Ծխախոտի ծխով հոգնա

Ծխախոտի ծխով հոգնա

1776 թվականի դասագրքի նկար՝ ծխախոտի ծխի մաքրման սարքի, որը բաղկացած է ծայրակալից, ծխահարիչից և փուքսից

թերապիա, այլընտրանքային բժշկություն

Ծխախոտի ծխով հոգնա, մի շարք հիվանդություններ բուժելու նպատակով հոգնայի միջոցով ծխախոտի ծխի ուղիղ աղիք ներարկելը։ Կիրառել են եվրոպացի բժիշկները 18-րդ դարում։

Ծխախոտը որպես դեղամիջոց ճանաչվել է Նոր աշխարհից առաջին անգամ ներմուծվելուց անմիջապես հետո, իսկ ծխախոտի ծուխը արևմտյան բժիշկները օգտագործել են որպես մրսածության և քնկոտության դեմ միջոց, բայց դրա քսման միջոցով կիրառումը Հյուսիսային Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդներից սովորած տեխնիկա էր: Այս ընթացակարգն օգտագործվել է աղիքային ցավը բուժելու և ջրահեղձներին վերակենդանացնելու փորձերի ժամանակ։ Հեղուկ ծխախոտային հոգնաներ հաճախ տրվում էին ճողվածքի ախտանիշները մեղմելու համար:

19-րդ դարի սկզբից այս պրակտիկան չեն օգտագործել ցածր արդյունավետության և նիկոտինային թունավորման ռիսկի պատճառով։

Ծխախոտը բժշկության մեջ

Ավելի պարզ, ավելի փոխադրելի սարք։ Ա. Խոզի միզապարկ FG: Ծխամորճ D: Ծխամորճը միացված ծխամորճին E: Հպեք K: Կոն՝ ուղիղ աղիք ներդնելու համար

Կոլումբոսյան փոխանակումից առաջ ծխախոտը Հին Աշխարհում անհայտ էր։ Բնիկ ամերիկացիները, որոնցից առաջին արևմտյան հետազոտողները իմացել են ծխախոտի մասին, տերևն օգտագործել են տարբեր նպատակներով, այդ թվում՝ կրոնական պաշտամունքի համար, սակայն եվրոպացիները շուտով գիտակցել են, որ ամերիկացիները ծխախոտն օգտագործում են նաև բուժիչ նպատակներով։ Ֆրանսիացի դիվանագետ Ժան Նիկոն ծխախոտի թրջոցն օգտագործել է որպես ցավազրկող, իսկ Նիկոլաս Մոնարդեսը համարել է ծխախոտը որպես բազմաթիվ հիվանդությունների բուժման միջոց, ինչպիսիք են քաղցկեղը, գլխացավերը, շնչառական խնդիրները, ստամոքսի ցավերը, պոդագրան, աղիքային որդերը և կանանց հիվանդությունները: Այդ ժամանակվա բժշկական գիտությունը մեծ նշանակություն է տվել հումորիզմին, և կարճ ժամանակահատվածում ծխախոտը դարձել է համադարման։ Դեղագործության մեջ դրա օգտագործումը հիշատակվում է որպես մրսածության և որոշակի բժշկական հիվանդությունների հետևանքով առաջացած քնկոտության դեմ միջոց, դրա արդյունավետությունը բացատրվել է խոնավությունը կլանելու, մարմնի մասերը տաքացնելու և, հետևաբար, առողջ մարդու համար այդքան կարևոր համարվող հավասարակշռությունը պահպանելու ունակությամբ: Հիվանդությունները կանխելու նպատակով ծխախոտը նաև օգտագործվում էր շենքերը ծխահարելու համար։

Բնիկ ամերիկացիների կողմից շնչառությունը խթանելու համար ծխախոտի ծխի օգտագործմանը համատեղ, եվրոպացի բժիշկները դրանք օգտագործել են նաև մի շարք հիվանդությունների դեպքում, օրինակ՝ գլխացավերի, շնչառական անբավարարության, մրսածության, ճողվածքների, որովայնի ցավերի, որովայնային տիֆի և խոլերայի բռնկումների դեպքում:

Այս ընթացակարգի Եվրոպայում կիրառման վաղ օրինակը նկարագրվել է 1686 թվականին Թոմաս Սիդենհեմը, ով զստային խոցը բուժելու համար նախ նշանակում էր արյունահոսություն, որին հաջորդում էր ծխախոտի ծխի հոգնա։

Բժշկական կարծիքներ

Ծխապոտի ծխով հոֆնայի սարք, 1801-1850 թվականներ

Այդ ժամանակի բժիշկների համար «կլինիկական մահվան» համար համապատասխան բուժումը ջերմությունն ու խթանումն են եղել։ Աննա Գրինը, որ մահվան է դատապարտվել և կախաղան բարձրացվել 1650 թվականին իր մեռելածին երեխայի ենթադրյալ սպանության համար, անատոմների կողմից դեռևս կենդանի է հայտնաբերվել։ Նրանք վերակենդանացրել են նրան՝ կոկորդը տաք հեղուկ լցնելով, վերջույթները շփելով, արյուն թողնելով, տաքացնող սպեղանի դնելով և «տաքացնող հոտավետ հոգնա ներարկելով նրա մարմին՝ նրա աղիքներին ջերմություն հաղորդելու համար»։ Նրան տաք անկողնում մեկ այլ կնոջ հետ դնելուց հետո, որպեսզի նա տաք մնա, նա լիովին ապաքինվել է և ներում ստացել։

Արհեստական շնչառությունը և թոքերի կամ ուղիղ աղիքի մեջ ծխի փչումը համարվել են փոխարինելիորեն օգտակար, սակայն ծխային հոգնան համարվել է ամենաարդյունավետ մեթոդը՝ ենթադրաբար տաքացնող և խթանող հատկությունների պատճառով: Հոլանդացիները փորձարկել են թոքերը փքելու մեթոդներ՝ որպես բուժում նրանց համար, ովքեր ընկել էին ջրանցք և, ըստ երևույթին, խեղդվել։ Հիվանդներին նաև ծխախոտի ծխի ուղիղ աղիքի ներարկումներ են տվել՝ որպես շնչառական խթանիչ: Ռիչարդ Միդը առաջին արևմտյան գիտնականներից է եղել, որ խորհուրդ է տվել ծխախոտի ծխով հոգնաներ օգտագործել խեղդվող զոհերի վերակենդանացման համար: Նրա անունը հիշատակվել է 1746 թվականին ուղիղ աղիքով ծխախոտի ծխով վերակենդանացման ամենավաղ փաստաթղթավորված դեպքերից մեկում, երբ բուժօգնություն է ցուցաբերվել, խեղդված կնոջ։ Անցնող նավաստու խորհրդով կնոջ ամուսինը նավաստու ծխամորճի ցողունը մտցրեց նրա ուղիղ աղիքի մեջ, ծխամորճը ծածկել են ծակոտկեն թղթի մի կտորով և «ուժեղ փչել»։ Կինը, ըստ երևույթին, վերակենդանացել էր։

1780-ական թվականներին Թագավորական մարդասիրական ընկերությունը Թեմզա գետի տարբեր կետերում տեղադրել է վերակենդանացման հավաքածուներ, այդ թվում՝ ծխային հոգնաներ։ 19-րդ դարի սկզբին ծխախոտի ծխի միջոցով հոգնաները դարձել են արևմտյան բժշկության մեջ հաստատված պրակտիկա, որը մարդասիրական ընկերությունների կողմից համարվել է արհեստական շնչառության նման կարևոր:

1805 թվականին ուղիղ աղիքի միջոցով ծխախոտի ծխի օգտագործումը այնքան հաստատված է եղել որպես մարսողական համակարգի նեղացումների բուժման միջոց, որ բժիշկները սկսել են փորձարկել այլ ներարկման մեխանիզմներ: Մի փորձի ժամանակ, չորս ունցիա ջրի մեջ կես դրախմի ծխախոտի թուրմը որպես հոգնա օգտագործվել է ընդհանուր ցնցումներից տառապող հիվանդի մոտ, որտեղ ապաքինման ակնկալիք չի եղել: Թուրմը գործում էր որպես հզոր միջոց՝ ներթափանցելու և հիվանդի «զգայունությունը գրգռելու» համար՝ վերջ դնելով ցնցումներին, չնայած թուրմը հանգեցնում էր գրգռված սրտխառնոցի, փսխման և առատ քրտնարտադրության: Նման հոգնաները հաճախ օգտագործվել են ճողվածքների բուժման համար: 1843 թվականին հաղորդվել է, որ միջին տարիքի մի տղամարդ մահացել է խեղդված ճողվածքի բուժման համար կատարված վիրահատությունից հետո, իսկ նմանատիպ դեպքում՝ 1847 թվականին, մի կնոջ նշանակել են ծխախոտի հեղուկ հոգնա, որին ավելացրել են հավի արգանակի կլիզմա և ափիոնի ու կալոմելի հաբեր: Կինը հետագայում ապաքինվել է։,

1811 թվականին բժշկական գրողներից մեկը նշել է, որ «ծխախոտային հոգնայի ուժը այնքան ուշագրավ է, որ այն ուշագրավ կերպով գրավել է մասնագետների ուշադրությունը։ Ծխախոտի ծուխը ցուցադրելու ազդեցության և մեթոդի մասին շատ բան է գրվել», ներկայացնելով թեմայի վերաբերյալ եվրոպական հրապարակումների ցանկը։ Ծխի հոգնաները օգտագործվել են նաև այլ հիվանդություններ բուժելու համար։ 1827 թվականի բժշկական ամսագրում հրապարակված մի զեկույց պատմում է մի կնոջ մասին, որը փորկապության դեմ բուժվել է բազմիցս ծխային հոգնայով, սակայն ակնհայտորեն քիչ հաջողությամբ։ 1835 թվականի մի զեկույցի համաձայն՝ ծխախոտային հոգնաները հաջողությամբ օգտագործվել են խոլերան «փլուզման փուլում» բուժելու համար:

Մերժում

Ծխախոտի՝ հիվանդություններ բուժելու ունակության վերաբերյալ տեսությունների դեմ հարձակումները սկսվել էին 17-րդ դարի սկզբին։ Հակոբ Ա թագավորը խիստ քննադատության էր ենթարկել դեղամիջոցը՝ գրելով. «[այն] չի կարող բուժել այլ հիվանդություններ, քան մաքուր և ջենտլմենական ճանապարհով»։ Մյուսները պնդել են, որ ծխելը չորացնում է հոտառությունը, որ քթախոտը ուղեղը թունավորում է, և որ տարեց մարդիկ չպետք է ծխեն, քանի որ նրանք բնականաբար չորանում են։

Ծխախոտի ծխով հիվանդություններից պաշտպանվելու արդյունավետության վերաբերյալ որոշակի համոզմունքներ պահպանվեցին մինչև 20-րդ դարի վերջը, արևմտյան բժշկության մեջ ծխային հոգնայի օգտագործումը նվազեցլ է 1811 թվականից հետո, երբ կենդանիների վրա փորձարկումների միջոցով Բենջամին Բրոդին ցույց է տվել, որ նիկոտինը՝ ծխախոտի ծխի հիմնական ակտիվ նյութը, բավականին թունավոր նյութ է:

Այս սովորույթի անկումը և ծխախոտի վնասակար ազդեցության ճանաչումը հանգեցրել են «ծուխը հետույքին փչելը» (անգլ.՝ blowing smoke up one's ass) անգլերեն փոխաբերական խոսքի առաջացմանը, որը նշանակում է ինչ-որ մեկին ստել՝ նրան շոյելու համար:

Գրականություն

• Anon1 (1835), «Accounts of several cases of Cholera, treated by Tobacco Enema, extracted from the Proceedings of the Society», Transactions of the Medical and Physical Society of Calcutta, vol. 7{{citation}}: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
• Anon2 (1811), «Remarks on the History and Use of Tobacco», The Medical and Physical Journal, vol. 25{{citation}}: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
• Currie, James (1805), Medical Reports, on the Effects of Water, Cold and Warm: As a Remedy in Fever and Other Diseases, Whether Applied to the Surface of the Body, Or Used Internally, vol. 1, London: T. Cadell and W. Davies
• Dick, Robert (1847), Thomas Wakley, Surgeon (ed.), «The Treatment of Dyspepsia», The Lancet, vol. 49, no. 1228, էջեր 275–276, doi:10.1016/S0140-6736(02)86623-5
• Hurt, Raymond; Barry, J. E.; Adams, A. P.; Fleming, P. R. (1996), The History of Cardiothoracic Surgery from Early Times, Informa Health Care, ISBN 978-1850706816
• Hughes, Trevor J. (1982), «Miraculous Deliverance Of Anne Green: An Oxford Case Of Resuscitation In The Seventeenth Century», British Medical Journal, vol. 285, no. 6357, էջեր 1792–1793, doi:10.1136/bmj.285.6357.1792, JSTOR 29509089, PMC 1500297, PMID 6816370
• Japiot, M. (1844), «Death Occasioned by the Administration of a Tobacco Enema», Provincial Medical Journal and Retrospect of the Medical Sciences, 7 (174): 324, JSTOR 25492616
• Jones, John (1827), «Constipation of the Bowels during twenty-one days, successfully treated.», The London Medical and Physical Journal, vol. 58
• Kell, Katharine T. (1965), «Tobacco in Folk Cures in Western Society», The Journal of American Folklore, 78 (308): 99–114, doi:10.2307/538277, JSTOR 538277
• Lawrence, Ghislaine (2002-04-20), «Tools of the Trade, Tobacco smoke enemas», The Lancet, 359 (9315): 1442, doi:10.1016/S0140-6736(02)08339-3, S2CID 54371569, Վերցված է 2008-11-27-ին
• Long, Dr Richard (1847), «Opium in Strangulated Hernia», Provincial Medical & Surgical Journal, BMJ, vol. 11, no. 12, էջ 320, JSTOR 25499878
• Lowndes, Frederick Walter (1883), «Fifty-First Annual Meeting Of The British Medical Association», The British Medical Journal, 1 (1171): 1141–1152, doi:10.1136/bmj.1.1171.1141, JSTOR 25263327, S2CID 220003471
• Meiklejohn, A. (1959), «Outbreak of Fever in Cotton Mills at Radcliffe, 1784», British Journal of Industrial Medicine, 16 (1): 68–69, doi:10.1136/oem.16.1.68, PMC 1037863
• Nordenskiold, Erland (1929), «The American Indian as an Inventor», Journal of the Royal Anthropological Institute, vol. 59, էջեր 273–309, doi:10.2307/2843888, JSTOR 2843888
• Price, J. L. (1962), «The Evolution of Breathing Machines», Medical History, 6 (1): 67–72, doi:10.1017/s0025727300026867, PMC 1034674, PMID 14488739
• Sydenham, Thomas (1809), «Schedula Monitoria, or an Essay on the Rise of a New Fever», in Benjamin Rush (ed.), The works of Thomas Sydenham, M.D., on acute and chronic diseases: with their histories and modes of cure, Philadelphia: B. & T. Kite

Ծանոթագրություններ

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ծխախոտի ծխով հոգնա» հոդվածին։