Խաղողի խխունջ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Խաղողի խխունջ
Խաղողի խխունջ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Կենդանիներ
Տիպ Փափկամարմիններ
Դաս Փորոտանիներ
Կարգ Թոքավոր խխունջներ
Ընտանիք Հելիցիդներ
Ցեղ Helix
Տեսակ Helix pomatia
Լատիներեն անվանում
Helix pomatia
Հատուկ պահպանություն
Արեալ
պատկեր

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 77907
NCBI 6536

Խաղողի խխունջ (լատ.՝ Helix pomatia), խոշորամարմին փափկամարմին փորոտանիների դասից։ Հանդիպում է անտառներում, խոնավ վայրերում[2]։ Սնվում է տերևներով՝ հատկապես խաղողի տերևով, որտեղից էլ առաջացել է նրա անունը։ Որոշ աղբյուրների համաձայն, խաղողի խխունջներն սկսել են տարածվել Կենտրոնական և Հարավ-Արևմտյան Եվրոպայի երկրներից[3]։

Դեռևս հին ժամանակներից մարդիկ խխունջն օգտագործվել են սննդի մեջ և այն հասանելի է եղել բոլոր խավերի ներկայացուցիչներին։ Այդ երկրներում այն համարում են առողջարար սննդի տեսակ[4]։

Խաղողի խխունջն ակտիվ կենսակերպ է վարում գարնան սկզբից մինչև աշնան վերջը։ Ջերմաստիճանի նվազելուց հետո նրանք թաքնվում են 30 սմ հաստությամբ հողային շերտի տակ և ձմեռային քուն մտնում, նրանց մոտ սկսվում է անաբիոզի շրջան։ Որպես կանոն, նրանք միշտ ձմեռում են նույն տարածքում։ Անաբիոզի շրջանում խեցու բերանը փակվում է կրային շերտով՝ էպիֆրագմայով, որի հաստությունը ձմեռային խստաշունչ ամիսներին պաշտպանում է կենդանուն։

Բնության մեջ այս կենդանին միջին հաշվով ապրում է 7-8 տարի, բայց որոշ դեպքերում կարող է ապրել նույնիսկ 20 տարի, եթե իհարկե այլ կենդանիների կեր չդառնա։ Գրանցված ռեկորդը համարվում է 30 տարին․ այս դեպքում առանձնյակը պահվել է տնային պայմաններում[5]։

Նկարագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին տեսք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարմինը, ինչպես դասի բոլոր ներկայացուցիչների մոտ, կազմված է խեցուց և իրանից։ Վերջինս բաղկացած է գլխից և ոտքերից։

Խեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խեցու չափերը հասուն առանձնյակի մոտ հասնում են մինչև 3-4,5 սմ-ի։ Խեցու չափերն այնպիսին են, որ իրանն ամբողջությամբ տեղավորում են դրանում։ Խեցին պարուրաձև է, հիմնականում 4,5 պտույտից կազմված։ Խեցու գույնը կարող է լինել դեղնադարչնագույնից մինչև սպիտակադարչնագույն։ Բայց տարբեր խխունջների մոտ խեցու գույնը էականորեն կարող է տարբեր լինել․ մի առանձնյակի մոտ այն մուգ գույն ունի, մյուսի մոտ՝ բաց[6]։ Գունավորման կտրուկ տարբերությունները կապված են բնակավայրից և հատկապես կախված է տվյալ տարածքի լուսավորումից[7]։ Գունային փոփոխությունները պայմանավորված են նաև պաշտպանական ռեակցիայով, որի շնորհիվ կարողանում են թաքնվել՝ ձուլվելով բնությանը։ Խեցու գույնի վրա ազդում է նաև այն սննունդը, որը կենդանին ուտում է։

Ոտքերը և իրանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասուն խխունջի ոտքերը սովորաբար 3,5-5 սմ են, երբեմն չափերը կարող են հասնել 8-9 սմ-ի։

Խաղողի խխունջի մարմինը կազմված է իրանից և խեցուց

Խաղողի խխունջի մարմինը բավականին էլաստիկ է։ Տարբեր պատճառներով պայմանավորված մարմնի գունավորումն ի տարբերություն խեցու, էականորեն տարբեր է։ Սովորաբար այն բեժ գույն է՝ շագանակագույն երանգով, ավելի հազվադեպ կարող է լինել մուգ մոխրագույն։ Այն ունի յուրահատուկ նախշեր։ Որոշ դեպքերում խխունջները զրկված են այդպիսի նախշերից կամ դա գրեթե աննկատ է։ Այդ դեպքերում խխունջի ոտքերը միագույն են[6]։ Մարմնի գույնը կարող է փոխվել միևնույն տեսակի սննդի օգտագործումից։

Մարմինը պատված է խորշոմներով, որոնք նման են քառանկյունների։ Խորշոմներում պահվում է կենդանուն անհրաժեշտ խոնավության քանակը։

Շոշափուկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խխունջի բերանային խոռոչի վերևի հատվածում գտնվում են 2 զույգ շոշափուկներ։ Առաջին զույգ շոշափուկները (խխունջի բերանին ավելի մոտ) 2,5-4,5 մմ են։ Դրանք պատասխանատու են խխունջի հոտառության համար։ Աչքերի հատվածում գտնվող մյուս զույգ շոշափուկների երկարությունը 1-2 սմ է։ Վերջին 2 շոշափուկների վրա գտնվում են աչքերը, որոնց բոլոր ռեցեպտորները պարունակում են միևնույն ֆոտոպիգմենտը[8] Երբեմն աչքերը կարող են ոչ միայն տարբերել լուսավորությունը, այլ նաև տեսնել մինչև 1 սմ հեռավորությամբ գտնվող առարկաները։

Նկարում երևում են կենդանու երկու զույգ շոշափուկները

Շոշափուկները բավականին շարժունակ են։ Առջևի շոշափուկները ավելի քիչ շարժունակ են։ Երկու զույգն էլ շատ զգայուն են։ Որևէ առարկայի հպումից խխունջը թաքնվում է խեցու մեջ։ Շոշափուկները, որի վրա գտնվում են աչքերը, բացասաբար են ընկալում վառ լույսը։

Ներքին կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասի բոլոր ներկայացուցիչների նման, խաղողի խխունջի մարսողական համակարգը բաղկացած է էկտոդերմային առջևի աղուց և էնտոդերմային միջին աղուց։ Շնչառությունը թոքային է։ Սիրտը կազմված է ձախ նախասրտից և փորոքից, որը շրջապատված է պերիկարդիայով։ Արյունը անգույն է։ Նյարդային համակարգը կազմված է մի քանի նյարդային հանգույցներից և դրանցից դուրս եկող նյարդերից, որոնք հասնում են դեպի տարբեր օրգաններ։

Ֆիզիկական առանձնահատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սնուցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաղողի խխունջի սննդառությունը

Ուտում են ոչ միայն կենդանի բուսականություն, այլև դրանց մնացորդները[9][10]։ Ուտում են խաղողի և վայրի ելակի տերևներ, կաղամբ, բողկ, ծովաբողկ, խատուտիկ, եզան լեզու[11]։ կմախքի լավ կառուցվածքի համար նրանց անհրաժեշտ է կալցիում[12][13]։

Շնչառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաղողի խխունջը շնչում է թոքերով[14]։

Բնական պայմաններում շնչառական անցքը բացվում և փակվում է րոպեում 1 անգամ, իսկ խոնավ պայմաններում՝ ավելի քիչ ընդմիջումներով։ Շնչառական խոռոչի բացվելն ու փակվելը ուղիղ համեմատական են օդում ածխածնի երկօքսիդի կոնցենտրացիային[10]։

Շարժողական համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղաշարժմանը նպաստում են ոչ միայն ոտքերի մկանների ալիքաձև կծկումները, այլև ներբանի վրա գտնվող գեղձերի արտադրած լորձը, որի շնորհիվ հեշտանում է կենդանու սահքը։ Կենդանու շարժման առավելագույն արագությունը րոպեում 17 սմ[15]։ Կենդանին կարող է շարժվել ինչպես հորիզոնական (օր՝ հողային շերտ), այնպես էլ ուղղահայաց (շենքի պատեր) մակերեսների վրա։

Մեկ րոպեում կարող են անցնել առավելագույնը 17 սմ ճանապարհ

Անաբիոզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անաբիոզը խաղողի խխունջի մոտ տևում է մինչև 3 ամիս, իսկ Բելառուսի բնության մեջ՝ 5 ամսից ոչ պակաս։ Անաբիոզի շրջանում փափկամարմիններին ուսումնասիրելիս պարզվել է, որ այդ ընթացքում նրանց մոտ պտղաբերությունը էականորեն նվազել է կամ ընդհանրապես ձվազատում տեղի չի ունեցել։

Բազմացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խխունջը հերմաֆրոդիտ է[16]։ Բազմանում են գարնանը և աշնան սկզբին։

Խաղողի խխունջների բազմացում

Բնական թշնամիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս կենդանիների համար բնական թշնամի կարող են հանդիսանալ ոզնին, օձը, բզեզները։ Վերջիններս կարող են մուտք գործել խխունջի խեցու մեջ։ Խաղողի խխունջները կեր են դառնում նաև գիշատիչ փափկամարմինների և խխունջների[11]։

Խաղողի խխունջն ու մարդը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաղողի խխունջ սկսել են աճեցնել դեռ վաղ ժամանակներից։ Ըստ Պլինիոս Ավագի, խաղողի խխունջ առաջին անգամ աճեցրել է Ֆուլվիյ Լիպինը։

Այժմ որոշ երկրներում կան բազմաթիվ, այսպես կոչված, «խխունջների ֆերմաներ», որոնք մեծ քանակությամբ խխունջներ են աճեցնում[17][18][19]։

Շատ մարդիկ այս տեսակի ներկայացուցիչներին պահում են որպես ընտանի կենդանիներ[20]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Carl Linnaeus (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. pp. [1–4], 1–824. Holmiae. (Salvius).
  2. Вибрафон — Волово / М. : Большая советская энциклопедия, 1951. — 648 с. — (Большая советская энциклопедия : В 51 т. ; Т. 8) — http://bse.sci-lib.com.
  3. Виноградная улитка. Общие сведения — информация на сайте о жизни и разведении домашних улиток www.ulitki.info
  4. Улитки: история — информация на сайте о рецептах приготовления блюд из улиток ylitki.ru.
  5. The Roman Snail, Helix pomatia (անգլ.) — статья на английском малакологическом сайте www.weichtiere.at.
  6. 6,0 6,1 Helix pomatia — Wildlife Photo Gallery (անգլ.) — фотогалерея данного вида на сайте www.naturephoto-cz.eu
  7. Свет в жизни животных — статья на сайте prostonauka.com
  8. Греченко Т. Н., Шехтер Е. Д. Два типа фоторецепторов в ахроматической зрительной системе виноградной улитки // Экспериментальная психология. — 2009. — № 2. — С. 5—15. — http://psyjournals.ru/exp/2009/n2/22316.shtml (фрагмент на сайте psyjournals.ru).
  9. Догель В. А. Зоология беспозвоночных: Учебник для ун-тов — 7-е изд., перераб. и доп. — М. : Высшая школа, 1981—606 с. — ISBN 978-5-903034-46-8.
  10. 10,0 10,1 Зенкевич Л. А. Беспозвоночные / Л. А. Зенкевич. М. : Просвещение, 1968. — 603 с. — (Жизнь животных : В 6 т. / Л. А. Зенкевич ; Т. 2).
  11. 11,0 11,1 Виноградная улитка, Roman snail, Apple snail (Helix pomatia) — информация на зоологическом сайте www.zooclub.ru.
  12. Виноградная улитка. Кормление — информация на сайте о жизни и разведении домашних улиток www.ulitki.info.
  13. Виноградная улитка: содержание в неволе (Helix pomatia) — информация на зоологическом сайте www.zooclub.ru.
  14. Виноградная улитка — статья на сайте о растительном и животном мире www.cytoplazma.ru.
  15. Все о виноградных улитках (Helix pomatia / Хеликс поматия) — заметка на сайте о виноградных улитках http://expertoza.com.
  16. [Սիսակյան, Թանգամյան, Գասպարյան, 1999, Երևան, «Առերեսում»-Անի հրատարակչություն «Կենսաբանություն» (դասագիրք)]
  17. Разведение улиток — новое направление «животноводства» в Греции — статья на сайте, посвящённом Греции, www.greecetoday.ru.
  18. В Москве улитки что надо! В России будет создана ферма моллюсков? — статья на www.pravda.ru.
  19. Улитка на ферме: хороший бизнес — статья на сайте, посвящённом Литве, runet.lt.
  20. snailclub.ru — сайт клуба любителей улиток, посвящённый домашнему содержанию последних.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Догель В. А. Зоология беспозвоночных։ Учебник для ун-тов — 7-е изд., перераб. и доп. ։ Высшая школа, 1981—606 с. — ISBN 978-5-903034-46-8.
  • Зенкевич Л. А. Беспозвоночные / Л. А. Зенкевич. ։ Просвещение, 1968. — 603 с. — (Жизнь животных ։ В 6 т. / Л. А. Зенкевич ; Т. 2).

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]