Jump to content

Խորհրդարանական մեծամասնություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Խորհրդարանական մեծամասնություն կամ որակյալ մեծամասնություն, պահանջ, որի դեպքում առաջարկն անցնելու համար պետք է ստանա աջակցության որոշակի մակարդակ, որը գերակշռում է պարզ/բացարձակ մեծամասնությանը (որը երբեմն արտահայտվում է «50% + 1 քվե» բանաձևով)։ Որակյալ մեծամասնությունը գերազանցում է այդ կեսի (1/2) շեմը և սահմանվում է հատուկ, կարևորագույն որոշումների համար, օրինակ՝ Սահմանադրության փոփոխություն կատարելու համար։

Խորհրդարանական որակյալ մեծամասնության օրինակներ են՝ 3/5-ը (60%), 2/3-ը (66.6%) կամ 3/4-ը (75%)։ Օրինակ՝ Հայաստանում որպես կայուն մեծամասնություն սահմանված է առնվազն 54%-ը, իսկ 3/5-ը՝ որակյալ մեծամասնություն։

Ժողովրդավարության մեջ որակյալ մեծամասնության կանոնները կարող են օգնել կանխելու այն իրավիճակը, երբ խորհրդարանական մեծամասնությունը ոտնահարում է փոքրամասնության հիմնարար իրավունքները։ Թեև այն կարող է նաև խոչընդոտել խնդիրներին արագ արձագանքելու ջանքերին և երբեմն խրախուսել կոռուպցիոն փոխզիջումներ, երբ անհրաժեշտ է լինում կոնկրետ գործողություններ ձեռնարկել։

Սահմանադրական փոփոխությունները, հատկապես այն կետերի դեպքում, որոնք ունեն հատուկ պաշտպանվածություն (ամրագրված դրույթներ), օրենսդիր մարմնում սովորաբար պահանջում են կայուն մեծամասնության աջակցություն։ Կոնսենսուսային ժողովրդավարության մոդելում որակյալ մեծամասնության կանոնը կիրառվում է դեպքերի մեծամասնությունում։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդարանական որակյալ մեծամասնության կանոնի առաջին հայտնի կիրառումը եղել է Հին Հռոմի ատենակալների դատարաններում՝ մ.թ.ա. 100-ական թվականներին[1]։ Որոշ դեպքերում ատենակալների երկու երրորդը պետք է հաստատեր որոշում կայացնելու պատրաստակամությունը, նախքան հարցը պարզ մեծամասնությամբ քվեարկության դրվելը։

Հռոմի պապ Ալեքսանդր III-ը (1159-1181) 1179 թվականին կայացած Լաթերանի երրորդ տիեզերական ժողովում ներմուծել է որակյալ մեծամասնության կանոնը պապական ընտրությունների համար[2]։

Միացյալ Նահանգների Դեմոկրատական կուսակցության կողմից ԱՄՆ նախագահի առաջադրման անդրանիկ համագումարում, որը կայացել է 1832 թվականին, կուսակցության կողմից ընդունվել է մի կանոն, որով նախագահի թեկնածուի ընտրության համար պահանջվում էր Դեմոկրատական համագումարի պատվիրակների ձայների երկու երրորդը[3]։ Այս կանոնը Քաղաքացիական պատերազմից հետո հարավային դեմոկրատներին փաստացի վետոյի իրավունք էր տալիս ցանկացած թեկնածուի նկատմամբ։ Կանոնը գործել է մինչև 1936 թվականը՝ դրա չեղարկումը[4]։

Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության վավերացումը խթանելու համար գրված «Ֆեդերալիստական հոդվածներում» (The Federalist Papers) Ալեքսանդր Համիլթոնը և Ջեյմս Մեդիսոնը քննադատաբար են մոտեցել որակյալ մեծամասնության պահանջներին[5][6]:

  • «Ֆեդերալիստ 22»-ում Համիլթոնը գրել է, որ վնասակար օրենսդրության ընդունումը կանխելու հետ մեկտեղ՝ նման պահանջները նաև խոչընդոտում են օգտակար օրենսդրության ընդունմանը, և «դրանց իրական ազդեցությունն է՝ կաշկանդել վարչակազմը, ջլատել կառավարության էներգիան և խորհրդարանական մեծամասնության կանոնավոր քննարկումներն ու որոշումները փոխարինել աննշան, անհանգիստ կամ կոռումպացված խունտայի հաճույքով, քմահաճույքով կամ արհեստական հնարքներով»: Համիլթոնը նաև նշել է, որ նման պահանջը կխրախուսի «հանրային բարիքի անընդունելի զիջումները»[7]:
  • «Ֆեդերալիստ 58»-ում Մեդիսոնը գրել է, որ որակյալ մեծամասնության պահանջները կարող են օգնել խոչընդոտել «շտապողական և կողմնակալ միջոցառումների» ընդունումը, բայց «բոլոր այն դեպքերում, երբ արդարադատությունը կամ ընդհանուր բարիքը կարող են պահանջել նոր օրենքների ընդունում կամ ակտիվ միջոցառումների իրականացում, ազատ կառավարման հիմնարար սկզբունքը կշրջվի: Այլևս մեծամասնությունը չի իշխի. իշխանությունը կփոխանցվի փոքրամասնությանը»: Մեդիսոնը նաև հավելել է, որ նման պահանջները կխրախուսեն անջատողականությունը[8]։

Ընդհանուր շեմեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարզ խորհրդարանական մեծամասնությունը կամ տրված ձայների կեսից ավելին, քվեարկության ամենատարածված ձևաչափն է։ Ի տարբերություն պարզ մեծամասնության՝ որակյալ մեծամասնությունը կարող է սահմանվել ցանկացած կոտորակով կամ տոկոսով, որն ավելի մեծ է, քան կեսը[9][10]։ Որակյալ մեծամասնությունների ամենակիրառելի տարբերակներն են երեք հինգերորդը (60%), երկու երրորդը (66.666...%) և երեք քառորդը (75%)։ Շատ դեպքերում, եթե որակյալ մեծամասնության հաշվարկի արդյունքում ստացվում է կոտորակային թիվ կամ ձայների տոկոսը տալիս է ոչ ամբողջ թիվ, ապա այն կլորացվում է դեպի վեր՝ մինչև հաջորդ ամբողջ թիվը։

Երեք չորրորդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեք չորրորդի (3/4 կամ 75%) խորհրդարանական մեծամասնությունն աշխարհում կիրառվող ամենաբարձր, ամենախիստ և հազվադեպ հանդիպող քվեարկության շեմերից է։ Այն օգտագործվում է միայն այնպիսի բացառիկ դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է ապահովել գրեթե բացարձակ կոնսենսուս (համաձայնություն) քաղաքական ուժերի, նահանգների կամ ընկերության բաժնետերերի միջև։

ԱՄՆ Սահմանադրության 5-րդ հոդվածի համաձայն՝ Սահմանադրության մեջ որևէ փոփոխություն (լրացում) վերջնականապես ուժի մեջ մտնելու համար այն պետք է վավերացվի ԱՄՆ նահանգների երեք չորրորդի (3/4) կողմից։ Քանի որ ԱՄՆ-ն ունի 50 նահանգ, ապա փոփոխությունն անցնելու համար անհրաժեշտ է առնվազն 38 նահանգների օրենսդիր մարմինների պաշտոնական համաձայնությունը[Ն 1]։ Սա այնքան բարդ շեմ է, որ ԱՄՆ պատմության ընթացքում առաջադրված հազարավոր սահմանադրական փոփոխություններից միայն 27-ին է հաջողվել անցնել այս ֆիլտրը[Ն 2][11]։ Վերջին փոփոխությունը (27-րդ) վավերացվել է 1992 թվականին (այն սահմանափակում է Կոնգրեսի անդամների աշխատավարձերի բարձրացումը մինչև հաջորդ ընտրությունները): Հետաքրքիր է, որ այս փոփոխությունն առաջադրվել էր դեռևս 1789 թվականին և վավերացման շեմը հաղթահարել է միայն 203 տարի անց[12]։

Շատ միջազգային պայմանագրերում և կազմակերպություններում 75% որակյալ մեծամասնությունը կիրառվում է նոր անդամներ ընդունելու, կանոնադրությունը փոփոխելու կամ ֆինանսական խոշոր պարտավորություններ սահմանելու համար, որպեսզի մեծ պետությունները չկարողանան ճնշել փոքր երկրներին։

Խոշոր բաժնետիրական ընկերություններում սովորական որոշումները (օրինակ՝ տնօրենի ընտրությունը) կայացվում են պարզ մեծամասնությամբ (50%+1)։ Սակայն փոքր բաժնետերերին խոշոր բաժնետերերի կամային որոշումներից պաշտպանելու համար ընկերության կանոնադրությամբ հաճախ սահմանվում է 75% (3/4) ձայների շեմ հետևյալ ճակատագրական հարցերի համար.

  • ընկերության լուծարում (փակում) կամ սնանկացման գործընթացի սկիզբ
  • մեկ այլ խոշոր ընկերության հետ միաձուլում (M&A) կամ կլանում
  • կանոնադրական կապիտալի կտրուկ փոփոխություն։ Եթե կազմակերպության անդամների կամ պատգամավորների ընդհանուր թվից 3/4 հաշվարկելիս ստացվում է կոտորակային թիվ, իրավունքի տրամաբանությամբ այն միշտ կլորացվում է դեպի վեր։ Օրինակ․ Եթե խորհրդի անդամների թիվը 15 է, ապա 15 × 0.75 = 11.25։ Եթե կլորացվեր մաթեմատիկորեն, կդառնար 11 ձայն, բայց 11 ձայնը 75%-ից պակաս է (73.3% է)։ Ուստի, որոշումը չի կարող ընդունվել, քանի որ պահանջվում է առնվազն 12 «կողմ» ձայն։

Երկու երրորդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձայների երկու երրորդի (2/3) անվերապահ պահանջը նշանակում է տրված ձայների առնվազն երկու երրորդի աջակցությունը[13][14][15]։ Քվեարկության այս ձևաչափը համարժեք է նրան, որ «կողմ» ձայների թիվը պետք է առնվազն երկու անգամ գերազանցի «դեմ» ձայների թվին[Ն 3][16]։ Կախված կանոնակարգից՝ երկու երրորդի հաշվարկման ժամանակ ձեռնպահներն ու բացակաները կարող են հաշվի առնվել տարբեր կերպ[14].

  • Ըստ ներկա և քվեարկողների թվի․ Եթե հատուկ նշում չկա, ձեռնպահներն ու բացակայությունները պարզապես դուրս են մնում հաշվարկից։
  • Ըստ մարմնի ամբողջական կազմի․ Եթե կանոնադրության մեջ հստակ նշված է, որ պահանջվում է, օրինակ, «ընտրված և երդում տված անդամների ընդհանուր թվի երկու երրորդը»[13], ապա ձեռնպահներն ու բացակաները փաստացի հավասարեցվում են «դեմ» ձայներին։
  • Ըստ ներկաների թվի․ Եթե պահանջը սահմանված է որպես «ներկաների երկու երրորդը», ապա ձեռնպահները հաշվվում են որպես «դեմ», իսկ բացակաները չեն ազդում քվորումի վրա[17]։

Օրինակ (ըստ ներկա և քվեարկողների), եթե կա 100 ընտրող, որակյալ մեծամասնություն ունենալու համար անհրաժեշտ է 67 ձայն (100-ի 2/3-ը՝ դեպի վեր կլորացված)։ Սակայն, եթե 2 ընտրող բացակայում է կամ ձեռնպահ է մնում (և նրանք չեն հաշվվում), քվեարկողների ընդհանուր թիվը դառնում է 98, իսկ անհրաժեշտ շեմը նվազում է մինչև 66 ձայն (98-ի 2/3-ը՝ դեպի վեր կլորացված)[18]։

Իտալիայում 1948-1993 թվականներին Սենատը բաժանված էր միամանդատ ընտրատարածքների, որտեղ FPTP համակարգով ընտրվելու համար անհրաժեշտ էր ձայների երկու երրորդի մեծամասնությունը։ Սովորաբար դրան հասնում էին միայն Հարավային Տիրոլի գերմանախոս փոքրամասնությունը ներկայացնող Ժողովրդական կուսակցության սենատորները․ արդյունքում՝ մյուս սենատորների մեծ մասն ընտրվում էր տարածաշրջանային ընտրատարածքներում՝ կուսակցական ցուցակներով համամասնական կարգով[19]։

Երկու երրորդի շեմը ԱՄՆ Սահմանադրության մեջ խորհրդարանական մեծամասնության ամենատարածված պահանջն է։ Այն սահմանված է առաջին հոդվածում՝ նախագահական վետոյի հաղթահարման, II հոդվածում՝ միջազգային պայմանագրերի վավերացման ու իմպիչմենտի արդյունքում նախագահի պաշտոնանկության, և V հոդվածում՝ Կոնգրեսի կամ նահանգների կողմից սահմանադրական փոփոխությունների առաջադրման համար։

Երկու երրորդ խորհրդարանական մեծամասնության վրա հիմնված կոնսենսուսային համակարգերը մասամբ արտացոլում են նաև «Բյուզանդական սխալների հանդուրժողականության» տեխնիկական-մաթեմատիկական հատկանիշները։ Այս ալգորիթմը համակարգչային ցանցերում պահանջում է մասնակիցների ավելի քան երկու երրորդի կոնսենսուսային համաձայնությունը[20]։

Երեք հինգերորդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդարանական որակյալ մեծամասնության մեկ այլ տարածված տեսակ է երեք հինգերորդը (60%)։ Այս պահանջը, կախված կանոնակարգից, նույնպես կարող է հաշվարկվել ինչպես մարմնի ամբողջական կազմի, այնպես էլ միայն ներկաների թվի հիման վրա։

2006 թվականին ԱՄՆ Ֆլորիդա նահանգի Սահմանադրությունը փոփոխվեց՝ սահմանադրական նոր փոփոխությունները համաժողովրդական քվեարկությամբ ընդունելու համար պահանջելով առնվազն 60% մեծամասնություն[21]։ Լեհաստանում խորհրդարանի ստորին պալատը՝ Սեյմը, պահանջում է ներկա պատգամավորների ձայների երկու երրորդի փոխարեն՝ երեք հինգերորդի (60%) որակյալ մեծամասնություն՝ Նախագահի վետոն հաղթահարելու (խորհրդարանն իր ձայների ուժով առաջ է մղում օրենքը) համար[22]։

55%

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2006 թվականին Չեռնոգորիայի անկախության հանրաքվեից առաջ Եվրամիության հատուկ ներկայացուցիչ Միրոսլավ Լայչակն առաջարկել է միջանկյալ լուծում․ անկախության հռչակման համար սահմանել կողմ ձայների 55% (ոչ թե սովորական 50%+1-ը) որակյալ մեծամասնության շեմ՝ առնվազն 50% ընտրական մասնակցության պայմանով, որը հայտնի է դարձել որպես «55/50 կանոն»[23][24]։ Այս ընթացակարգն, որն ի վերջո ընդունվել է Չեռնոգորիայի կառավարության կողմից, արժանացել է քննադատության (վարչապետ Միլո Ջուկանովիչի գլխավորությամբ), քանի որ շրջանցում էր երկու երրորդի (2/3) խորհրդարանական մեծամասնություն պահանջելու ավանդական պրակտիկան։ Վերջինս կիրառվել էր նախկին Հարավսլավիայի բոլոր երկրներում (ներառյալ Չեռնոգորիայի՝ 1992 թվականի նախորդ հանրաքվեն)։ Բացի այդ, մասնակցության 50%-ի պահանջը նույնպես քննադատվել է ընտրություններին «չմասնակցելու (կամ տակտիկական բոյկոտի) պարադոքսներ»[Ն 4] առաջացնելու ռիսկի պատճառով, երբ ընտրություններին չմասնակցելն է դառնում քաղաքական տակտիկա[25]։

2016 թվականին ԱՄՆ Կոլորադո նահանգի Սահմանադրությունը փոփոխվել է՝ սահմանադրական նոր փոփոխությունները համաժողովրդական քվեարկությամբ ընդունելու համար սահմանելով 55% որակյալ մեծամասնության պահանջ։ Նախկինում այդպիսի որոշումների ընդունման համար բավարար էր պարզ մեծամասնությունը[26]։

Հայաստանում խորհրդարանական մեծամասնության կարգավորում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի իրավական համակարգում (ներառյալ Ազգային ժողովում և Սահմանադրությունում) պատգամավորների ձայների որակյալ մեծամասնություն է կիրառվում բացառիկ, ռազմավարական նշանակություն ունեցող հարցերում։ Հիմնական շեմերը հետևյալն են․

  • Երեք հինգերորդ (3/5), որը կազմում է առնվազն 65 «կողմ» ձայն։ Պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների այս հարաբերակցությունը կիրառվում է օրինակ՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանի, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահի, Կենտրոնական բանկի նախագահի, Հեռուստատեսության և ռադիոյի հանձնաժողովի անդամների ընտրությունների, Սահմանադրական օրենքների ընդունման (օրինակ՝ Ընտրական օրենսգիրք, Դատական օրենսգիրք, «ԱԺ կանոնակարգ» օրենք) համար։
  • Երկու երրորդ (2/3), որը կազմում է առնվազն 72 «կողմ» ձայն։ Կիրառվում է առավել կարևոր հարցերի դեպքում (օրինակ՝ Սահմանադրության փոփոխությունների նախագիծն ընդունելու կամ հանրաքվեի դնելու որոշման ընդունման համար, նաև Հանրապետության նախագահին պաշտոնանկ անելու համար, եթե առկա է Սահմանադրական դատարանի եզրակացությունը)։

«Երեք չորրորդ» (3/4) շեմը Հայաստանի խորհրդարանական քվեարկություններում գրեթե չի հանդիպում, քանի որ ամենաբարձր որակյալ մեծամասնությունը սովորաբար սահմանվում է երկու երրորդով։

Պարզ մեծամասնություն է պահանջվում սովորական օրենքներ և որոշումներ ընդունելիս, կառավարության ծրագրին հավանություն տալու, վարչապետ ընտրելու կամ Կառավարությանը վստահություն հայտնելու ժամանակ հետևյալ տարբերություններով․

  • Քվեարկությանը մասնակցած պատգամավորների թվի պարզ/ բացարձակ մեծամասնությունը (50%+1) կիրառվում է սովորական օրենքներ և որոշումներ ընդունելիս (օրինակ՝ Քաղաքացիական կամ Քրեական օրենսգրքերի փոփոխություններ)։ Ընդ որում, որոշումն ընդունված է համարվում միայն այն դեպքում, եթե քվեարկությանը մասնակցել է պատգամավորների ընդհանուր թվի կեսից ավելին (107 պատգամավորից առնվազն 54 պատգամավոր)[Ն 5]։
  • Պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությունն (50%+1) անհրաժեշտ է կառավարության ծրագրին հավանություն տալու, վարչապետ ընտրելու կամ Կառավարությանը վստահություն հայտնելու ժամանակ։ Սա պարզ մեծամասնության հատուկ տեսակ է, երբ հաշվի է առնվում ոչ թե ներկաների, այլ բոլոր 107 պատգամավորների թիվը։ Այս դեպքում անհրաժեշտ է պարգամավորների ընդհանուր թվի 50% + 1, որը ՀՀ ԱԺ-ում կազմում է ֆիքսված առնվազն 54 «կողմ» ձայն։

Կլորացման բացառման նախադեպային օրինակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանում 2026 թվականի հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունների նախնական արդյունքների հրապարակումից հետո հանրային և իրավական մեծ քննարկում է բարձրացել հենց մաթեմատիկական կլորացման կանոնի պատճառով, ինչը նախկինում երբևէ չէր ազդել որևէ ուժի խորհրդարան անցնելու վրա: Սա առաջին դեպքն է, երբ կուսակցությունը դուրս է մնում խորհրդարանից ընդամենը 0.0107%-ի (մոտ 150-200 ձայն) պատճառով․ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության (ԲՀԿ) տոկոսի հարյուրերորդական մասերը վճռորոշ են դարձել խորհրդարանի ապագա քաղաքական պատկերում[27]:

Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի (ԿԸՀ) վերջնական տվյալներով՝ ԲՀԿ-ն ստացել է 58,287 ձայն, ինչըն ընդհանուր քվեների 3.9893%-ն է[27]: Չնայած նրան, որ 3.989%-ը մաթեմատիկորեն չափազանց մոտ է 4-ին, ընտրական իրավունքում սովորական մաթեմատիկական կլորացումը չի գործում հօգուտ շեմը հաղթահարելու: Ըստ ՀՀ Ընտրական օրենսգրքի՝ կուսակցությունների համար ԱԺ անցնելու նվազագույն շեմը խիստ 4% է և դրանից ցածր ցանկացած ցուցանիշ համարվում է անբավարար․ օրենքը չի ճանաչում «մոտարկված» կամ «կլորացված» 4 տոկոս[28]:

Նախնական արդյունքների հրապարակումից հետո ընթացած բողոքարկումների փուլում մի շարք ընտրատեղամասերում իրականացված վերահաշվարկների և որոշ տեղամասերի արդյունքների անվավեր ճանաչման պատճառով բոլոր քաղաքական ուժերի ձայները համամասնորեն նվազել են: Սակայն այս փոփոխությունը կործանարար է եղել հենց ԲՀԿ-ի համար՝ նրանց վերջնականապես թողնելով անցողիկ գծից ներքև[29]:

Այդպիսով, չօգտագործված մանդատների հաշվին իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացել է հավելյալ 3 տեղ՝ խորհրդարանում ունենալով 64 մանդատ: 105 տեղանոց ԱԺ-ում սա ապահովում է ուղիղ 3/5 (60% կամ 63 ձայն) որակյալ մեծամասնության շեմը: Այսպիսով, Ծառուկյանի թիմի ձախողումը իշխանությանը խորհրդարանական մեծամասնության հնարավորություն է տալիս․ միանձնյա ընդունել սահմանադրական օրենքները (ներառյալ Ընտրական և Դատական օրենսգրքերը)[30]: Այս քանակը, սակայն, բավարար չէ 2/3 (երկու երրորդ) որակյալ մեծամասնության համար, որը 105 տեղանոց ԱԺ-ում կազմում է 70 ձայն։ Առանց ընդդիմադիր ուժերի («Ուժեղ Հայաստան»՝ 29 մանդատ և «Հայաստան»՝ 12 մանդատ) աջակցության, ՔՊ-ն չի կարող ընդունել բուն Սահմանադրության փոփոխություններ կամ նախաձեռնել սահմանադրական հանրաքվել[31]։

Գագիկ Ծառուկյանն ու «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը պաշտոնապես չընդունելով ԿԸՀ ամփոփիչ արդյունքները՝ իրավական գործընթաց էր սկսել և հայց ներկայացրել Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով ձայների հաշվարկի օրինականությունն ու պահանջելով վերանայել ընտրությունների վերջնարդյունքը։ Սահմանադրական դատարան էին դիմել նաև ընտրությունների արդյուքներից դժգոհ մի շարք այլ կուսակցություններ[32]: Հուլիսի 4-ին Սահմանադրական դատարանը մերժել է այդ դիմումները՝ ԿԸՀ-ի որոշումը թողնելով ուժի մեջ[33]։

Խորհրդարանական ընթացակարգում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ռոբերտի կարգի կանոնները, 1876 թվականի հրատարակությանն բնօրինակ գրքի շապիկ

Խորհրդարանական ընթացակարգերում որակյալ մեծամասնության կանոնները կարող են կիրառվել «մեծամասնության բռնապետությունից» (բացարձակ կամայականությունից) խուսափելու[34] և քաղաքական կայունությունը բարձրացնելու համար[35]։ Այս առումով խորհրդարանական ընթացակարգերի աշխարհահռչակ ձեռնարկը՝ Ռոբերտի «Կարգի կանոնները», սահմանում է, որ այնպիսի որոշումները, որոնք կարող են սահմանափակել փոքրամասնության իրավունքները (օրինակ՝ բանավեճի դադարեցումը կամ օրակարգի փոփոխությունը), պահանջում են խորհրդարանական ձայների առնվազն երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնություն[14]։

Որպես անհատի իրավունքների և ժողովի լիազորությունների միջև փոխզիջում՝ սահմանվել է այն սկզբունքը, որ ձայների երկու երրորդի (2/3) մեծամասնություն է պահանջվում ցանկացած այնպիսի որոշման (միջնորդության) ընդունման համար, որը.

ա) կասեցնում կամ փոփոխում է նախկինում ընդունված ընթացակարգային կանոնը (կանոնակարգը)

բ) կանխում կամ արգելափակում է որևէ հարցի ներկայացումը քննարկման համար

գ) դադարեցնում, սահմանափակում կամ երկարաձգում է բանավեճի ժամանակը

դ) դադարեցնում է թեկնածուների առաջադրումը կամ քվեարկությունը, կամ որևէ այլ կերպ սահմանափակում է առաջադրման և քվեարկության ազատությունը

ե) զրկում է անդամակցությունից։

Որակյալ մեծամասնության կանոնները կարող են նպաստել քաղաքական փակուղու (ճահճացման)[Ն 6] առաջացմանը և հանգեցնել «փոքրամասնության բռնապետության» (կամ որակյալ մեծամասնության պարադոքսի)[Ն 7][36]։ Քաղաքական բևեռացման պայմաններում որակյալ մեծամասնության սահմանած առանցքային կետերը (շեմերը)[37] կարող են ցուցաբերել ավելի բարձր անկայունություն, քան միջնարժեքային (մեդիան) առանցքային կետերը[Ն 8][38]։

Կառավարությունների ընթացակարգում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրալիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրալիայի սահմանադրության մեջ փոփոխություն կատարելու համար անհրաժեշտ է հանրաքվեի միջոցով ապահովել «կրկնակի մեծամասնություն»։ Սա ենթադրում է ինչպես ամբողջ երկրում քվեարկողների ընդհանուր մեծամասնության, այնպես էլ նահանգների մեծամասնության (6 նահանգներից առնվազն 4-ի) ընտրողների առանձին աջակցությունը[39]։ Ավելին, եթե սահմանադրական փոփոխությունն ուղղակիորեն առնչվում է որևէ կոնկրետ նահանգի շահերին, ապա տվյալ նահանգի ընտրողների մեծամասնության համաձայնությունը նույնպես պարտադիր է[40]։ Այս բարդ ընթացակարգն անվանում են «եռակի մեծամասնություն»։

Բանգլադեշ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանգլադեշի Սահմանադրության 142-րդ հոդվածի համաձայն՝ խորհրդարան ներկայացվող օրինագծի անվանման մեջ պետք է հստակ նշվի, որ դրա նպատակը Սահմանադրության փոփոխությունն է[Ն 9]։ Ուժի մեջ մտնելու համար նախագիծը պետք է ստանա Բանգլադեշի օրենսդիր մամնի՝ միապալատ խորհրդարանի (բենգալերեն՝ জাতীয় সংসদ, «Ջաթիո Շոնգշոդ») պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությունը[Ն 10]։

Կանադա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանադայում սահմանադրական փոփոխությունների մեծ մասի ընդունման համար պահանջվում է, որ նույնական բանաձևեր հաստատվեն Համայնքների պալատի, Սենատի և նահանգների օրենսդիր մարմինների առնվազն երկու երրորդի (10 նահանգներից առնվազն 7-ի) կողմից, որոնք միասին ներկայացնում են երկրի բնակչության առնվազն 50 տոկոսը։ Այսինքն որակյալ մեծամասնությունն այստեղ երկշերտ է․

  • տարածքային շեմ (2/3)․ 10 նահանգներից առնվազն 7-ի համաձայնությունը
  • ժողովրդագրական շեմ (50%)․ այդ 7 նահանգների բնակչության թիվը միասին պետք է կազմի Կանադայի ընդհանուր բնակչության կեսից ավելին։

Սա Կանադայի Սահմանադրության[45] 1982 թվականի Սահմանադրական ակտի 38-րդ հոդվածով սահմանված ընդհանուր ընթացակարգն է և նկարագրում է աշխարհում ամենահայտնի ընթացակարգերից մեկը, որը կոչվում է «7/50 բանաձև»[46]։ Այս բարդ կառուցվածքը ստեղծվել է այն բանի համար, որ խոշոր և բազմամարդ նահանգները (օրինակ՝ Օնտարիոն կամ Քվեբեկը) չկարողանան իրենց կամքը թելադրել փոքր նահանգներին, և հակառակը՝ փոքր նահանգները չկարողանան միավորվել ու ընդունել մի որոշում, որին դեմ է երկրի բնակչության մեծամասնությունը[47]։

Չեխիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չեխիայի Հանրապետության սահմանադրության կամ ցանկացած այլ սահմանադրական ակտի փոփոխության համար պահանջվում է Պատգամավորների պալատի (ստորին պալատ) բոլոր պատգամավորների 3/5-ի և Սենատի (վերին պալատ) ներկա անդամների 3/5-ի որակյալ մեծամասնությունը[Ն 11][48]։ Այս նույն շեմն անհրաժեշտ է նաև այնպիսի միջազգային պայմանագրերի վավերացման համար, որոնցով պետական ինքնիշխանության մի մասը փոխանցվում է միջազգային որևէ կազմակերպության[49], ինչպես նաև Հանրապետության Նախագահի իմպիչմենտի ընթացակարգ նախաձեռնելու համար[50]։ Միևնույն ժամանակ, պատերազմ հայտարարելու, զինված ուժերը երկրի սահմաններից դուրս տեղակայելու, օտարերկրյա զորքերի տեղաշարժը հաստատելու կամ պաշտպանական միջազգային դաշինքներին անդամակցելու համար անհրաժեշտ է երկու պալատների բոլոր անդամների բացարձակ մեծամասնությունը՝ երկու պալատների անդամների ընդհանուր թվի կեսից ավելին (50% + 1 ձայն)[51]։

Պատգամավորների պալատը կարող է որոշել իր լուծարումը բոլոր պատգամավորների 3/5-ի ձայներով[52]։

Դանիա․ 5/6-ի շեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դանիայի Սահմանադրության 20-րդ հոդվածի համաձայն՝ եթե կառավարությունը կամ խորհրդարանը ցանկանում են ազգային ինքնիշխանության որոշակի լիազորություններ փոխանցել միջազգային կառույցներին (օրինակ՝ Եվրամիությանը կամ ՄԱԿ-ին), ապա այդ նախագիծը Դանիայի խորհրդարանում՝ Ֆոլկետինգում, պետք է ստանա հինգ վեցերորդ (5/6) որակյալ մեծամասնություն (179 պատգամավորից առնվազն 150-ի աջակցությունը)[53]։ Այն դեպքում, երբ օրինագիծն ապահովում է միայն պարզ մեծամասնություն, հարցի վերջնական լուծման համար պարտադիր է դառնում համաժողովրդական հանրաքվեի անցկացումը[53][Ն 12]։

5/6-ի շեմը համաշխարհային պրակտիկայում հանդիպող ամենաբարձր և ամենախիստ որակյալ մեծամասնության շեմերից մեկն է, այն գրեթե բացարձակ կոնսենսուսի պահանջ է, որն արգելափակում է ցանկացած կառավարության՝ առանց ընդդիմության լայն համաձայնության երկրի անկախության հաշվին միջազգային պայմանագրեր կնքելու հնարավորությունը։ Այս 20-րդ հոդվածն ընդգրկվել է 1953 թվականի սահմանադրական փոփոխությամբ։ Այն առանցքային դեր է խաղացել Դանիայի պատմության մեջ, մասնավորապես․

  • 1972 թվականին Դանիայի՝ Եվրոպական տնտեսական համայնքին (ներկայիս ԵՄ) անդամակցության հարցում, երբ խորհրդարանում 5/6-ի մեծամասնություն չապահովվելու պատճառով անցկացվեց համաժողովրդական հանրաքվե։
  • Մաստրիխտի պայմանագրի և այլ եվրոպական պայմանագրերի շուրջ կազմակերպված հանրաքվեների ժամանակ։ 1992 թվականին, երբ Դանիան քվեարկում էր Եվրամիության ստեղծման Մաաստրիխտի պայմանագրի օգտին, դանիացի ընտրողները սկզբում մերժել են այն (ստացվել է 50.7% դեմ)․ Ֆոլկետինգում անհրաժեշտ 5/6-ի շեմը չի ապահովվել, հարցը դրվել է հանրաքվեի, ինչը հանգեցրել է լուրջ քաղաքական ճգնաժամի Եվրոպայում[55]։

Եվրոպական Միություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհուրդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպական միության խորհուրդն իր առջև դրված հարցերի մեծամասնության դեպքում որոշումներն ընդունում է «որակյալ մեծամասնությամբ քվեարկության» (QMV) միջոցով։ Սակայն անդամ պետությունների համար ծայրահեղ զգայուն և կարևորագույն ոլորտներում դեռևս կիրառվում է միաձայնության (կոնսենսուսի) սկզբունքը[56]։ Դրա վառ օրինակ է Եվրոպական միության մասին պայմանագրի 7-րդ հոդվածը, որի համաձայն՝ անդամ պետության որոշակի իրավունքներ (ներառյալ Խորհրդում քվեարկելու իրավունքը) կարող են կասեցվել միայն մյուս բոլոր անդամ պետությունների միաձայն որոշմամբ։

2013 թվականի հուլիսի 1-ին Խորվաթիայի անդամակցությունից հետո (մինչև Լիսաբոնի պայմանագրով նախատեսված նոր համակարգին լիարժեք անցումը)[Ն 13], որակյալ մեծամասնությամբ օրենսդրական ակտ ընդունելու համար գործել է ձայների կշռման բարդ համակարգ։ Ըստ այդ ընթացակարգի՝ որոշման ընդունման համար անհրաժեշտ էր միաժամանակ ապահովել հետևյալ երեք պայմանները.

  1. պետությունների քանակը․ առնվազն 15 անդամ պետության կողմ ձայն (կամ 18 պետության, եթե առաջարկը չէր ներկայացվել Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից)
  2. կշռված ձայներ․ ընդհանուր 352 կշռված ձայներից առնվազն 260 կողմ ձայն
  3. բնակչության թվաքանակ․ կողմ քվեարկած պետությունների ընդհանուր բնակչությունը պետք է կազմեր ԵՄ ընդհանուր բնակչության առնվազն 62%-ը (այն ժամանակ՝ մոտ 313.6 միլիոն մարդ)։

Խորհրդարան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդարանական բացարձակ մեծամասնության հասնելու պահանջները Եվրոպական խորհրդարանում (ԵԽ) քվեարկության ընդհանուր առանձնահատկությունն են, որտեղ սովորական օրենսդրական ընթացակարգի համաձայն՝ ԵԽ-ն պարտավոր է գործել բացարձակ մեծամասնությամբ՝ առաջարկվող օրենսդրությունը փոփոխելու կամ մերժելու համար[57]։

Ֆինլանդիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆինլանդիայի սահմանադրական փոփոխությունները սովորաբար ընդունվում են երկու հաջորդական խորհրդարանների կողմից, որտեղ վերջնական հաստատման համար անհրաժեշտ է 2/3 խորհրարանական մեծամասնություն (կամ 200 ներկայացուցիչներից 134-ի): Այլընտրանքային «անհետաձգելի» ընթացակարգի դեպքում 5/6 խորհրդարանական մեծամասնությամբ հրատապություն հայտարարելուց հետո օրինագիծը կարող է ընդունվել գործող խորհրդարանի կողմից՝ 2/3 ձայների հարաբերակցությամբ: Այս արագացված կարգը թույլ է տալիս շրջանցել ընտրությունների միջանկյալ փուլը[58]:

Հնդկաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկաստանի Սահմանադրության 368-րդ հոդվածը սահմանում է մայր օրենքի փոփոխման երկաստիճան բարդ ընթացակարգ, որը համատեղում է խորհրդարանական որակյալ մեծամասնությունը և նահանգների կեսի վավերացման պահանջը[59]: Սահմանադրական դատարանի նախադեպային որոշումների համաձայն՝ այս լիազորությունը սահմանափակված է «հիմնական կառուցվածքի» դոկտրինով, ինչն արգելում է փոփոխել պետության ժողովրդավարական և ֆեդերալ հիմքերը:

Սահմանադրական ցանկացած փոփոխության նախագիծ պետք է անցնի Խորհրդարանի երկու պալատներում (Լոկ Սաբհա և Ռաջյա Սաբհա)՝ առանձին-առանձին քվեարկությամբ, ապահովելով միաժամանակ երկու պայման.

  • բացարձակ մեծամասնություն․ կողմ ձայները պետք է կազմեն տվյալ պալատի անդամների ընդհանուր թվի կեսից ավելին (անկախ նիստին ներկաների քանակից)
  • որակյալ մեծամասնություն․ կողմ ձայները պետք է կազմեն տվյալ նիստին ներկա և քվեարկությանը մասնակցող անդամների առնվազն 2/3-ը:

Եթե սահմանադրական փոփոխությունը վերաբերում է երկրի ֆեդերալ (դաշնային) կառուցվածքին, իշխանության տարանջատմանը կամ դատական համակարգին, ապա խորհրդարանի հաստատումից հետո պահանջվում է նաև նահանգների ներգրավվածությունը՝ առնվազն 50%-ի համաձայնությունը։

Իտալիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայի Հանրապետության Նախագահն ընտրվում է խորհրդարանի համատեղ նիստում՝ հատուկ ընտրիչների կոլեգիայի կողմից, որի կազմի մեջ մտնում են Պատգամավորների պալատի ու Սենատի բոլոր անդամները (ներկայումս՝ 400 պատգամավոր և 200 ընտրովի սենատոր, գումարած ցմահ սենատորները) և տարածքային ներկայացուցիչները՝ Իտալիայի 20 շրջաններից ընտրված 58 պատվիրակ (յուրաքանչյուր շրջանից 3-ական պատվիրակ՝ ընտրված տարածքային խորհուրդների կողմից, բացառությամբ Վալե դ'Աոստայի, որն ունի 1 պատվիրակ): Քվեարկությունն անցկացվում է գաղտնի, իսկ հաղթանակի շեմերը փոփոխվում են ըստ փուլերի.

  • 1-ին, 2-րդ և 3-րդ փուլերում հաղթանակի համար անհրաժեշտ է որակյալ մեծամասնություն՝ կոլեգիայի անդամների ընդհանուր թվի 2/3-ի կողմ ձայները:
  • 4-րդ փուլից սկսած պահանջը մեղմանում է. ընտրվելու համար բավարար է անդամների ընդհանուր թվի բացարձակ մեծամասնությունը (50% + 1 ձայն):

Ճապոնիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճապոնիայի Սահմանադրության փոփոխության նախաձեռնությունը պահանջում է Խորհրդարանի (Դիետի) երկու պալատների՝ Ներկայացուցիչների պալատի (ստորին) և Խորհրդականների պալատի (վերին) ընդհանուր անդամների թվի առնվազն երկու երրորդի (2/3) մեծամասնության հավանությունը: Խորհրդարանի կողմից նախագիծը պաշտոնապես առաջադրվելուց հետո այն պետք է ներկայացվի ժողովրդի հաստատմանը հատուկ համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով, որտեղ ընդունման համար անհրաժեշտ է մասնակիցների պարզ մեծամասնության (50% + 1 ձայն) կողմ ձայնը[60]:

Ի տարբերություն շատ երկրների, որտեղ 2/3-ը հաշվարկվում է նիստին ներկա և քվեարկող պատգամավորների թվից, Ճապոնիայում 2/3-ի պահանջը տարածվում է պալատների բոլոր անդամների ընդհանուր թվի վրա, այսինքն պահանջում է բացարձակ քվորում խորհրդարանում: Սա նշանակում է, որ նույնիսկ բացակա անդամները անուղղակիորեն դեմ են հաշվվում նախագծին:

Ճապոնիայի Սահմանադրությունն աշխարհի ամենակայուն և «անփոփոխ» գործող սահմանադրություններից մեկն է․ 1947 թվականին ուժի մեջ մտնելուց ի վեր՝ Ճապոնիայի Սահմանադրությունը ոչ մի անգամ չի փոփոխվել[61]:

Նոր Զելանդիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Զելանդիայի 1993 թվականի Ընտրական օրենքի 268-րդ հոդվածը (Section 268) սահմանում է երկրի ընտրական համակարգի հիմնասյուները հանդիսացող մի շարք «վերապահված դրույթներ»։ Հատուկ պաշտպանված կամ «վերապահված դրույթներին» առանցքային դեր ունեն ժողովրդավարական համակարգի համար։ Այդ դրույթների թվում են՝ 1986 թվականի Սահմանադրության մասին օրենքի 17(1) հոդվածը (որը սահմանում է Խորհրդարանի լիազորությունների առավելագույն՝ 3 տարի ժամկետը), Ընտրական օրենքի 35-րդ հոդվածը (ընտրատարածքների սահմանների գծագրման և Ընտրական հանձնաժողովի լիազորությունների վերաբերյալ) և 74-րդ հոդվածը (որը 18 տարեկանը սահմանում է որպես քվեարկության նվազագույն տարիք)։ Ցանկացած «վերապահված դրույթի» փոփոխման կամ չեղարկման համար անհրաժեշտ է Ներկայացուցիչների պալատի (Խորհրդարանի) պատգամավորների 75% (երեք քառորդ) որակյալ մեծամասնության հավանությունը կամ համաժողովրդական հանրաքվեի ժամանակ ընտրողների պարզ մեծամասնության կողմ ձայնը[62]։

Նոր Զելանդիայի սահմանադրական իրավունքի ամենահայտնի առանձնահատկությունն այն է, որ հենց ինքը՝ 268-րդ հոդվածը, պաշտպանված չէ 75%-ի կանոնով: Սա նշանակում է, որ Խորհրդարանի սովորական պարզ մեծամասնությունը (50% + 1 ձայն) տեսականորեն կարող է քվեարկել և չեղարկել կամ փոփոխել 268-րդ հոդվածը, այնուհետև պարզ մեծամասնությամբ փոխել ընտրական մյուս կարևոր կանոնները (օրինակ՝ երկարացնել խորհրդարանի ժամկետը)։ Սակայն, քաղաքական մշակույթի և սահմանադրական սովորույթի ուժով, ոչ մի կառավարություն չի գնում այդպիսի քայլի՝ խուսափելով քաղաքական լուրջ ճգնաժամից։

Նիգերիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նիգերիայի Սահմանադրության համաձայն՝ մայր օրենքում փոփոխություններ կատարելու, հատուկ ոլորտներում օրենքներ ընդունելու կամ բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց (օրինակ՝ Ազգային ժողովի պալատների խոսնակներին կամ նրանց տեղակալներին) պաշտոնանկ անելու համար անհրաժեշտ է պատգամավորների ձայների երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությունը։ Դաշնային կամ նահանգային մակարդակով գործադիր իշխանության ղեկավարի (Նախագահի կամ Նահանգապետի) կիրառած վետոյի հաղթահարումը, ինչպես նաև նրանց պաշտոնանկության (իմպիչմենտի) գործընթացի վերջնական հաստատումը նույնպես պահանջում է համապատասխան օրենսդիր մարմնի անդամների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդի (2/3) աջակցությունը[Ն 14][63]։

Սահմանադրության 9-րդ հոդվածի համաձայն՝ սովորական սահմանադրական փոփոխության համար անհրաժեշտ է Ազգային ժողովի երկու պալատների (Սենատի և Ներկայացուցիչների պալատի) անդամների 2/3-ի հավանությունը։ Սակայն, եթե փոփոխությունը վերաբերում է մարդու հիմնարար իրավունքներին, նոր նահանգների ստեղծմանը կամ սահմանների փոփոխությանը, ապա խորհրդարանից պահանջվում է էլ ավելի բարձր՝ 3/4 (երեք քառորդ) որակյալ մեծամասնություն։ Երկու դեպքում էլ նախագիծն ուժի մեջ մտնելու համար պետք է լրացուցիչ վավերացվի Նիգերիայի 36 նահանգների օրենսդիր ժողովների առնվազն 2/3-ի (այսինքն՝ 24 նահանգի) պարզ մեծամասնությամբ։

Ֆիլիպիններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիլիպինների 1987 թվականի Սահմանադրության համաձայն՝ պատերազմական դրություն (պատերազմի առկայություն) հայտարարելու բացառիկ իրավասության համար անհրաժեշտ է Ֆիլիպինների Կոնգրեսի երկու պալատների՝ Ներկայացուցիչների պալատի և Սենատի համատեղ նիստում քվեարկող անդամների երկու երրորդի (2/3) մեծամասնությունը[64][65]։ Գործադիր իշխանության ղեկավարի (Նախագահի) կիրառած վետոն շրջանցելու և օրինագիծն ուժի մեջ մտցնելու համար պահանջվում է երկու պալատների՝ առանձին քվեարկող անդամների երկու երրորդի (2/3) հավանությունը։ Կոնգրեսի երկու պալատների առանձին քվեարկող անդամների 2/3-ի ձայներն անհրաժեշտ են նաև այն դեպքում, երբ Նախագահի կաբինետի (կառավարության) անդամների մեծամասնությունը գրավոր հայտարարում է, որ Նախագահն ի վիճակի չէ կատարել իր պաշտոնական լիազորություններն ու պարտականությունները, սակայն Նախագահը հակառակն է պնդում. այս ճգնաժամային իրավիճակում Կոնգրեսի 2/3-ի որոշմամբ Փոխնախագահը ստանձնում է Նախագահի պարտականությունները[64]։ Բացի այդ, Կոնգրեսի յուրաքանչյուր պալատի անդամի լիազորությունները կասեցնելու կամ նրան պատգամավորական/սենատորական մանդատից զրկելու (հեռացնելու) համար անհրաժեշտ է տվյալ պալատի անդամների ընդհանուր թվի երկու երրորդի (2/3) կողմ ձայնը[64]։

Ֆիլիպինների 1987 թվականի Սահմանադրության համաձայն՝ Կոնգրեսն իր բոլոր անդամների երկու երրորդի (2/3) ձայներով կարող է հրավիրել Սահմանադրական համաժողով (Constitutional Convention) կամ իր բոլոր անդամների պարզ մեծամասնությամբ ընտրողների քվեարկությանը ներկայացնել նման համաժողով հրավիրելու նպատակահարմարության հարցը[64]։ Կոնգրեսի կողմից անմիջականորեն Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ կամ լրացումներ առաջարկելու համար (երբ Կոնգրեսը հանդես է գալիս որպես Սահմանադրական ժողով) անհրաժեշտ է բոլոր անդամների երեք քառորդի (3/4) որակյալ մեծամասնության ձայնը։ Ցանկացած առաջարկվող փոփոխություն ուժի մեջ է մտնում միայն համաժողովրդական հանրաքվեով՝ քվեարկությանը մասնակցած քաղաքացիների տված ձայների մեծամասնությամբ վավերացվելուց հետո[64]։

Միջազգային պայմանագրերի կամ համաձայնագրերի վավերացման, ինչպես նաև իմպիչմենտի ենթարկված պաշտոնյային մեղավոր ճանաչելու և պաշտոնից հեռացնելու համար անհրաժեշտ է Սենատի բոլոր անդամների երկու երրորդի (2/3) մեծամասնությունը[64]։ Ընդ որում, պաշտոնանկության գործընթացի սկիզբն ապահովելու համար (որն իրականացվում է Ներկայացուցիչների պալատում) բավարար է, որ ստորին պալատի անդամների ընդամենը մեկ երրորդը (1/3) ստորագրի հաստատված բողոքը կամ իմպիչմենտի մասին որոշումը, ինչից հետո գործն ավտոմատ կերպով փոխանցվում է Սենատին՝ դատաքննության համար[66][67]։

Լեհաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեհաստանի Սահմանադրության (1997) փոփոխման և միջազգային կառույցներին ինքնիշխանության պատվիրակման գործընթացները կարգավորվում են խիստ ընթացակարգերով, որոնք ապահովում են խորհրդարանի երկու պալատների (Սեյմի և Սենատի) հավասարակշռված մասնակցությունը։

Լեհաստանի Սահմանադրությունը փոփոխելու համար Սեյմը (ստորին պալատը) պետք է հաստատի օրինագիծը ձայների առնվազն երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությամբ՝ պատգամավորների ընդհանուր թվի առնվազն կեսի (քվորումի) ներկայությամբ։ Այնուհետև նախագիծը պետք է հաստատվի Սենատի (վերին պալատի) կողմից՝ ձայների բացարձակ մեծամասնությամբ՝ սենատորների ընդհանուր թվի առնվազն կեսի ներկայությամբ[Ն 15]։ Սահմանադրության 1-ին («Հանրապետություն»), 2-րդ («Մարդու և քաղաքացու իրավունքներ, ազատություններ ու պարտականություններ») և 12-րդ («Սահմանադրության փոփոխություն») գլուխների փոփոխման դեպքում սահմանված սուբյեկտները կարող են պահանջել հաստատող հանրաքվե, որի ժամանակ որոշումն ընդունվում է մասնակիցների պարզ մեծամասնությամբ[Ն 16][68]։

Սեյմը կարող է որոշել իր լուծարումը բոլոր պատգամավորների երկու երրորդի ձայների մեծամասնությամբ (այդ դեպքում Սենատը նույնպես ավտոմատ կերպով լուծարվում է)[69]։

Նախագահը կարող է օրինագիծը վերադարձնել Սեյմին՝ ստանդարտ փաթեթային վետոյի միջոցով, Սեյմը կարող է չեղյալ հայտարարել օրինագիծը ներկա անդամների երեք հինգերորդ մեծամասնությամբ (պետք է ներկա լինի բոլոր անդամների առնվազն կեսը)[70]։

Պետական ինքնիշխանության (իրավասությունների) մի մասը միջազգային կազմակերպության կամ մարմնի փոխանցող միջազգային պայմանագրի վավերացման համար (համաձայն Սահմանադրության 90-րդ հոդվածի) անհրաժեշտ է ձայների երկու երրորդի (2/3) մեծամասնություն թե՛ Սեյմում, թե՛ Սենատում՝ երկու պալատներում էլ պատգամավորների և սենատորների ընդհանուր թվի առնվազն կեսի ներկայության պայմանով[71]։

Սինգապուր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սինգապուրի Հանրապետության Սահմանադրության փոփոխության ընթացակարգերը բաժանված են մի քանի մակարդակների, որոնցից հիմնականը պահանջում է խորհրդարանական որակյալ մեծամասնություն, իսկ առավել զգայուն դրույթները՝ համաժողովրդական հանրաքվե[Ն 17]։

Սինգապուրի Սահմանադրության տարբեր բաժինների համար գործում են փոփոխությունների տարբերակված ընթացակարգեր։ Մայր օրենքի հոդվածների մեծ մասը կարող է փոփոխվել խորհրդարանի կողմից ընդունված օրինագծով, եթե խորհրդարանական քննարկումների երկրորդ և երրորդ ընթերցումների ժամանակ նախագծի օգտին քվեարկի ընտրված բոլոր պատգամավորների (առանց նշանակովի անդամների)[Ն 18] առնվազն երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությունը[72]։ Սա էապես տարբերվում է սովորական օրինագծերի ընդունման կարգից, որոնք հաստատվում են նիստին ներկա և քվեարկությանը մասնակցող պատգամավորների պարզ մեծամասնությամբ[73]։ Այնուամենայնիվ, քանի որ իշխող «Ժողովրդական գործողությունների կուսակցությունը» (PAP) 1968 թվականից ի վեր անդադար զբաղեցնում է Սինգապուրի խորհրդարանի տեղերի ավելի քան երկու երրորդը, 2/3-ի այս խիստ պահանջը գործնականում երբևէ էական սահմանափակում չի հանդիսացել Սահմանադրությունը փոփոխելու կառավարության կարողության համար[74]։

Հարավային Կորեա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարավային Կորեայի Ազգային ժողովում սուր տարաձայնություններ առաջացնող օրինագիծն արագացված կարգով (Fast-track) քննարկման և քվեարկության դնելու համար անհրաժեշտ է պատգամավորների երեք հինգերորդի (3/5) որակյալ մեծամասնությունը։ Սա սահմանվել է իշխող կուսակցության կողմից օրենքների միակողմանի ընդունումը կանխելու և ընդդիմության հետ կոնսենսուս պարտադրելու նպատակով[75]։ Այնուամենայնիվ, եթե օրինագիծը ստանում է այս կարգավիճակը, այն անցնում է հստակ սահմանված ժամկետներով փուլեր (հանձնաժողովներում և լիագումար նիստում) և սահմանված ժամանակը լրանալուց հետո ավտոմատ կերպով դրվում է վերջնական քվեարկության, որտեղ ընդունման համար արդեն պահանջվում է պատգամավորների պարզ մեծամասնությունը[76]։ Բացի այդ, եթե Հանրապետության Նախագահը վետո է դնում ընդունված օրինագծի վրա, Ազգային ժողովը կարող է շրջանցել այն, եթե նիստին ներկա է պատգամավորների բացարձակ մեծամասնությունը, և նրանց առնվազն երկու երրորդը (2/3) կողմ է քվեարկում օրենքի վերահաստատմանը[77]։

Հարավային Կորեայի Սահմանադրության 65-րդ հոդվածի համաձայն՝ երկրի Նախագահին իմպիչմենտի (պաշտոնանկության) ենթարկելու նախաձեռնության վերջնական հաստատման համար անհրաժեշտ է Ազգային ժողովի պատգամավորների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնության կողմ ձայնը (300 պատգամավորից առնվազն 200-ը)[77], որից առաջ իմպիչմենտի առաջարկը (մեղադրանքը) խորհրդարան ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է պատգամավորների ընդհանուր թվի բացարձակ մեծամասնության (50% + 1 ձայն) ստորագրությունը։

Վարչապետի, պետական խորհրդի անդամների, Սահմանադրական դատարանի դատավորների կամ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի անդամների դեպքում շեմերն ավելի ցածր են։ Իմպիչմենտի առաջարկ ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է պատգամավորների առնվազն 1/3-ի ստորագրությունը, իսկ հաստատման համար բավարար է ընդհանուր անդամների բացարձակ մեծամասնության (50% + 1 ձայն) աջակցությունը։

Հարավային Կորեայի Սահմանադրության 113-րդ հոդվածի համաձայն՝ Սահմանադրական դատարանին անհրաժեշտ է իր դատավորների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությունը (այսինքն՝ 9 դատավորից առնվազն 6-ի կողմ ձայնը)՝ օրենքն անսահմանադրական ճանաչելու (չեղյալ համարելու), պետական պաշտոնյային պաշտոնանկ անելու (իմպիչմենտը հաստատելու) կամ որևէ քաղաքական կուսակցություն լուծարելու վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու համար[77]։

Համաձայն Սահմանադրության 130-րդ հոդվածի՝ սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծն Ազգային ժողովի կողմից պետք է ընդունվի պատգամավորների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդի (2/3) կողմ ձայներով, որից հետո այն ուժի մեջ մտնելու համար պետք է վերջնականապես հաստատվի քաղաքացիների կողմից՝ համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով[77]։

Իսպանիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանիայի 1978 թվականի Սահմանադրության համաձայն՝ սովորական սահմանադրական բարեփոխումների ընդունման համար (համաձայն 167-րդ հոդվածի) անհրաժեշտ է Պատգամավորների կոնգրեսում (ստորին պալատ) և Սենատում (վերին պալատ) պատգամավորների ձայների երեք հինգերորդի (3/5) մեծամասնությունը[78]։ Այնուամենայնիվ, եթե պալատների միջև համաձայնություն չի ձևավորվում, բայց Պատգամավորների կոնգրեսում նախագիծն արժանանում է երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնության աջակցությանը, ապա բարեփոխումն անցած համարելու համար բավարար է սենատորների բացարձակ մեծամասնության կողմ ձայնը։ Սակայն, երբ առաջարկվում է ամբողջական նոր Սահմանադրություն, կամ երբ փոփոխությունները վերաբերում են Սահմանադրության առանցքային՝ Նախնական հիմնադրույթներին (Preliminary Title), Հիմնարար իրավունքների և ազատությունների մասին գլխին (Section 1, Chapter II, Title I) կամ Թագի (Մոնարխիայի) մասին բաժնին (Title II), գործընթացը (համաձայն 168-րդ հոդվածի) զգալիորեն բարդանում է և անցնում հետևյալ խիստ փուլերով.

  1. Բարեփոխման նախագծի սկզբնական հավանության համար անհրաժեշտ է երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնություն թե՛ Պատգամավորների կոնգրեսում, թե՛ Սենատում։
  2. Որոշման ընդունումից անմիջապես հետո խորհրդարանի երկու պալատներն էլ լուծարվում են, և նշանակվում են արտահերթ ընտրություններ։
  3. Նորընտիր պալատները նախ պետք է պարզ մեծամասնությամբ հաստատեն բարեփոխումների գործընթացը շարունակելու կամքը, ապա նախագիծն ընդունեն նոր երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությամբ։
  4. Ի վերջո, տեքստը ներկայացվում է պարտադիր համաժողովրդական հանրաքվեի, որտեղ ուժի մեջ մտնելու համար անհրաժեշտ է տրված ձայների պարզ մեծամասնությունը։

Արագացված (առաջին) եղանակը Իսպանիայի պատմության մեջ կիրառվել է երեք անգամ (1992, 2011 և վերջերս՝ 2024 թվականին), իսկ երկրորդ՝ բարդացված ընթացակարգը երբևէ չի կիրառվել։

  • 1992 թվականին ԵՄ քաղաքացիներին տեղական ընտրություններում առաջադրվելու իրավունք է տրվել (Մաստրիխտի պայմանագրի պահանջով)։
  • 2011 թվականին սահմանվել է պետական պարտքի առավելագույն սահմանաչափը (Եվրոգոտու ճգնաժամի պատճառով)։
  • 2024 թվականին փոխվել է Սահմանադրության 49-րդ հոդվածի տերմինաբանությունը՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց հնացած և արժանապատվությունը վիրավորող անվանումը փոխարինելով ժամանակակից ձևակերպմամբ։

Իսպանիայի Սահմանադրությունը և դրանից բխող օրգանական օրենքները սահմանում են հատուկ որակյալ մեծամասնություններ պետական կարևորագույն ինստիտուտների ձևավորման համար.

  • Դատական համակարգի գլխավոր խորհրդի (CGPJ) 20 անդամներից 8-ը (իրավաբաններ և փաստաբաններ) Սահմանադրության 122-րդ հոդվածի համաձայն ընտրվում են խորհրդարանի կողմից (4-ը՝ Պատգամավորների կոնգրեսի, 4-ը՝ Սենատի կողմից)։ Օրգանական օրենքով խորհրդարանին է վերապահված նաև մյուս 12 անդամների (դատավորների) ընտրությունը։ Բոլոր այս նշանակումների համար պարտադիր է յուրաքանչյուր պալատի անդամների երեք հինգերորդի (3/5) որակյալ մեծամասնությունը[79][80]։
  • Սահմանադրության 159-րդ հոդվածի համաձայն՝ Սահմանադրական դատարանի 12 անդամներից 8-ին առաջադրում է խորհրդարանը (4-ին՝ Պատգամավորների կոնգրեսը, 4-ին՝ Սենատը)։ Յուրաքանչյուր թեկնածուի հաստատման համար պահանջվում է համապատասխան պալատի անդամների երեք հինգերորդի (3/5) մեծամասնության կողմ ձայնը[79][81]։
  • Հանրային ռադիո և հեռուստատեսության հեռարձակողի (RTVE) տնօրենների խորհրդի անդամները և նախագահը՝ ըստ օրենսդրական հիմնական կանոնների, պետք է ընտրվեն խորհրդարանի (Կոնգրեսի և Սենատի) երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությամբ[82]։ Սակայն, քաղաքական ուժերի միջև համաձայնության բացակայության և երկարատև ճգնաժամերի պատճառով, ընդունվել է «արգելափակման վերացման» հատուկ բանաձև։ Եթե առաջին փուլում 2/3 մեծամասնություն չի ապահովվում, ապա հաջորդ փուլերում RTVE-ի ղեկավար կազմը կարող է ընտրվել խորհրդարանի պարզ/բացարձակ մեծամասնությամբ[83]։

Իսպանիայի յուրաքանչյուր ինքնավար համայնք ունի իր սեփական Ինքնավարության կանոնադրությունը, որը գործում է որպես տեղական սահմանադրություն՝ ենթարկվելով 1978 թվականի Իսպանիայի Սահմանադրությանը և պետական ընդհանուր օրենսդրությանը։

Կանարյան կղզիների ինքնավարության կանոնադրությունը սահմանում է, որ համայնքի յուրահատուկ տնտեսական ու հարկաբյուջետային ռեժիմը (REF), ինչպես նաև տեղական ընտրական օրենսդրությունը փոփոխելու համար անհրաժեշտ է Կանարյան կղզիների խորհրդարանի պատգամավորների երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությունը[84][85]։ Իր հերթին, համայնքի Մարդու իրավունքների պաշտպանին պաշտոնում նշանակելու համար պահանջվում է խորհրդարանի անդամների երեք հինգերորդի (3/5) մեծամասնության կողմ ձայնը[86]։ Բացի այդ, եթե խորհրդարանի անդամների երկու երրորդը (2/3) դեմ է քվեարկում ներկայացված սովորական օրինագծին, այն վերջնականապես մերժվում է և կարող է նորից ներկայացվել միայն հաջորդ նստաշրջանի ընթացքում[87]։

Թայվան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թայվանի (Չինաստանի Հանրապետության) Սահմանադրության փոփոխման ընթացակարգը 2005 թվականի պատմական բարեփոխումներից հետո արմատապես փոխվել է՝ անցում կատարելով ներկայացուցչական մոդելից դեպի խորհրդարանական նախաձեռնության և ուղղակի ժողովրդավարության (հանրաքվեի) համակցված համակարգ: Սահմանադրական փոփոխությունների վավերացման բացառիկ իրավասությունը պատկանում էր Ազգային ժողովին: Սակայն 2005 թվականի հունիսի 7-ին սահմանադրական լրացումների ընդունումից հետո Ազգային ժողովը վերջնականապես լուծարվել է, և ներդրվել է փոփոխությունների նոր՝ երկաստիճան խիստ ընթացակարգ.

  1. Խորհրդարանական նախաձեռնություն և ընդունում․ Սահմանադրական փոփոխության նախագիծը պետք է առաջադրվի միասնական խորհրդարանի՝ Օրենսդիր Յուանի (Legislative Yuan) անդամների առնվազն մեկ քառորդի (1/4) կողմից: Որպեսզի նախագիծն ընդունվի, նիստին պետք է ներկա լինի խորհրդարանի բոլոր անդամների առնվազն երեք քառորդը (3/4), և ներկաների առնվազն երեք քառորդը (3/4) կողմ քվեարկի դրան: Օրենսդիր Յուանում սահմանված այս շեմն աշխարհում ամենաբարձրերից է: Քանի որ ներկայումս խորհրդարանն ունի 113 պատգամավոր, քվորումի համար անհրաժեշտ է առնվազն 85 պատգամավորի ներկայություն, իսկ նախագծի ընդունման համար (բոլորի ներկայության դեպքում)՝ առնվազն 85 կողմ ձայն: Սա գործնականում անհնար է դարձնում որևէ փոփոխություն առանց երկու խոշորագույն քաղաքական ուժերի (Գոմինդան և Դեմոկրատական առաջադիմական կուսակցություն) փոխադարձ համաձայնության[88]:
  2. Համաժողովրդական վավերացում․ Խորհրդարանի կողմից ընդունվելուց և 6-ամսյա հանրային ծանուցման ժամկետը լրանալուց հետո նախագիծը դրվում է համաժողովրդական հանրաքվեի: Ուժի մեջ մտնելու համար անհրաժեշտ է, որ փոփոխության օգտին քվեարկի Թայվանի բոլոր իրավասու ընտրողների ընդհանուր թվի կեսից ավելին (50% + 1 ձայն): Օրինակ՝ եթե երկրում կա 19 միլիոն ընտրող, նախագիծն անցնելու համար անհրաժեշտ է ստանալ առնվազն 9,5 միլիոն «կողմ» ձայն: Սա նշանակում է, որ ցանկացած բացակայություն կամ չքվեարկած քաղաքացի ավտոմատ կերպով հավասարեցվում է «դեմ» ձայնի:

Թուրքիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայի Հանրապետության Սահմանադրության 175-րդ հոդվածի համաձայն՝ մայր օրենքում փոփոխություններ կատարելու գործընթացը լիովին պատկանում է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովին (600 պատգամավոր) և երկրի Նախագահին՝ կախված պատգամավորների քվեների հստակ հարաբերակցությունից[89][90]:

  • 360-ից 399 ձայն (3/5-ի մեծամասնություն)․ Եթե նախագիծն արժանանում է պատգամավորների ընդհանուր թվի առնվազն երեք հինգերորդի, բայց պակաս, քան երկու երրորդի աջակցությանը, Նախագահը չի կարող այն անմիջապես ստորագրել։ Նա պարտավոր է կամ նախագիծը հետ ուղարկել խորհրդարան՝ վերանայման, կամ այն ներկայացնել ժողովրդի վավերացմանը՝ պարտադիր համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով[91]։
  • 400 և ավելի ձայն (2/3-ի մեծամասնություն)․ Եթե նախագիծն ընդունվում է պատգամավորների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդի կողմ ձայներով, Նախագահը կարող է այն անմիջապես ստորագրել և պաշտոնապես վավերացնել։ Այնուամենայնիվ, այս դեպքում ևս Նախագահն օժտված է հայեցողական իրավունքով՝ նախագիծը ստորագրելու փոխարեն սեփական նախաձեռնությամբ այն ներկայացնելու կամընտրական (ֆակուլտատիվ) հանրաքվեի։

Ուկրաինա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուկրաինայի նախագահը կարող է հրաժարվել օրինագիծը ստորագրելուց և այն վերադարձնել Գերագույն ռադա՝ առաջարկվող փոփոխություններով։ Գերագույն ռադան կարող է չեղյալ հայտարարել վետոն երկու երրորդի մեծամասնությամբ։

Ուկրաինայի Սահմանադրության 155-րդ հոդվածի համաձայն՝ սահմանադրության փոփոխությունների նախագիծը (բացառությամբ I, III և XIII բաժինների) ուժի մեջ մտնելու համար պետք է անցնի երկփուլանի խիստ գործընթաց. նախ՝ այն պետք է նախնական հավանության արժանանա Գերագույն ռադայի (խորհրդարանի) սահմանադրական կազմի բացարձակ մեծամասնությամբ (առնվազն 226 կողմ ձայն), իսկ հաջորդ հերթական նստաշրջանի ընթացքում վերջնականապես ընդունվի սահմանադրական կազմի առնվազն երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությամբ (առնվազն 300 կողմ ձայն)։

Սակայն, համաձայն Սահմանադրության 156-րդ հոդվածի, երբ փոփոխությունները վերաբերում են I բաժնին («Ընդհանուր սկզբունքներ»), III բաժնին («Ընտրություններ։ Հանրաքվե») և XIII բաժնին («Ուկրաինայի Սահմանադրությունում փոփոխություններ կատարելու մասին»), ընթացակարգն էլ ավելի է բարդանում. նախագիծը խորհրդարանի սահմանադրական կազմի առնվազն 2/3-ի ձայներով ընդունվելուց հետո պարտադիր կարգով պետք է ներկայացվի համաժողովրդական վավերացման և հաստատվի ընտրողների կողմից՝ համաուկրաինական հանրաքվեի միջոցով։

Միացյալ Թագավորություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միացյալ Թագավորության խորհրդարանին ազդող որակյալ մեծամասնության պահանջի հազվագյուտ օրինակ է Համայնքների պալատում և Լորդերի պալատում երկու երրորդ որակյալ մեծամասնության քվեարկության անհրաժեշտությունը՝ մամուլի ինքնակարգավորման վերաբերյալ Թագավորական խարտիան փոփոխելու կամ լուծարելու համար, այնքանով, որքանով այն կիրառվում է Անգլիայում և Ուելսում[92][93]։

Մինչև դրա չեղարկումը, 2011 թվականի «Սահմանափակ ժամկետով խորհրդարանների մասին» օրենքը նախատեսում էր, որ Միացյալ Թագավորության Համայնքների պալատը կարող է լուծարվել և ընտրություններ անցկացնել դրա 5-ամյա ժամկետի ավարտից առաջ՝ Համայնքների պալատի անդամների երկու երրորդի քվեարկությամբ: Օրենքը նաև նախատեսում էր, որ խորհրդարանը կարող է այլընտրանքորեն լուծարվել, եթե Համայնքների պալատը անվստահության քվե է հայտնում կառավարությանը, և ոչ մի նոր կառավարություն չի շահում վստահության քվե՝ անվստահության քվեի նախնական քվեարկությունից հետո երկու շաբաթվա ընթացքում:

Վաղաժամկետ լուծարման և ընտրությունների համար նախատեսված երկու երրորդի որակյալ մեծամասնության դրույթը կիրառվել է միայն մեկ անգամ, որի արդյունքում տեղի են ունեցել 2017 թվականի Միացյալ Թագավորության ընդհանուր ընտրությունները: Նախորդ ընտրությունները տեղի են ունեցել 2015 թվականին՝ Համայնքների պալատի 5-ամյա ժամկետի բնականոն ժամկետի ավարտի պատճառով:

Խորհրդարանի սուվերենության (գերակայության) սկզբունքը նշանակում էր, որ տեսականորեն պարզ մեծամասնություն ունեցող ցանկացած կառավարություն կարող էր շրջանցել 2011 թվականի օրենքը։ Դրա համար բավարար էր ընդունել նոր օրենսդրական ակտ, որտեղ հստակ կնշվեր. «Չնայած «Սահմանափակ ժամկետով խորհրդարանների մասին» 2011 թվականի օրենքի դրույթներին՝ համընդհանուր ընտրությունները կնշանակվեն ԱՅՍԻՆՉ ԹՎԱԿԱՆԻՆ»։ Հենց այս իրավական մեխանիզմն էլ կիրառվել է 2019 թվականի արտահերթ ընտրությունները նշանակելու համար, որոնք դարձան վերջին ընտրությունները՝ նախքան «Սահմանափակ ժամկետով խորհրդարանների մասին» օրենքի վերջնական չեղարկումը։

2019 թվականի ընտրությունների ժամանակ և՛ իշխող Պահպանողական կուսակցությունը, և՛ ընդդիմադիր Լեյբորիստական կուսակցությունը ցանկություն են հայտնել չեղյալ համարել «Սահմանափակ ժամկետով խորհրդարանների մասին» օրենքը և վերականգնել ավանդական, դարավոր համակարգը, որի համաձայն ընտրությունները կարող էին անցկացվել ցանկացած պահի՝ 1911 թվականի «Խորհրդարանի մասին» օրենքով սահմանված 5-ամյա առավելագույն ժամկետի պահպանման պայմանով։ Նման չեղարկումը կպահանջեր միայն պարզ մեծամասնություն։

Վերջիվերջո, «Սահմանափակ ժամկետով խորհրդարանների մասին» օրենքը չեղյալ է հայտարարվել 2022 թվականի «Խորհրդարանի լուծարման և հրավիրման մասին» օրենքով, այդպիսով վերացնելով որակյալ մեծամասնության ցանկացած պահանջ և վերականգնելով նախկին թագավորական արտոնությունը՝ լուծարելու Համայնքների պալատը դրա 5-ամյա ժամկետի ընթացքում ցանկացած պահի։

Այսպիսով, Միացյալ Թագավորությունում համապետական խորհրդարանական ընտրությունների համար պաշտոնական կամ տոկոսային ընտրական շեմ գոյություն չունի։ Մեծ Բրիտանիայի Համայնքների պալատի (House of Commons) պատգամավորներն ընտրվում են «Առաջինն անցածի» (First-Past-the-Post - FPTP) մեծամասնական ընտրակարգով, որտեղ հաղթելու համար կուսակցությունը կամ թեկնածուն պարզապես պետք է ստանա ավելի շատ ձայն, քան ցանկացած այլ մրցակից տվյալ ընտրատարածքում[94][95]։

Տարածաշրջանային խորհրդարաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուսիսային Իռլանդիայի, Շոտլանդիայի և Ուելսի տարածաշրջանային օրենսդիր մարմինները սովորաբար գործում են սովորական ընտրությունների միջև ֆիքսված ընդմիջումներով։ Այնուամենայնիվ, այդ օրենսդիր մարմինների գործունեությունը կարգավորող բոլոր օրենքները թույլ են տալիս անցկացնել վաղաժամկետ ընտրություններ, եթե այդ առաջարկը հաստատվում է տվյալ օրենսդիր մարմնի անդամների ընդհանուր թվի երկու երրորդի կողմից[96][97][98]։

1998 թվականի Շոտլանդիայի մասին օրենքի 31Ա հոդվածը[99] և Ուելսի կառավարության մասին 2006 թվականի օրենքի 111Ա հոդվածը[100] սահմանում են, որ այդ օրենքների որոշակի դրույթներ, որոնք վերաբերում են համապատասխան Շոտլանդիայի և Ուելսի տարածաշրջանային օրենսդիր մարմինների գործառույթներին և ընտրություններին, պաշտպանված են այդ օրենսդիր մարմինների կողմից փոփոխություններից, եթե անդամների ընդհանուր թվի երկու երրորդի որակյալ մեծամասնությունը չի քվեարկում կողմ։

Շոտլանդիայի վերաբերյալ պաշտպանված դրույթներն են[101]՝

  • Ո՞վ կարող է քվեարկել Շոտլանդիայի խորհրդարանական ընտրություններում
  • Շոտլանդիայի խորհրդարանի անդամների ընտրության համակարգը
  • Շոտլանդիայի խորհրդարանի ընտրատարածքների թիվը
  • Յուրաքանչյուր ընտրատարածքի կողմից վերադարձված անդամների թիվը։

Ուելսի վերաբերյալ պաշտպանված դրույթները նույնն են, ինչ Շոտլանդիայում։ Բացի այդ, կան Ուելսին հատուկ երկու դրույթներ[100]՝

  • Օրենսդիր մարմնի անվանումը
  • Ուելսի նախարար կամ Ուելսի նախարարի տեղակալ նշանակվելու թույլատրված անձանց թիվը։

Շոտլանդիայի խորհրդարանում պահանջվում է անդամների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնության կողմ ձայն՝ Մամուլի ինքնակարգավորման թագավորական խարտիան (անգլ.՝ Royal Charter on Self-Regulation of the Press) փոփոխելու կամ լուծարելու մասին որոշմանը հավանություն տալու համար[92][93]։ Սա հանդիսանում է Շոտլանդիայի օրենսդրության հատուկ պաշտպանված դրույթներից մեկը, որի նպատակն է ապահովել մամուլի ազատությունը և կանխել ընթացիկ կառավարող մեծամասնության կողմից լրատվամիջոցների կարգավորման կանոնների միակողմանի փոփոխությունը։ Քանի որ Շոտլանդիայի խորհրդարանն ունի 129 պատգամավոր, երկու երրորդի պահանջը նշանակում է, որ փոփոխությանը կողմ պետք է քվեարկի առնվազն 86 պատգամավոր (անկախ նրանից, թե քանի հոգի է ներկա դահլիճում կամ մասնակցում քվեարկությանը)։

Տեղական ինքնակառավարման մարմիններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուելսի գլխավոր խորհուրդները պարտավոր են բանաձև ընդունել երկու երրորդի որակյալ մեծամասնությամբ՝ իրենց ընտրվող համակարգը փոխելու համար, որտեղ թույլատրվում են հարաբերական մեծամասնության (անգլ.՝ First-past-the-post, FPTP) և մեկ փոխանցելի քվեի (անգլ.՝ single transferable vote) տարբերակները[102]։

Անգլիայի շրջանային խորհուրդները պարտավոր են երկու երրորդի որակյալ մեծամասնությամբ որոշում ընդունել՝ իրենց «ընտրական սխեման» փոխելու համար, այսինքն՝ յուրաքանչյուր սովորական ընտրություններում խորհրդականների որ համամասնությունն է ընտրվում, թույլատրելի համամասնություններն են՝ մեկ երրորդը, կեսը կամ բոլոր խորհրդականները[103]։

Լոնդոնի ասաամբլեան կարող է երկու երրորդի որակյալ մեծամասնությամբ վետո դնել քաղաքապետի ռազմավարության նախագծերին[104]։

Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը բոլոր հարցերի վերաբերյալ պահանջում է անդամների որակյալ մեծամասնություն։ ՄԱԿ-ի կանոնադրության 27-րդ հոդվածի համաձայն՝ Անվտանգության խորհրդի 15 անդամներից առնվազն ինը (այսինքն՝ երեք հինգերորդ որակյալ մեծամասնություն) պետք է քվեարկեն բանաձևի նախագծի օգտին՝ այն ընդունելու համար։ Ավելին, բովանդակային բանաձևի դեպքում մշտական անդամներից ոչ մեկը (Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն, Ֆրանսիա, Ռուսաստանի Դաշնություն, Միացյալ Թագավորություն և Միացյալ Նահանգներ) չի կարող քվեարկել առաջարկի դեմ, հակառակ դեպքում այն մերժվում է, ինչը նրանց տալիս է վետոյի իրավունք, որը չի կարող չեղյալ հայտարարվել։ Ձեռնպահները չեն հաշվվում որպես դեմ ձայներ, ինչը թույլ է տալիս մշտական անդամներին արտահայտել իրենց անհամաձայնությունը բովանդակային բանաձևի վերաբերյալ՝ առանց այն վետոյի դնելու՝ քվեարկությունից ձեռնպահ մնալով։ Սակայն, քանի որ ընդունման որակյալ մեծամասնությունը սահմանում է, որ ձայները պետք է լինեն բանաձևի օգտին, ձեռնպահներն ու բացակայությունները կարող են համարվել բացասական ձայներ, եթե դրական ձայների թիվը իննից պակաս է։

Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեան պահանջում է ներկաների որակյալ մեծամասնություն «շատ կարևոր հարցերի», ինչպիսիք են Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունում նոր անդամ պետությունների ընդունումը, քվեարկողներին: Կանոնադրության 18-րդ հոդվածի համաձայն՝ սա նշանակում է, որ բանաձևի ընդունման համար քվեարկածների երկու երրորդը պետք է կողմ քվեարկի: Սա նշանակում է, որ ձեռնպահ քվեարկությունը և բացակայությունները որևէ ազդեցություն չունեն բանաձևի վրա, եթե ապահովված է քվորում: Միավորված Ազգերի Կազմակերպության համակարգում մնացած բոլոր քվեարկությունները կատարվում են ներկաների պարզ մեծամասնությամբ:

Միացյալ Նահանգներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունը պահանջում է որակյալ մեծամասնություն որոշակի նշանակալի գործողությունների իրականացման համար[105]։

Սահմանադրության փոփոխությունները կարող են առաջարկվել երկու եղանակներից մեկով՝ Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի յուրաքանչյուր մարմնի երկու երրորդի որակյալ մեծամասնության ձայներով կամ Կոնգրեսի կողմից հրավիրված կոնվենցիայով՝ նահանգների երկու երրորդի (ներկայումս 34) դիմումով: Առաջարկվելուց հետո փոփոխությունը պետք է վավերացվի նահանգների երեք քառորդի (ներկայումս 38) կողմից (կամ նահանգային օրենսդիր մարմինների, կամ վավերացման կոնվենցիաների միջոցով, կախված նրանից, թե Կոնգրեսն ինչ «վավերացման եղանակ» կընտրի):

Կոնգրեսը կարող է օրինագծեր ընդունել պարզ մեծամասնությամբ։ Եթե նախագահը վետո է դնում օրինագծի վրա, Կոնգրեսը կարող է չեղյալ հայտարարել վետոն երկու պալատների երկու երրորդի որակյալ մեծամասնությամբ։

Պայմանագիրը պետք է վավերացվի Սենատի երկու երրորդի որակյալ մեծամասնությամբ՝ ուժի մեջ մտնելու համար։

Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության քսանհինգերորդ փոփոխության 4-րդ բաժինը Կոնգրեսին դեր է տալիս նախագահի հաշմանդամության դեպքում: Եթե փոխնախագահը և նախագահի կաբինետի անդամների մեծամասնությունը հայտարարում են, որ նախագահը չի կարող կատարել այդ դերը, փոխնախագահը դառնում է նախագահի պաշտոնակատար: Նման հայտարարությունից հետո 21 օրվա ընթացքում (կամ, եթե Կոնգրեսը արձակուրդում է, երբ նախագահը հաշմանդամ է, Կոնգրեսի վերստին հավաքվելուց հետո 21 օրվա ընթացքում), Կոնգրեսը պետք է քվեարկի երկու երրորդ որակյալ մեծամասնությամբ՝ հաշմանդամության հայտարարությունը շարունակելու համար։ Հակառակ դեպքում, նման հայտարարագրի ժամկետը լրանում է 21 օր անց, և այդ պահին նախագահը «կվերսկսի» պաշտոնի բոլոր լիազորությունների և պարտականությունների կատարումը։ 2025 թվականի հունվարի դրությամբ 4-րդ բաժինը երբեք չի կիրառվել։

Ներկայացուցիչների պալատը կարող է պարզ մեծամասնությամբ իմպիչմենտ հայտարարել դաշնային պաշտոնյայի (օրինակ՝ նախագահին, փոխնախագահին կամ դաշնային դատավորին) պաշտոնանկ անելու համար անհրաժեշտ է Սենատի երկու երրորդի որակյալ մեծամասնությունը։ 1842 թվականին Ներկայացուցիչների պալատը չի կարողացել իմպիչմենտ հայտարարել նախագահ Ջոն Թայլերին։ 1868 թվականին Սենատը մեկ ձայն պակաս է հավաքել նախագահ Էնդրյու Ջոնսոնին պաշտոնանկ անելու համար՝ նրա իմպիչմենտից հետո։ 1999 թվականին Բիլ Քլինթոնին 1998 թվականի իմպիչմենտից հետո պաշտոնանկ անելու ջանքերը մի փոքր պակաս են եղել պարզ մեծամասնությունից և 17 ձայն պակաս են եղել երկու երրորդ որակյալ մեծամասնությունից։ Իմպիչմենտի ընթացակարգը վերջին անգամ կիրառվել է 2021 թվականին, երբ նախագահ Դոնալդ Թրամփը երկրորդ անգամ իմպիչմենտի է ենթարկվել իր առաջին ժամկետի ընթացքում և հետագայում արդարացվել է։ Յուրաքանչյուր պալատ կարող է հեռացնել իր անդամներից մեկին երկու երրորդի որակյալ մեծամասնությամբ. վերջին անգամ դա տեղի է ունեցել, երբ Ներկայացուցիչների պալատը 2023 թվականին հեռացրել է Ջորջ Սանտոսին։

ԱՄՆ Սահմանադրության 14-րդ փոփոխության 3-րդ հոդվածը (բաժինը) արգելում է անձին զբաղեցնել որևէ դաշնային կամ նահանգային պաշտոն (քաղաքացիական կամ ռազմական), եթե նախկինում՝ որպես Կոնգրեսի անդամ, ԱՄՆ պաշտոնյա կամ նահանգային օրենսդիր ու գործադիր մարմնի ներկայացուցիչ, ԱՄՆ Սահմանադրությանը հավատարիմ մնալու երդում տալուց հետո, «մասնակցել է դրա դեմ ուղղված խռովությանը կամ ապստամբությանը, կամ օգնություն ու աջակցություն է ցուցաբերել դրա թշնամիներին»։ Այնուամենայնիվ, ԱՄՆ Կոնգրեսի երկու պալատները՝ Ներկայացուցիչների պալատը և Սենատը, կարող են ամբողջությամբ չեղարկել այս իրավական սահմանափակումը (իրավազրկումը)՝ յուրաքանչյուր պալատում անդամների երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնության կողմ ձայնով։

ԱՄՆ Սենատում երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությունը կազմում է 100 սենատորից 67-ը, իսկ Ներկայացուցիչների պալատում՝ 435 կոնգրեսականից 290-ը (բոլոր տեղերի լրացված լինելու պարագայում)։ Սակայն, քանի որ սահմանադրական շատ քվեարկություններ հաշվարկվում են ոչ թե ընդհանուր անդամների թվից, այլ ներկա և քվեարկությանը մասնակցող պաշտոնյաներից, այս որակյալ մեծամասնությանն արժանանալու համար գործնականում հաճախ անհրաժեշտ չէ հենց 67 սենատորի կամ 290 ներկայացուցչի կողմ ձայնը։

Բացի սահմանադրական պահանջներից, Սենատի ներքին կանոնակարգը (22-րդ կանոնը) սովորական օրենսդրական նախագծերի դեպքում պահանջում է երեք հինգերորդի (3/5) բացարձակ մեծամասնություն՝ քննարկումը դադարեցնելու և վերջնական քվեարկությանն անցնելու (cloture) համար։ Սա միակ ընթացակարգային ճանապարհն է՝ արգելափակելու փոքրամասնության կիրառած տևական ձգձգման մարտավարությունը՝ ֆիլիբաստերը (filibuster): Ներկայիս քաղաքական պրակտիկայում ֆիլիբաստերի սպառնալիքն անգամ ինքնաբերաբար կասեցնում է ցանկացած օրինագծի ընդունումը, որն ունի սենատորների 3/5-ից (այսինքն՝ 100-ից 60-ից) պակաս աջակցություն, եթե բոլոր տեղերը լրացված են:

Նահանգային կառավարություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Կառավարչի օրենսդրական վետոն հաղթահարելու համար անհրաժեշտ է մեծամասնություն.      բոլոր անդամների մեծամասնությունը     ներկա անդամների 3/5 մեծամասնությունը      բոլոր անդամների 3/5 մեծամասնություն     ներկա անդամների 2/3 մեծամասնությունը     բոլոր անդամների 2/3 մեծամասնությունը      օրենսդիր մարմնի բոլոր անդամների համակցված 2/3 մեծամասնությունը
Հարկերը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է որակյալ մեծամասնություն

Միացյալ Նահանգների նահանգային օրենսդիր մարմինների համար, Մեյսոնի ձեռնարկում ասվում է. «Խորհրդակցական մարմինը չի կարող իր սեփական ակտով կամ կանոնակարգով պահանջել երկու երրորդի ձայներ որևէ գործողություն կատարելու համար, երբ սահմանադրությունը կամ վերահսկող մարմինը պահանջում է միայն մեծամասնության ձայներ: Օրինակ՝ երկու երրորդի ձայներ պահանջելը որևէ գործողություն կատարելու համար կնշանակեր անդամների մեկ երրորդից ավելի թվին տալ գործողությունը չեղյալ համարելու լիազորություն և հավասարազոր լինել մարմնի լիազորությունների փոքրամասնությանը փոխանցմանը»[106]: Որոշ նահանգներ սահմանադրական փոփոխության կամ օրենսդրական նախաձեռնության ընդունման համար պահանջում են որակյալ մեծամասնություն[107]։

ԱՄՆ շատ նահանգների սահմանադրություններ թույլ են տալիս կամ պահանջում են, որ մայր օրենքի փոփոխություններն առաջարկվեն նահանգի օրենսդիր մարմնի (խորհրդարանի) որակյալ մեծամասնության կողմից։ Այս առաջարկներն ուժի մեջ մտնելու համար սովորաբար պետք է վավերացվեն ընտրողների կողմից՝ հաջորդող մեկ կամ մի քանի ընտրությունների ժամանակ։ Օրինակ՝ Միչիգանի Սահմանադրության XII հոդվածի (1-ին բաժնի) համաձայն՝ նահանգի Օրենսդիր մարմնի յուրաքանչյուր պալատ կարող է առաջարկել սահմանադրական փոփոխություն, որը խորհրդարանում ընդունվելուց հետո պետք է ներկայացվի ժողովրդի հաստատմանը և վավերացվի ընտրողների պարզ մեծամասնությամբ՝ հաջորդ ընդհանուր կամ հատուկ նշանակված արտահերթ ընտրությունների ժամանակ[108]։

ԱՄՆ նահանգների մեծ մասում նահանգի օրենսդիր մարմինն (խորհրդարանն) օժտված է նահանգապետի կիրառած վետոն շրջանցելու և օրինագիծն ուժի մեջ մտցնելու իրավասությամբ։ Այս գործընթացի համար նահանգների ճնշող մեծամասնությունում պահանջվում է երկու պալատների երկու երրորդի (2/3) որակյալ մեծամասնությունը (որոշ նահանգներում՝ բոլոր ընտրված անդամների, իսկ այլ նահանգներում՝ միայն նիստին ներկա և քվեարկողների թվից)[109]։ Այնուամենայնիվ, որոշ նահանգներում (օրինակ՝ Դելավեր, Իլինոյս, Կանզաս, Մերիլենդ, Հյուսիսային Կարոլինա և Ռոդ Այլենդ) սահմանված է ավելի մեղմ՝ երեք հինգերորդի (3/5) որակյալ մեծամասնության շեմը[110][111][112]։ Իսկ Միսիսիպի գետից արևելք գտնվող մի քանի նահանգներում, ինչպիսիք են Ալաբաման, Կենտուկին և Արևմտյան Վիրջինիան, վետոն հաղթահարելու համար բավարար է խորհրդարանի բոլոր անդամների բացարձակ (պարզ) մեծամասնության կողմ ձայնը։

Այսպես կոչված «հարկ վճարողների իրավունքների օրինագծի» օրենքների (նահանգային կանոնադրություններում կամ սահմանադրություններում, TABOR) տարածված դրույթներից մեկը նահանգային օրենսդիր մարմնում հարկերը բարձրացնելու համար որակյալ մեծամասնության քվեարկության պահանջն է: Նահանգային օրենսդիր մարմինների ազգային կոնֆերանսը 2010 թվականին հաղորդել է, որ տասնհինգ նահանգներ պահանջում են որակյալ մեծամասնության քվեարկություն (երկու պալատներում էլ՝ երեք հինգերորդ, երկու երրորդ կամ երեք քառորդ մեծամասնության ձայներ)՝ հարկերի որոշ կամ բոլոր բարձրացումներն ընդունելու համար[113]։ Ամենատարածվածը 2/3-ի շեմն է, որը գործում է 11 նահանգում, իսկ Կոլորադոն արգելում է հարկերի բարձրացումը առանց համաժողովրդական հանրաքվեի:

Միջազգային համաձայնագրեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի կանոնադրության հոդվածների մեծ մասի փոփոխություններն ուժի մեջ են մտնում բոլոր մասնակից պետությունների համար միայն այն ժամանակ, երբ դրանց վավերացման կամ ընդունման փաստաթղթերը ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարին են հանձնում մասնակից պետությունների առնվազն յոթ ութերորդը (7/8)[114]։ Փոփոխությունն ուժի մեջ է մտնում այս շեմն ապահովելուց ուղիղ մեկ տարի անց։ Եթե որևէ փոփոխություն ուժի մեջ է մտել 7/8-ի կանոնով, ապա այն մասնակից պետությունը, որը դեռ չի վավերացրել այդ փոփոխությունը, իրավունք ունի անմիջապես դուրս գալ Հռոմի կանոնադրությունից՝ առանց սովորական մեկամյա սպասման ժամկետի[115][116]։

Ի տարբերություն ընդհանուր դրույթների, Կանոնադրության 5-րդ, 6-րդ, 7-րդ և 8-րդ հոդվածների փոփոխությունները (որոնք վերաբերում են ՄՔԴ իրավազորությանը, ցեղասպանությանը, մարդկության դեմ ուղղված և պատերազմական հանցագործություններին) չեն պահանջում 7/8-ի շեմը։ Այսպիսի փոփոխություններն ուժի մեջ են մտնում միայն այն պետությունների համար, որոնք անհատապես վավերացրել են դրանք (վավերացումից մեկ տարի անց)։ Այն երկրների նկատմամբ, որոնք չեն ընդունել փոփոխությունը, Դատարանը չի կարող իրականացնել իր իրավազորությունը տվյալ նոր հանցագործության մասով։ (Այս ճանապարհով են ուժի մեջ մտել, օրինակ, 2010 թվականի Կամպալայի փոփոխությունները՝ ագրեսիայի հանցագործության վերաբերյալ)[114]։

Միջազգային քրեական դատարանի կառավարմանը և կազմակերպչական հարցերին վերաբերող հոդվածների փոփոխությունները կարող են ընդունվել Մասնակից պետությունների ասամբլեայի կողմից՝ անդամների երկու երրորդի (2/3) ձայներով և ուժի մեջ են մտնում բոլորի համար ընդունումից կես տարի անց՝ առանց պետությունների կողմից առանձին վավերացման ընթացակարգի։ Իսկ յոթ ութերորդի (7/8) որակյալ մեծամասնության խիստ շեմը վերաբերում է այդ ընդունված փոփոխությունների ուժի մեջ մտնելուն (վավերացմանը)[116]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Նախքան նահանգների վավերացմանը հասնելը, փոփոխությունը պետք է պաշտոնապես առաջադրվի: Դրա համար նույնպես գոյություն ունի երկու ճանապարհ՝ Կոնգրեսի միջոցով (ամենակիրառելին) Ներկայացուցիչների պալատի և Սենատի երկու երրորդի (2/3) կողմնակից ձայներով և նահանգների նախաձեռնությամբ (երբեք չի կիրառվել)՝ նահանգների 2/3-ի (34 նահանգ) պահանջով Կոնգրեսը հրավիրում է Ազգային համաժողով: Այս բարդությունների պատճառով է, որ ԱՄՆ Սահմանադրությունը մնում է կայուն և հազվադեպ փոփոխվող:
  2. ↑ Իրավունքների բիլլը (Bill of Rights) առաջին 10 փոփոխություններն են, որոնք ընդունվել են միասին՝ 1791 թվականին, Սահմանադրության ուժի մեջ մտնելուց անմիջապես հետո:
  3. ↑ 2/3-ի կանոնի դեպքում, եթե կա 2 «դեմ», ապա անցնելու համար պետք է լինի առնվազն 4 «կողմ» (4 կողմ + 2 դեմ = 6 ձայն, որի 2/3-ը հենց 4-ն է)։ Այսինքն՝ կողմերը պետք է գերազանցեն դեմերին առնվազն 2 անգամ։
  4. ↑ Եթե սահմանվում է պարտադիր 50% մասնակցություն, ապա անկախության հակառակորդներին ձեռնտու է ոչ թե գնալ ու «Դեմ» քվեարկել (որով կօգնեին ապահովել պահանջվող 50% մասնակցության շեմը՝ քվորումը), այլ պարզապես չգնալ ընտրության, տապալել քվորումը և այդպիսով չեղարկել հանրաքվեն։ Առաջանում էր մի իրավիճակ, երբ անկախությանը կողմ արտահայտված 54.9% մեծամասնությունը կարող էր պարտվել 45.1% փոքրամասնությանը։
  5. ↑ Օրինակ, եթե դահլիճում ներկա է և քվեարկում է 60 պատգամավոր, ապա օրենքն անցնելու համար անհրաժեշտ է ընդամենը 31 «կողմ» ձայն։
  6. ↑ «Փակուղին» (Gridlock) քաղաքական այն իրավիճակն է, երբ կողմերը չեն կարողանում ապահովել բարձր շեմը (օրինակ՝ 60% կամ 66.7%), և պետությունը չի կարողանում ընդունել բյուջե կամ նշանակել պաշտոնյաների։
  7. ↑ Փոքրամասնության բռնապետության (Minority tyranny) իմաստն այն է, որ երբ որոշման ընդունման համար պահանջվում է 2/3 (66.7%), ապա ընդամենը 34% ձայն ունեցող փոքրամասնությունը ստանում է բացարձակ վետոյի իրավունք և կարող է պատանդ պահել ամբողջ խորհրդարանին։
  8. ↑ Միջնարժեքային (մեդիան) առանցքային կետերը» (Median pivot) քաղաքական մոդելավորման մեջ 50%-ի (պարզ մեծամասնության) կենտրոնական կետն է։ Բևեռացված հասարակություններում, երբ շեմը բարձրացվում է (դառնում է որակյալ), համակարգը դառնում է ավելի անկայուն, քանի որ կայունության գոտին նեղանում է, և փոքր խմբերի դիրքորոշման չնչին փոփոխությունը կարող է կտրուկ խախտել ողջ քաղաքական հավասարակշռությունը։
  9. ↑ Բանգլադեշի Սահմանադրության 142-րդ հոդվածը երկրի Հիմնական օրենքի ամենակարևոր դրույթներից է, քանի որ այն սահմանում է Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու կարգն ու պայմանները[41]։
  10. ↑ Սահմանադրության 5-րդ և 12-րդ փոփոխություններով 142-րդ հոդվածում ներմուծվել էր կանոն, որ Սահմանադրության հիմնարար դրույթների (օրինակ՝ պետության սկզբունքների, նախագահի լիազորությունների) փոփոխությունը խորհրդարանից հետո պետք է հաստատվեր նաև համաժողովրդական հանրաքվեով[42]։ 2011 թվականին ընդունված պատմական 15-րդ փոփոխությամբ հանրաքվեի պահանջը հանվել է, և ողջ լիազորությունը նորից վերադարձվել է խորհրդարանի 2/3 մեծամասնությանը։ Սակայն միևնույն ժամանակ Սահմանադրության մի շարք առանցքային հոդվածներ (օրինակ՝ պետական կրոնը, ժողովրդավարության հիմնական սկզբունքները) հայտարարվել են «անփոփոխելի», որոնք ընդհանրապես չեն կարող փոփոխվել անգամ 142-րդ հոդվածի ընթացակարգով[43][44]։
  11. ↑ «Պատգամավորների պալատի բոլոր... և Սենատի ներկա...» – Չեխիայի իրավական համակարգում սա ամենակարևոր նրբությունն է։ Ցանկացած սահմանադրական փոփոխության դեպքում ստորին պալատում (200 պատգամավոր) հաշվարկը միշտ կատարվում է ընդհանուր թվից (այսինքն՝ անհրաժեշտ է խիստ 120 ձայն), իսկ վերին պալատում (81 սենատոր)՝ միայն քվեարկության պահին ներկա գտնվողների թվից (3/5)։ Ի տարբերություն սովորական օրենքների, սահմանադրական փոփոխությունների դեպքում ստորին պալատը չի կարող շրջանցել Սենատի վետոն, իսկ Հանրապետության նախագահը չունի վետոյի իրավունք։
  12. ↑ Հանրաքվեի ժամանակ օրենքն անցնելու համար բավարար է ընտրողների պարզ մեծամասնության կողմ ձայնը։ Սակայն, համաձայն Սահմանադրության 42-րդ հոդվածի, օրինագիծը համարվում է մերժված, եթե դրան դեմ է քվեարկում հանրաքվեի մասնակիցների մեծամասնությունը, և այդ «դեմ» ձայները կազմում են ընդհանուր ընտրական իրավունք ունեցող քաղաքացիների առնվազն 30%-ը[54]։
  13. ↑ Կշռված ձայների այս համակարգն այլևս չի գործում և 2014-2017 թվականներին ամբողջությամբ փոխարինվել է «կրկնակի մեծամասնության» նոր մոդելով։
  14. ↑ Նախագահին կամ Փոխնախագահին պաշտոնից հեռացնելու գործընթացը (համաձայն 143-րդ հոդվածի) բաղկացած է մի քանի փուլից, որտեղ 2/3-ի շեմը կիրառվում է երկու անգամ. նախ՝ պատգամավորների ընդհանուր թվի 2/3-ը պետք է ստորագրի մեղադրանքների քննություն սկսելու օգտին, իսկ վերջնական փուլում՝ հատուկ հանձնաժողովի զեկույցից հետո, պալատների անդամների ընդհանուր թվի առնվազն 2/3-ը պետք է կողմ քվեարկի պաշտոնանկությանը։
  15. ↑ Լեհաստանի օրենքը պահանջում է 2/3 Սեյմում և 2/3 Սենատում։ Այլընտրանքային տարբերակով՝ Սեյմը կարող է որոշել այսպիսի պայմանագրի վավերացման հարցը դնել համաժողովրդական հանրաքվեի (ինչպես արվել է 2003 թվականին ԵՄ-ին Լեհաստանի անդամակցության ժամանակ)։
  16. ↑ Լեհաստանի Սահմանադրության 235-րդ հոդվածի համաձայն՝ կամընտրական (ֆակուլտատիվ) հանրաքվե կարող է պահանջվել միայն I, II և XII գլուխների փոփոխության դեպքում (նախագահի, կառավարության կամ խորհրդարանի անդամների առնվազն 1/5-ի կողմից)։ Հանրաքվեն համարվում է անցած, եթե կողմ է քվեարկել մասնակիցների մեծամասնությունը (այստեղ 50%-անոց մասնակցության քվորումի պահանջ չկա)։
  17. ↑ Սահմանադրության մի շարք առանցքային դրույթներ՝ կապված երկրի ազգային ինքնիշխանության, ընտրական համակարգի, Սահմանադրության փոփոխության կարգի և հատկապես Նախագահի հատուկ լիազորությունների հետ (օրինակ՝ ազգային պահուստների պաշտպանությունը), բացառիկ պաշտպանված դրույթներ են և պահանջում են համաժողովրդական հանրաքվե։ Դրանց փոփոխության համար անհրաժեշտ է, որ հանրաքվեի ժամանակ կողմ քվեարկի գրանցված ընտրողների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդը (2/3), ինչն աշխարհում ամենաբարձր ժողովրդական շեմերից մեկն է։
  18. ↑ Սինգապուրի խորհրդարանն ունի ունիկալ կառուցվածք, որտեղ բացի ընտրություններով անցած պատգամավորներից (Elected MPs) կան նաև չընտրված ընդդիմադիր պատգամավորներ (NCMP) և նշանակովի անկախ պատգամավորներ (NMP)։ Սահմանադրության 5-րդ հոդվածի համաձայն՝ սահմանադրական փոփոխությունների ժամանակ 2/3-ի հաշվարկը կատարվում է բացառապես ընտրված պատգամավորների ընդհանուր թվից։ Նշանակովի պատգամավորներն իրավունք չունեն քվեարկել սահմանադրական օրինագծերի օգտին։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Schwartzberg, Melissa (2013). «Prelude: Acclamation and Aggregation in the Ancient World - The Origin of Supermajority Rules». Counting the Many: The Origins and Limits of Supermajority Rule. Cambridge: Cambridge University Press. էջեր 44–46. ISBN 978-0-521-19823-3. Վերցված է 2016-12-05-ին. «Although a supermajority was necessary to demonstrate the sufficiency of the case – the presence of adequate information to form a judgment – a majority sufficed to convict. (p. 46)»
  2. ↑ Schwartzberg (2013), էջեր. 51, 58–59
  3. ↑ Bensel, Richard Franklin (2008). Passion and Preferences: William Jennings Bryan and the 1896 Democratic Convention. Cambridge University Press. էջ 131.
  4. ↑ Schulman, Bruce J. (1994). From Cotton Belt to Sunbelt: Federal Policy, Economic Development, and the Transformation of the South, 1938–1980. Duke University Press. էջ 45.
  5. ↑ Hamilton, Alexander; Jay, John; Madison, James (2026-05-21). The Federalist Papers. Standard Ebooks.
  6. ↑ Drexler, Ken. «Research Guides: Federalist Papers: Primary Documents in American History: Full Text of The Federalist Papers». guides.loc.gov (անգլերեն). Վերցված է 2026-06-22-ին.
  7. ↑ «Founders Online: The Federalist No. 22, [14 December 1787]».
  8. ↑ «Founders Online: The Federalist No. 58, [20 February 1788]».
  9. ↑ See dictionary definition of "supermajority" at thefreedictionary.com. "Qualified majority" redirects to this definition.
  10. ↑ Schermers, Henry G.; Blokker, Niels M. (2011). International Institutional Law: Unity Within Diversity (Fifth Revised ed.). Leiden, The Netherlands: Martinus Nijhoff Publishers. էջեր 561–563. ISBN 978-90-04-18798-6.
  11. ↑ «The Bill of Rights: A Transcription». National Archives (անգլերեն). 2015-11-04. Վերցված է 2026-06-22-ին.
  12. ↑ Berke, Richard L. (1992-05-08). «1789 Amendment Is Ratified But Now the Debate Begins». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2026-06-22-ին.
  13. 1 2 Robert (2011), էջ. 402.p
  14. 1 2 3 Robert, Henry M.; և այլք: (2011). Robert's Rules of Order Newly Revised (զենագա) (11th ed.). Philadelphia: Da Capo Press. էջ 401. ISBN 978-0-306-82020-5.
  15. ↑ «Frequently Asked Questions about RONR (Question 5)». The Official Robert's Rules of Order Web Site. The Robert's Rules Association. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
  16. ↑ Robert (2011), էջ. 406
  17. ↑ «Frequently Asked Questions about RONR (Question 6)». The Official Robert's Rules of Order Web Site. The Robert's Rules Association. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
  18. ↑ Robert (2011), էջ. 403
  19. ↑ «Il sistema elettorale per il Senato». web2003.senato.it (իտալերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2009-06-18-ին. Վերցված է 2025-06-05-ին.
  20. ↑ Lamport, Leslie; Shostak, Robert; Pease, Marshall (1982-07-05). «The Byzantine Generals Problem». ACM Transactions on Programming Languages and Systems (ամերիկյան անգլերեն): 382–401.
  21. ↑ «Florida Amendment 3, 60% Majority Requirement for Constitutional Amendments Amendment (2006)». Ballotpedia.
  22. ↑ «Konwencja PO. Budka proponuje Koalicję 276. "Tyle głosów potrzebnych do przejęcia władzy"». gazetapl (լեհերեն). 2021 թ․ փետրվարի 6. Վերցված է 2021-07-06-ին.
  23. ↑ Montenegro’s Referendum․ Crisis Group Europe Briefing N°42, 30 May 2006
  24. ↑ «Referendum on independence 2006 Montenegro». www.robert-schuman.eu (ֆրանսերեն). Վերցված է 2026-06-22-ին.
  25. ↑ Duddy, Conal (2014-08-01). «Condorcet's principle and the strong no-show paradoxes». Theory and Decision (անգլերեն). 77 (2): 275–285. doi:10.1007/s11238-013-9401-4. ISSN 1573-7187.
  26. ↑ «Colorado Imposition of Distribution and Supermajority Requirements for Citizen-Initiated Constitutional Amendments, Amendment 71 (2016)». Ballotpedia. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 15-ին.
  27. 1 2 «CEC announces final results of Armenia's parliamentary elections». Armenpress (անգլերեն). 2026-06-14. Վերցված է 2026-06-22-ին.
  28. ↑ «Ընտրական փոփոխված օրենսգիրքը «փորձարկվելու» է 2026-ի ընտրություններում». Հայաստանի Հանրային Ռադիո. Վերցված է 2026-06-22-ին.
  29. ↑ «ԲՀԿ-ն օգտագործելու է իրավական գործիքակազմերը վերահաշվարկի համար». Հայաստանի Հանրային Ռադիո. Վերցված է 2026-06-22-ին.
  30. ↑ «Armenia's 2026 Post-Election Landscape and the Architecture of "Active Balance" - m.». orbeli.am (անգլերեն). Վերցված է 2026-06-22-ին.
  31. ↑ «Instagram». www.instagram.com. Վերցված է 2026-06-22-ին.
  32. ↑ «ՍԴ-ն ընտրությունների վիճարկման դիմումները կքննի մեկ վարույթում. հայտնի է նիստի օրը». ՓԱՍՏԻՆՖՈ | Իրավական լուրեր, իրադարձություններ, վերլուծություններ, տեսանյութեր. Վերցված է 2026-06-22-ին.
  33. ↑ Բուլղադարյան, Նաիրա (2026-07-04). «ՍԴ-ն մերժեց ընտրությունների արդյունքներն անվավեր ճանաչելու դիմումները՝ ուժի մեջ թողնելով ԿԸՀ որոշումը». «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան. Վերցված է 2026-07-17-ին.
  34. ↑ Bradbury, John Charles; Johnson, Joseph M. (2006). «Do Supermajority Rules Limit or Enhance Majority Tyranny? Evidence from the US States, 1960-1997». Public Choice. Springer. 127 (3/4): 437–449. ISSN 0048-5829. JSTOR 30026598. Վերցված է 2026-02-04-ին.
  35. ↑ Tsebelis, George (2011). «Veto Players». Princeton University Press. Վերցված է 2026-02-04-ին.
  36. ↑ McGann, A. J. (2004). «The Tyranny of the Supermajority: How Majority Rule Protects Minorities». Journal of Theoretical Politics. 16 (1): 53–77. doi:10.1177/0951629804038902. ISSN 0951-6298. Վերցված է 2026-02-04-ին.
  37. ↑ Krehbiel, Keith (1998). Pivotal Politics: A Theory of U.S. Lawmaking. Chicago: University of Chicago Press.
  38. ↑ Brunell, Thomas L.; Grofman, Bernard; Merrill, Samuel (2016). «The volatility of median and supermajoritarian pivots in the U.S. Congress and the effects of party polarization». Public Choice. 166 (1–2): 183–204. doi:10.1007/s11127-016-0320-0. ISSN 0048-5829. Վերցված է 2026-02-04-ին.
  39. ↑ «Referendums and plebiscites». Parliamentary Education Office (անգլերեն). 2023-06-16. Արխիվացված օրիգինալից 2023-08-08-ին. Վերցված է 2023-08-25-ին. «Section 128 of the Constitution says a referendum is passed if it is approved by a majority of voters across the nation and a majority of voters in a majority of states — a double majority.»
  40. ↑ «COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 128. Mode of altering the Constitution». Australasian Legal Information Institute. Արխիվացված օրիգինալից 2023-06-24-ին. Վերցված է 2023-08-25-ին. «No alteration diminishing the proportionate representation of any State in either House of the Parliament, or the minimum number of representatives of a State in the House of Representatives, or increasing, diminishing, or otherwise altering the limits of the State, or in any manner affecting the provisions of the Constitution in relation thereto, shall become law unless the majority of the electors voting in that State approve the proposed law.»
  41. ↑ Popular Will and Constitutional Reform in Bangladesh․ State University of Bangladesh; Bangladesh Law Alliance (BLA)․ May 22, 2025
  42. ↑ «CONSTITUTION AMENDING POWER OF THE PARLIAMENT». The Lawyers & Jurists. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  43. ↑ S, Mohamed Imranullah (2022-05-19). «Explained | Article 142 of the Constitution under which Supreme Court ordered release of Perarivalan». The Hindu (Indian English). ISSN 0971-751X. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  44. ↑ Shikder, Moshiur Rahman. «Amendment of Bangladesh Constitution and basic structure doctrine..these paper». {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  45. ↑ «The Constitution of Canada». The Canada Guide (կանադական անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  46. ↑ Branch, Legislative Services (2015-08-18). «Consolidated federal laws of canada, Consolidated Acts․ Full text of The Constitution Act, 1982». laws.justice.gc.ca. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  47. ↑ «Key Term: Amending Formula - Centre for Constitutional Studies». www.constitutionalstudies.ca. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  48. ↑ Chancellery, Senate (2012-01-01). «Czech Senate». www.senat.cz (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  49. ↑ Constitution of the Czech Republic, Art. 39
  50. ↑ Constitution of the Czech Republic, Art. 65
  51. ↑ www.fg.cz, 2015, FG Forrest, a s. «The Constitution of the Czech Republic». Prague Castle (անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
  52. ↑ Constitution of the Czech Republic, Art. 35
  53. 1 2 Pedersen, Susannah; Christensen, Jens Peter (2015 թ․ նոյեմբեր). «03 - Regeringen». Min grundlov - Grundloven med forklaringer (PDF) (13 ed.). Folketingets Kommunikationsenhed. էջեր 27–28. ISBN 978-87-7982-172-9. «Til vedtagelse af lovforslag herom kræves et flertal på fem sjettedele af Folketingets medlemmer. Opnås et sådant flertal ikke, men dog det til vedtagelse af almindelige lovforslag nødvendige flertal, og opretholder regeringen forslaget, forelægges det folketingsvælgerne til godkendelse eller forkastelse efter de for folkeafstemninger i §42 fastsatte regler.»
  54. ↑ «Constitution of Denmark». hrlibrary.umn.edu. University of Minnesota Human Rights Library. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  55. ↑ «Danish Constitution and the EU - EUabc». en.euabc.com. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  56. ↑ «Intergovernmental decision-making procedures - EU fact sheets - European Parliament». www.europarl.europa.eu. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 9-ին.
  57. ↑ Տես՝ հոդված 294(7)․ Treaty on the functioning of the European Union.
  58. ↑ «The Constitution of Finland (731/1999, amendments up to 817/2018 included, English translation)» (PDF). Page 15, chapter 6, section 73. Վերցված է 2026 թ․ փետրվարի 22-ին.
  59. ↑ Full text of the Constitution of India (as of November 2015)
  60. ↑ «The Constitution of Japan». japan.kantei.go.jp. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
  61. ↑ David Law (2017-05-09). «Three Popular Misconceptions About the Japanese Constitution | Council on Foreign Relations». www.cfr.org (անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  62. ↑ «Electoral Act 1993». New Zealand Legislation. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 10-ին.
  63. ↑ «Constitution of the Federal Republic of Nigeria». Nigeria law. Արխիվացված է օրիգինալից 2020-05-15-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 12-ին.
  64. 1 2 3 4 5 6 1987 Constitution of the Philippines, Official Gazette.
  65. ↑ Elliot Bulmer, International IDEA Constitution-Building Primer 14: Presidential Veto Powers Primer, International Institute for Democracy and Electoral Assistance, 2d ed. 2017, p. 14.
  66. ↑ Impeachment in the Philippines: Joseph Estrada faces a tough fight to hold on to his presidency, The Economist (November 9, 2000).
  67. ↑ Seth Mydans, Philippine Congress Impeaches President on Graft Charges, New York Times (November 14, 2000).
  68. ↑ Constitution of the Republic of Poland, Art. 235
  69. ↑ Constitution of the Republic of Poland, Art. 98
  70. ↑ Constitution of the Republic of Poland, Art. 122
  71. ↑ Constitution of the Republic of Poland, Art. 90
  72. ↑ Constitution, Art. 5(2).
  73. ↑ Constitution, Art. 57(1).
  74. ↑ Neo & Lee, p. 165.
  75. ↑ «The Tyranny of the Minority in South Korea». The Diplomat. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
  76. ↑ «Controversial South Korean 'anti-leaflet' bill delayed after filibuster attempt». NK News. 2020 թ․ դեկտեմբերի 9.
  77. 1 2 3 4 «Constitution of the Republic of Korea». Refworld.
  78. ↑ «Title X of the Constitution: Constitutional Reform (in Spanish)». Constitución.es. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 9-ին.
  79. 1 2 «The Constitution (in Spanish)». Constitución.es. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 9-ին.
  80. ↑ Election procedures of other bodies
  81. ↑ «Part IX The Constitutional Court». www.lamoncloa.gob.es (անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  82. ↑ «The Congress passes that the president RTVE will be appointed by consensus again (in Spanish)». eldiario.es. 2017 թ․ հունիսի 22. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 9-ին.
  83. ↑ pma_admin (2017-06-28). «Changes afoot for RTVE». Public Media Alliance (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  84. ↑ «Statute of Autonomy of the Canary Islands (in Spanish)» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2003 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 9-ին.
  85. ↑ Agencias (2026-06-10). «Canaries approve the new cabildos law despite Vox». Demócrata (անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  86. ↑ FAPMI, Redacción (2020-07-19). «Diputado del Común de Canarias». Bienestar y protección infantil (իսպաներեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  87. ↑ «Electoral system in the Canary Islands». www.europarl.europa.eu. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  88. ↑ «The 15th Presidential and Vice Presidential Election and The 10th Legislator Election». www.cec.gov.tw. Արխիվացված է օրիգինալից 2020-01-11-ին. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  89. ↑ «5 points on Turkish constitutional reform». dw.com (անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  90. ↑ PART SEVEN FINAL PROVISIONS․I. Amendment of the Constitution ARTICLE 175 - (Amended by Law Nr. 3361, Article 3, dated 17 May 1987)
  91. ↑ Copyright Legislation Profile Turkey 1997
  92. 1 2 «Press regulation: What you need to know». BBC News. 2016 թ․ ապրիլի 13. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 7-ին. «While an act of parliament can be amended with a simple majority, it was possible to insert a clause in the Royal Charter requiring any changes to be approved by a two-thirds majority.»
  93. 1 2 Burrell, Ian (2013 թ․ հոկտեմբերի 29). «Press regulation: Judge for yourself - the Royal Charter in full». The Independent. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 7-ին.
  94. ↑ «First Past the Post». electoral-reform.org.uk (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  95. ↑ «Electoral systems». The Constitution Society (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2026-06-23-ին.
  96. ↑ «Northern Ireland Act 1998». www.legislation.gov.uk (անգլերեն). Expert Participation. Վերցված է 2026-06-23-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  97. ↑ «Scotland Act 1998». www.legislation.gov.uk (անգլերեն). Expert Participation. Վերցված է 2026-06-23-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  98. ↑ «Government of Wales Act 2006». www.legislation.gov.uk (անգլերեն). Expert Participation. Վերցված է 2026-06-23-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  99. ↑ «Scotland Act 1998». www.legislation.gov.uk (անգլերեն). Expert Participation. Վերցված է 2026-06-23-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  100. 1 2 «Government of Wales Act 2006». www.legislation.gov.uk (անգլերեն). Expert Participation. Վերցված է 2026-06-23-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  101. ↑ Scotland Act 1998
  102. ↑ «Local Government and Elections (Wales) Act 2021 (2021 asc. 1): Voting systems for elections to principal councils». legislation.gov.uk. The National Archives. 2021 թ․ հունվարի 20. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 7-ին.
  103. ↑ «Local Government and Public Involvement in Health Act 2007 (2007 c. 28), part 2 chapter 1: Power of district councils in England to change electoral scheme». legislation.gov.uk. The National Archives. 2007 թ․ հոկտեմբերի 30. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 7-ին.
  104. ↑ «Greater London Authority Act 1999». www.legislation.gov.uk (անգլերեն). Expert Participation. Վերցված է 2026-06-23-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  105. ↑ Hudiburg, Jane A. (2018 թ․ հուլիսի 24). Supermajority Votes in the House (PDF). Washington, DC: Congressional Research Service. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 8-ին.
  106. ↑ Mason, Paul (2000). Mason's manual of legislative procedure. Georgetown University Law Library. Denver, Colo.: National Conference of State Legislatures. ISBN 978-1-58024-116-8.
  107. ↑ «Supermajority Vote Requirements». www.ncsl.org. National Conference of State Legislatures. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-08-17-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 31-ին.
  108. ↑ «Article XII § 1». Constitution of Michigan of 1963. Michigan Legislature. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
  109. ↑ Shanton, Karen (2013 թ․ հոկտեմբերի 28). «Wrapup of Veto Overrides in States with Veto-Proof Legislatures and Divided Government». NCSL Blog. National Conference of State Legislatures.(չաշխատող հղում)
  110. ↑ Friedman, Dan (2006). The Maryland State Constitution: A Reference Guide. Reference Guides to the State Constitutions of the United States, No. 41. Praeger. էջ 75.
  111. ↑ Lousin, Ann M. (2011). The Illinois State Constitution. Oxford Commentaries on the State Constitutions of the United States. Oxford University Press. էջեր 119–21.
  112. ↑ «North Carolina State Constitution». Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 3-ին.
  113. ↑ Waisanen, Bert (2010). «State Tax and Expenditure Limits—2010». National Conference of State Legislatures. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-07-29-ին. Վերցված է 2026-06-23-ին.
  114. 1 2 Ambiguities in Articles 5(2), 121 and 123 of the Rome Statute
  115. ↑ AMENDMENTS ON THE CRIME OF AGGRESSION TO THE ROME STATUTE OF THE INTERNATIONAL CRIMINAL COURT KAMPALA, 11 JUNE 2010
  116. 1 2 «Rome Statute of the International Criminal Court - FINAL CLAUSES». hrlibrary.umn.edu. Վերցված է 2026-06-23-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Խորհրդարանական_մեծամասնություն&oldid=10857694» էջից