribner's Sons, New York, 1903
  4. ↑ В Рязани производят кошерное сухое молоко [Kosher Milk is Produced in Ryazan]. Наша Рязань (ռուսերեն). 2010 թ․ փետրվարի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 8-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 22-ին.
  5. ↑ p 277 in "Condensed Milk and Milk Powder, 3rd edition" authored and published by Otto Frederick Hunziker, 1920
  6. ↑ p 318 in "Foods: Their Composition and Analysis: A Manual for the Use of Analytical Chemists and Others" by A.W. Blyth, published by C. Griffin, 1896 https://archive.org/details/foodstheircompos00blyt
  7. ↑ "Milk Powder" by K.N. Pearce, Food Science Section, New Zealand Dairy Research Institute. nzic.org.nz Արխիվացված 2018-01-27 Wayback Machine
  8. ↑ Kim, Esther H. -J.; Chen, Xiao Dong; Pearce, David (2009 թ․ սեպտեմբերի 1). «Surface composition of industrial spray-dried milk powders. 2. Effects of spray drying conditions on the surface composition». Journal of Food Engineering. Food Powder Technology (անգլերեն). 94 (2): 169–181. doi:10.1016/j.jfoodeng.2008.10.020. ISSN 0260-8774.
  9. ↑ «From Condensed Milk to Powdered Milk :: Anton-Paar.com». Anton Paar (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2022-03-10-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 10-ին.
  10. ↑ «GetPdf» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ նոյեմբերի 27-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 7-ին.
  11. ↑ Tucker, Reed (2013 թ․ հոկտեմբերի 23). «What actors really snort, shoot and smoke on set». New York Post. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
  12. ↑ Wayne Gisslen (2009). Professional Baking (5th ed.). Hoboken, N.J.: John Wiley. էջ 77. ISBN 978-0-471-78349-7. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 18-ին.
  13. ↑ Milk Powder Nutritional Information, US Dairy Export Council Արխիվացված 2013-03-22 Wayback Machine
  14. ↑ USAID Commodities Reference Guide, Non Fat Dry Milk, USAID, 2006 թ․ հունվար, Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 29-ին
  15. ↑ Branch, Legislative Services. «Consolidated federal laws of canada, Food and Drug Regulations». laws.justice.gc.ca (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 16-ին.
  16. ↑ M. Okamoto and R. Hayashi (1985) "Chemical and Nutritional Changes of Milk Powder Proteins under Various Water Activities" Agric. Biol. Chem., Vol.49 (6), pp 1683-1687.
  17. ↑ p 655 in "Advanced Dairy Chemistry: Volume 2 - Lipids" by P.F. Fox and P. McSweeney, Birkhäuser, 2006 978-0-387-26364-9
  18. 1 2 p 296 in "Toxins in Food" by W.M. Dabrowski and Z.E. Sikorski, CRC Press, 2004, 978-0-8493-1904-4
  19. ↑ RHubbard, RW; Ono, Y; Sanchez, A (1989). «Atherogenic effect of oxidized products of cholesterol». Progress in Food & Nutrition Science. 13 (1): 17–44. PMID 2678267.
  20. ↑ «Dry Whole Milk Powder Production». nationmaster.com. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 22-ին.
  21. ↑ Branigan, Tania (2008 թ․ սեպտեմբերի 17). «Contaminated milk formula kills three babies in China». The Guardian. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
  22. ↑ Technical sheet #768701, from Interchim
  23. ↑ p 82 in "Lab Ref, Volume 2: A Handbook of Recipes, Reagents, and Other Reference Tools for Use at the Bench" by A.S. Mellick and L. Rodgers, CSHL Press, 2002, 978-0-87969-630-6
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Կաթի_փոշի&oldid=10638642» էջից