Խոշոր պնդուկենի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Խոշոր պնդուկենի
Գիտական դասակարգում
Լատիներեն անվանում
Corylus maxima
Հատուկ պահպանություն
Status none DD.svgՏվյալների անբավարարություն
Տվյալների անբավարարություն
IUCN Data Deficient : ???

Խոշոր պնդուկենի, կամ «լոմբարդիական ընկույզ» (լատ.՝ Corylus maxima), տիզենիների ցեղի տերևաթափային ծառային թփերի տեսակ (Corylus) կեչազգիների ընտանիքից (Betulaceae), որի պտուղները հայտնի են ֆունդուկ անունով[1]:

Տարածում և էկոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնությունում արեալը գրավում է հարավ-արևելյան Եվրոպան և Փոքր Ասիան:

Մեծ քանակությամբ բուծվում է Թուրքիայում, Բալկաններում, Իտալիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Ֆրանսիայի հարավային շրջաններում, Գերմանիայում և Շվեյցարիայում, Ռուսաստանում, Անդրկովկասում և Ղրիմում:

Բուսաբանական նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոշոր թփուտը կամ ծառը 3-10 մետր բարձրության է: Ծառի կեղևը և խոշոր ճյուղերը մոխրագույն են, դալար ճյուղերը սաղարթախիտ են, կարմրականաչ, իսկ տարեց ճյուղերը գրեթե մերկ են կամ ցուղուններով պատված:

Ընձյուղը ձվաձև, բաց շագանակագույն են՝ խոշոր գույնզգույն ծաղկաթերթերով: Տերևները սրտանման են կամ լայն ձվաձև, 7-12 սմ երկարությամբ, 6-10 սմ լայնությամբ, խիստ կարճ և թույլ գծերով, ոչ հավասար կրկնակի ատամներով, կանաչ կամ հաճախ մուգ կարմիր գույնի, ներքևի հատվածից ավելի բաց գույնի գծերով և 0.8-2 սմ երկարությամբ թիթեղներով: Կոթատերևիկները երկարակյաց են: Առէջային փշփշուկի երկարությունը մինչև 10 սմ է, տրամագիծը՝ 1 սմ։

Պտուղները 3-6 են, հաճախ պակաս 1-ից մինչև 8, ցողունի երկարությունը մինչև 3 սմ։ Ներքևի հատվածում մսեղ է, կրկնակի երկար է պնդուկից, նրան կիպ շրջապատում և նրա վրա ձգվում է նեղացող խողովակ, որը տարածված է լայն ատամնավոր թիակի վրա, կանաչ կամ կարամրա-կանաչ, թավշե-խավ և երկաթախառն-մազավոր։ Ընկույզը երկարավուն-ձվաձև է մինչև անգամ գլանաձև, 2-2,5 սմ երկարությամբ, շառավիղը մոտ 1,5 սմ։

Ծաղկումը մարտին է։ Պտղատվությունը՝ սեպտեմբերին։


Նշանակություն և կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակույթում այն հայտնի է եղել դեռևս Հին Հունաստանի և Հռոմի ժամանակներից որպես ընկուզազգի բույս: Շատ բարձր որակի համային և սննդային ընկույզներ են, պարունակում են 50-60% ճարպ, մոտ 15% Սպիտակուցներ և նուշի համ են հիշեցնում: Մեծ քանակությամբ ընկույզները հրուշակեղենի արդյունաբերության մեջ օգտագործվում են Հալվայի արտադրության համար` որպես նուշի փոխարինող և այլն:

Յուղը շատ համեղ է և անուշաբույր, օգտագործվում է նաև հրուշակեղենի և սննդի արդյունաբերություններում:

Որպես դեկորատիվ բույս, տարածված չէ:

Տաքսոնոմիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոշոր պնդուկենու տեսակը մտնում է Տիզենիների ցեղատեսակի (Corylus), Պնդուկենիների ենթաընտանիքի (Coryloideae), Կեչիների ընտանիքի (Betulaceae), Հաճարածաղիկների կարգի (Fagales) մեջ:

Մի շարք աղբյուրներում այն համարվում է Կեչազգիների հոմանիշ (Corylus avellana):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Фундук — статья из Большой советской энциклопедии.