Խաչատուր Աբովյանի հուշարձան (Երևան, Քանաքեռ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
1rightarrow blue.svgԱյս հոդվածը Երևանի Քանաքեռ թաղամասի արձանի մասին է։ Այլ գործածությունների համար այցելեք Խաչատուր Աբովյանի հուշարձան (այլ կիրառումներ)։
Խաչատուր Աբովյանի հուշարձան
AbovyanQanaqer.jpg
Խաչատուր Աբովյանի հուշարձանը Քանաքեռում
Ընդհանուր տեղեկություններ
Կարգավիճակ ՀՀ պետական հուշարձան ID 1.12/15.4
Համայնք Կենտրոն
Առաջին հիշատակում 1908
Գտնվում է Քանաքեռում, Խ. Աբովյանի տուն-թանգարանի մոտ
Քանդակագործ(ներ) Անդրեաս Տեր-Մարուքյան
Ճարտարապետ(ներ) Մարկ Գրիգորյան
Հիմնադրում 1910
Նյութ բրոնզ, գրանիտ
Շինարարության սկիզբ 1913
Շինարարության ավարտ 1933 թ., հուլիսի 6
Ներկա վիճակ կանգուն


Խաչատուր Աբովյանի հուշարձան, գտնվում է Երևանի Քանաքեռ թաղամասում, Խ. Աբովյանի տուն-թանգարանի մոտ, տեղադրվել է 1933-ին Աբովյան փողոցում, այնուհետև մի քանի անգամ տեղափոխվել է։ Ներկայիս վայրում տեղադրվել է 1964-ի սեպտեմբերին։ Ընդգրկված է Երևանի Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում[1]:

Հեղինակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տվյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից և գրանիտից: Երևանում Խաչատուր Աբովյանի երկու հուշարձաններից առաջինն է։ Երկրորդը գտնվում է Կենտրոնում՝ Աբովյան պուրակում։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ մեծ գրող, լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանի անհետացման 60-ամյակի կապակցությամբ 1908 թվականին որոշվում է Երևանում հուշարձան կանգնեցնել։ Գործը պետք է իրականացներ Բաքվի Հայոց կուլտուրական միությունը։ Արձանը կառուցելու համար անհրաժեշտ գումարը՝ 12000 ռուբլին պետք է հավաքվեր հանգանակությամբ, ինչպես նաև կազմակերպված համարգներից ստացվող հասույթով։ Մի քանի տարում տեղի են ունենում համերգներ Կովկասի ու Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներում՝ Երևանում, Թիֆլիսում, Բաթումում, Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում։ Սակայն պահանջվող գումարը հաջողվում է հավաքել միայն մի քանի տարի անց։

Aquote1.png Դա մի տաղանդավոր գրողի արձան չէ, դա հայ ժողովրդի վերքոտ սրտի արձան է, որը կանգնելու է այնտեղ, Արարատի սրբազան դաշտում՝ սերունդներին ու դարերին ի տես, որ տեսնեն, թե քանի սուր կա ցցված նրա մեջ, քանի դարդ ու ցավ: Պետք է կանգնի հավիտյան, անլռելի պատմի աշխարհին հայի տանջանքն ու տենչանքը
- Հովհաննես Թումանյան[4]
Aquote2.png

Արձանը կառուցելու համար հայտարարվում է մրցույթ, որի հաղթողները պետք է ստանային դրամական պարգևներ՝ 500, 300 և 100 ռուբլի առաջին, երկրորդ և երրորդ տեղերի համար համապատասխանաբար։ Մրցույթին մասնակցում են տարբեր երկրնեում ապրող հայ անվանի քանդակագործներ Միքայել Միքայելյանը (Թիֆլիս), Անդրեաս Տեր-Մարուքյանը (Փարիզ), Հայկ Բադիկյանը (Բոստոն), Հակոբ Արապյանը (Կ. Պոլիս), գրող Մուրացանի դուստր Ե. Ռուզան-Մուրացանը (Բեռլին) և Հակոբ Գյուրջյանը (Փարիզ)։ Ներկայացված ութ նախագծերից ժյուրիի հավանությանն է արժանանում Անդրեաս Տեր-Մարուքյանի ներկայացրած նախագծերից երկրորդը։

Անդրեաս Տեր‐Մարուքյանն իր արվեստանոցում Խաչատուր Աբովյանի արձանի հետ, Փարիզ, 1910 թվական

1911 թվականին հեղինակը Փարիզից գալիս է Երևան, ճշտում է արձանը տեղադրելու տեղը, քանդակը պատրաստելու համար հավաքում անհրաժեշտ նյութեր։ Դրանից երկու տարի անց արձանը պատրաստ է լինում։ Այժմ էլ առաջանում է արձանը Երևան տեղափոխելու խնդիր. չկար անհրաժեշտ գումարը։

Շուտով Տեր-Մարուքյանը վախճանվում է՝ այդպես էլ չտեսնելով իր քանդակած արձանը նախատեսված վայրում։ Նա նաև չի հասցնում ստանալ խոստացված հոնորարը։

Միայն խորհրդային կարգերի օրոք՝ 1925 թվականին, պահանջվող գումարը փոխանցվում է, և քանդակը Փարիզից ուղարկվում է Երևան, բայց սխալմամբ հասնում է Թիֆլիս:

Միայն ութ տարի անց՝ 1933 թվականի հուլիսի 6-ին, արձանը տեղադրվում է Երևանի «Մոսկվա» կինոթատրոնին կից՝ Աբովյանի անվան հրապարակում[5] (այժմ՝ Շառլ Ազնավուրի հրապարակ)։ 1950 թվականին Աբովյան փողոցը վերակառուցվում է, որի պատճառով արձանը տեղափոխվում է Երևանի կրկեսի մոտ, նախկին երկաթգծի կայարանի դիմաց՝ անշուք վայր, թեպետ նույն թվականին Աբովյան պուրակում տեղադրվում է Աբովյանի մեկ այլ արձան, որի հեղինակը Սուրեն Ստեփանյանն է։

Որոշ ժամանակ անց Տեր-Մարուքյանի ստեղծած արձանը կրկին տեղափոխվում է՝ այս անգամ հայտնվելով Ծիծեռնակաբերդի բլրի վրա։

1957 թվականին արձանը ևս մեկ անգամ է տեղափոխվում և այս անգամ կանգնեցվում է Մանկական երկաթուղու տարածքում՝ Աբովյանի անվան զբոսայգում, թունելների մոտ։ Եվ միայն յոթ տարի անց՝ 1964 թվականին, արձանը զբաղեցնում է իր ներկայիս տեղը՝ Քանաքեռում` Աբովյանի տուն-թանգարանի մոտ[6]:

1980-ականների վերջին, վանդալները Աբովյանի արձանի վրա կրակել են[7]։

Գտնվելու վայրերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1913-1925՝ Փարիզի ձուլարանում
  • 1925-1933՝ որոշ ժամանակ Թիֆլիսում, հետո՝ անհայտ է
  • 1933-1950՝ «Մոսկվա» կինոթատրոնի մոտ
  • 1950-1953՝ կրկեսի մոտակայքում
  • 1953-1957՝ Ծիծեռնակաբերդի բլրի վրա
  • 1957-1964՝ մանկական երկաթուղու տարածքում, թունելների մոտ
  • 1964-ից՝ Քանաքեռում, Աբովյանի տուն-թանգարանի մոտ

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Արտուշ Խանջյան, Երևանի արձանները, «ՎՄՎ Փրինթ», Երևան, 2004, ISBN 99941-920-1-9
  • Արմեն Առուստամյան. «Այսպես ծնվեց նրա «Աբովյանը» (2017 թ.):
Garni.jpg ՀՀ պատմության և մշակույթի
անշարժ հուշարձան , օբյեկտ № 1.12/15.4