ԽՍՀՄ օրհներգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է ԽՍՀՄ հիմնից)
ԽՍՀՄ օրհներգ (1977թ. ձայնագրություն)

«Փառապանծ մնա, մեր ազա՛տ Հայրենիք» (ռուս.՝ Славься, Отечество наше свободное!), ԽՍՀՄ պետական օրհներգը (ռուս.՝ Государственный гимн СССР) 1943-1991 թվականներին։ ընդունվել է 1943 թվականին «Ինտերնացիոնալի» փոխարեն։ Տեքստը գրել են Սերգեյ Միխալկովն ու Գաբրիել Էլ-Ռեգիստանը, իսկ երաժշտությունը հեղինակել է Ալեքսանդր Ալեքսանդրովը։

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1922 թվականին Խորհրդային Միության կազմավորումից մինչև 1943 թվականը որպես հիմն օգտագործվել է «Ինտերնացիոնալ» ֆրանսիական երգը, որ նվիրված է Փարիզյան կոմունայի ապստամբությանը։ Երգի տեքստը հեղինակել է Էժեն Պոտիեն, երաժշտությունը՝ Պիեռ Դեգեյտերը, ռուսերեն թարգմանվել է Արկադի Կոցի կողմից (1902)։ 1938 թվականին կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Ալեքսանդրովն ու բանաստեղծ Վասիլի Լեբեդև-Կումաչը գրել են «Բոլշևիկների կուսակցության հիմնը» (ռուս.՝ «Гимн партии большевиков», ոչ պաշտոնական), որն արժանանում է Ստալինի հավանությանը և պարբերաբար հնչում կուսակցական համագումարներում[1]։

Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց հետո խորհրդային գաղափարախոսությունն անցում է կատարել ինտերնացիոնալիզմից նացիոնալիզմին[2]․ վերականգնվում է Ալեքսանդր Նևսկու շքանշանը, զիջումներ են արվում ուղղափառ եկեղեցու նկատմամբ և այլն։ Արևմտյան դաշնակիցների հետ հարաբերությունների բարելավման համար Թեհրանի կոնֆերանսի նախօրեին ցրվում է Կոմինտերնը։ Այդ ֆոնի վրա 1942 թվականին[3][4] որոշվել է հրաժարվել «Ինտերնացիոնալից», որն ասոցացվում էր համաշխարհային հեղափոխության պլանների հետ, և ստեղծել նոր հիմն՝ հարազատ հայրենասիրական գաղափարներին[5]։

ԽՍՀՄ հիմն գրելու մրցույթն անցկացվել է 1943 թվականին։ Հիմնի ստեղծման կառավարական հանձնաժողովը ղեկավարել է Կլիմենտ Վորոշիլովը։ Մրցույթին մասնակցելու համար յուրաքանչյուր կոմպոզիտոր ստացել է 100 հազար ռուբլի պարգև, ինչպես նաև ևս 4 հազար ռուբլի յուրաքանչյուր տարբերակի համար։ Բաց մրցույթին մասնակցել է 170 կոմպոզիտոր, որոնք ներկայացրել են հիմնի 223 տարբերակ[6]։ Թեկնածուների թվում է եղել կոմպոզիտոր Բորիս Ալեքսանդրովի «Да здравствует наша держава» երգը[7]։ Հիմնի տեքստի իրենց տարբերակներն են ներկայացրել 19 բանաստեղծնեև, որոնց թվում են եղել Վասիլի Կումաչ-Լեբեդևը, Վիկտոր Գուսևը, Նիկոլայ Տիխոնովը, Միխայիլ Իսակովսկին, Պավել Անտոկոլսկին, Սամեդ Վուրղունը, Եվգենի Տոլմատովսկին։

Մեծ թատրոնի Բեթհովենյան սրահում լսումները շարունակվել են մինչև 1943 թվականի նոյեմբերի 16-ը, երբ վերջին փուլ են անցել հիմնի երաժշտության երեք տարբերակներ՝ Ալեքսանդր Ալեքսանդրովի «Բոլշևիկների կուսակցության հիմնը», Դմիտրի Շոստակովիչի և Արամ Խաչատրյանի համատեղ տարբերակը և Յոհան Տուսկիայի տարբերակը։ 1943 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ քաղբյուրոյի որոշմամբ հաստատվել է Ալեքսանդր Ալեքսանդրովի, Սերգեյ Միխալկովի և Գաբրիել Էլ-Ռեգիստանի տարբերակը։ Հիմնի տեքստը Կունցևոյի ամառանոցում ուղղել է անձամբ Ստալինը[8][9]։ Եթե «Բոլշևիկների կուսակցության հիմնում» ոչ մի բառ չկար Ռուսաստանի մասին, ապա հիմնի նոր տեքստում (նույն երաժշտությամբ) ընդգծված էր ազգային բաղադրիչը․ գովերգվում էր «Հզոր Ռուսաստանը» և ընդհանրապես խոսք չկար կուսակցության մասին[5]։

Նոր հիմնն առաջին անգամ խատարվել է 1944 թվականի հունվարի 1-ի գիշերը Սերգեյ Վասիլենկոյի երգչախմբի և սիմֆոնիկ նվագախմբի համար նախատեսված տարբերակով։ Սակայն դա դուր չի եկել երկրի բարձրագույն ղեկավարությանը, և նույն թվականի մարտին շտապ կարգով կատարվել է երկրորդ խմբագրումը (նվագախմբի համար գործիքավորել է Դմիտրի Ռոգալ-Լևիցկին)[10]։ Այդ տարբերակն առաջին անգամ հնչել է Համամիութենական ռադիոյով 1944 թվականի ապրիլի 17-ի լույս 18-ի գիշերը[11]։ ԽՍՀՄ օրհներգի երաժշտությունը ներկայում օգտագործվում է որպես Ռուսաստանի օրհներգի երաժշտություն։

Հիմնի մասին հնչել են տարբեր կարծիքներ։ Օրինակ՝ Միխայիլ Պրիշվինը 1943 թվականի դեկտեմբերի 21-ին իր օրագրում գրել է․ «Հիմնը, որ ստեղծվել է Միխալկովի և Էլ-Ռեգիստանի կողմից, ծանր տպավորություն թողեց․ ռազմաճակատի այդպիսի մեծ գործերն այդպիսի խղճուկ արտահայտություն են գտել պոեզիայում»[12]։

Հետագա ուղղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1944-1956 թվականներին[13] հիմնը կատարվել է իր նախնական տարբերակով՝ ներառյալ հիշատակությունը Ստալինի մասին։ Պատմական գրականության մեջ հանդիպում են պնդումներ, թե դեռ պաշտոնական ապաստալինիզացիայի սկսվելուց առաջ՝ 1955 թվականի դեկտեմբերին, Նիկիտա Խրուշչովը գաղտնի հայտարարել է նոր հիմնի մրցույթ[14]։ Դիտարկվել են Ս․ Միխալկովի, Մաքսիմ Ռիլսկու և Մ․ Իսակովսկու ներկայացրած տեքստերը, պահպանվել է վերջինիս տեքստի համար Շոստակովիչի գրած նոտաների ձեռագիրը[14]։ Այնուամենայնիվ՝ պաշտոնական մրցույթ այդ ժամանակ չի եղել։

1956-1977 թվականներին հիմնը կատարվել է առանց խոսքերի[15]։ 1970 թվականին Ս․ Միխալկովի կողմից պատրաստվել է հիմնի տեքստի մշակված տարբերակը[16]։ Մինչ Խորհրդային Միության անկումը[13] հիմնը կատարվել է նոր խմբագրությամբ, որը հաստատվել էր ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի՝ 1977 թվականի մայիսի 27-ի հրամանով։ Նոր տարբերակում բացակայում են Ստալինի, երջանկության, փառքի (ժողովուրդների), հաղթանակների («հաղթանակից հաղթանակ»), բանակի մասին հիշատակումները, և ավելացվել են կուսակցությանն ու կոմունիզմին վերաբերող բառեր։

1990 թվականի նոյեմբերի 23-ից հիմնը դարձել է բացառապես միութենական, քանի որ իր հիմնը չունեցող վերջին հանրապետությունը՝ ՌՍՖՍՀ-ը, ընդունել է սեփական հիմնը («Патриотическую песню», Միխայիլ Գլինկա)[17]։ Որպես հանրապետական հիմն՝ այն վերջին անգամ հնչել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 26-ին՝ ԽՍՀՄ գոյության վերջին օրը։ Անկախ Լիտվայում, Լատվիայում, Վրաստանում և Ուկրաինայում[18] ԽՍՀՄ հիմնի հրապարակային կատարումն արգելված է օրենքով, ինչպես կոմունիստական մյուսն խորհրդանիշների օգտագործումը[19]։

Օրհներգի տեքստը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԽՍՀՄ օրհներգ․ առաջին հրատարակության կազմը, որ ստորագրվել է տպագրության 1944 թվականի հունվարի 2-ին
1943-1956[20] 1977-1991[21]

Союз нерушимый республик свободных
Сплотила навеки Великая Русь.
Да здравствует созданный волей народов
Единый, могучий Советский Союз!

Славься, Отечество наше свободное,
Дружбы народов надёжный оплот!
Знамя советское, знамя народное
Пусть от победы к победе ведёт!

Сквозь грозы сияло нам солнце свободы,
И Ленин великий нам путь озарил:
Нас вырастил Сталин — на верность народу,
На труд и на подвиги нас вдохновил!

Славься, Отечество наше свободное,
Счастья народов надёжный оплот!
Знамя советское, знамя народное
Пусть от победы к победе ведёт!

Мы армию нашу растили в сраженьях.
Захватчиков подлых с дороги сметём!
Мы в битвах решаем судьбу поколений,
Мы к славе Отчизну свою поведём!

Славься, Отечество наше свободное,
Славы народов надёжный оплот!
Знамя советское, знамя народное
Пусть от победы к победе ведёт!

Союз нерушимый республик свободных
Сплотила навеки Великая Русь.
Да здравствует созданный волей народов
Единый, могучий Советский Союз!

Славься, Отечество наше свободное,
Дружбы народов надёжный оплот!
Партия Ленина — сила народная
Нас к торжеству коммунизма ведёт!

Сквозь грозы сияло нам солнце свободы,
И Ленин великий нам путь озарил:
На правое дело он поднял народы,
На труд и на подвиги нас вдохновил!

Славься, Отечество наше свободное,
Дружбы народов надёжный оплот!
Партия Ленина — сила народная
Нас к торжеству коммунизма ведёт!

В победе бессмертных идей коммунизма
Мы видим грядущее нашей страны,
И Красному знамени славной Отчизны
Мы будем всегда беззаветно верны!

Славься, Отечество наше свободное,
Дружбы народов надёжный оплот!
Партия Ленина — сила народная
Нас к торжеству коммунизма ведёт!

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Франс Ш. Лемер. "Музыка XX века в России и в республиках бывшего Советского Союза". СПб: Гиперион, 2003. С. 108.
  2. David Christian. Power and Privilege: The Russian Empire, the Soviet Union and the Challenge of Modernity. Longman Cheshire, 1994. ISBN 9780582801141. P. 307.
  3. https://books.google.am/books?id=ET2jAAAAQBAJ&pg=PT409
  4. http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/66212
  5. 5,0 5,1 https://books.google.am/books?id=tPomDwAAQBAJ&pg=PT291
  6. «Коммерсантъ Власть», № 37, 19.09.2016, с. 25
  7. Константинов С. Гимн — дело серьёзное // Независимая газета, № 25 (72), 30 июня 2001.
  8. https://www.kommersant.ru/doc/2298543
  9. https://echo.msk.ru/programs/deniok/2081800-echo/
  10. Рогаль-Левицкий Д. Р. Государственный гимн. Публикация и комментарии О. Дигонской // Музыкальная академия, 1998. № 3, с. 159—176.
  11. Рогаль-Левицкий Д. Р., с.175.
  12. М. М. Пришвин. Дневники 1942—1943 гг. М.: РОССПЭН, 2012. С. 661.
  13. 13,0 13,1 Фивейская М. Г., Чернышёва О. Н. Российская государственная и региональная символика. М.: РАГС, 2010. С. 81
  14. 14,0 14,1 https://books.google.am/books?id=-CUfDgAAQBAJ&pg=PA175
  15. https://books.google.am/books?id=-SU4RSgZUCkC&pg=PA17
  16. Михалков С. В. Сталин гимн одобрил // Огонёк. 2007. № 10. 5—11 марта.
  17. ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВС РСФСР ОТ 23.11.1990 О ГОСУДАРСТВЕННОМ ГИМНЕ РСФСР — Законодательство СССР
  18. За гимн СССР — 5 лет тюрьмы: декоммунизация в цифрах и фактах — Политические новости Украины — Запрет на коммунистические символы вот-вот вступит в силу | СЕГОДНЯ
  19. «5 фактов о "сталинском" гимне СССР»։ Российская газета։ Վերցված է 2016-11-21 
  20. Հաստատվել է ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ քաղբյուրոյի
    1943 թվականի դեկտեմբերի 14-ի որոշմամբ։
  21. Հաստատվել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանով
    1977 թվականի մայիսի 27-ին։