Լուի Ռիել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լուի Ռիել
ֆր.՝ Louis Riel
Louis Riel.jpg
Ծնվել է հոկտեմբերի 22, 1844(1844-10-22)[1][2][3]
Ծննդավայր Saint Boniface, Ռեդ Ռիվեր գաղութ, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն[4]
Մահացել է նոյեմբերի 16, 1885(1885-11-16)[5][1][6] (41 տարեկանում)
Մահվան վայր Ռեջայնա, Կանադա
Քաղաքացիություն Flag of the United Kingdom.svg Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն
Կանադա
Ազգություն Կանադայի մետիսներ[7]
Կրոն Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Մասնագիտություն քաղաքական գործիչ
Ծնողներ հայր՝ Լուի Ռիել ավագ
Զբաղեցրած պաշտոններ Կանադայի համայնքների պալատի անդամ և member of the Legislative Assembly of Assiniboia[3]
Ստորագրություն
Louis Riel Signature.svg
Louis Riel Վիքիպահեստում

Լուի Ռիել[8] (ֆր.՝ Louis Riel, հոկտեմբերի 22, 1844(1844-10-22)[1][2][3], Saint Boniface, Ռեդ Ռիվեր գաղութ, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն[4] - նոյեմբերի 16, 1885(1885-11-16)[5][1][6], Ռեջայնա, Կանադա), կանադացի կարևորագույն քաղաքական գործիչներից մեկը, Մինիտոբա նահանգի հիմնադիրներից, կանադացի մետիսների ամենաճանաչված առաջնորդներից[9], ով պայքարի է ելել Հյուսիսարևմտյան տարածքների անգլալեզու գաղութարարների դեմ: Մետիսների ապստամբությունների շարքի գլխավոր կազմակերպիչ, որն ավարտվել է նրա մահապատժով:

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուի Ռիելը 14 տարեկանում

Լուի Ռիելը ծնվել է 1844 թվականին Սեն-Բոնիֆաս քաղաքում` մետիսների ընտանիքում: Նրա հայրը` Լուի Ռիել Ավագը (1817-1864), սերում էր Հյուսիսարևմտյան հնաբնակներից, որսորդ էր և ֆրանկո-մետիսների ոչ ֆորմալ առաջնորդ: Նրա կինը՝ Լուի Կրտսերի մայրը՝ Ժյուլի Լաժիմոդերը (Julie Lagimodière, 1822-1906), նույնպես ծնունդով տեղացի էր, Հյուսիս–արևմուտք եկած առաջին սպիտակամորթ կնոջ աղջիկը: Երբ Լուի կրտսերը դեռևս ծծկեր երեխա էր, նրա հայրը ղեկավարում էր մորթեղենի ազատ առևտրի համար պայքարի շարժումը՝ ուղղված այս տարածքում գործող Հուդզոնյան նեղուցի ընկերակցության մենաշնորհի դեմ: 1849 թվականին Լու Ռիել ավագի գլխավորած 300 հոգանոց ֆրանկո-մետիսների ջոկատը հարձակվեց դատարանի շենքի վրա և ազատեց մորթու առևտրով զբաղվող մետիսին: Երբ լրացավ Լուի կրտսերի 14 տարին, տեղացի կաթոլիկ վանականի խորհրդով նրան ուղարկեցին մոնրեալյան հոգևոր ուսումնարաններից մեկը՝ սովորելու[10]:

Հայտնվելով մեծ քաղաքում՝ Ռիելը շուտով սկսեց հետաքրքրություն ցուցաբերել հասարակական-քաղաքական կյանքի նկատմամբ: Իմանալով հոր վաղաժամ մահվան մասին՝ նա հրաժարվում է հոգևորականի աստիճան ստանալուց և կարիերայից: Մոնրեալում որոշ ժամանակ գրագիր աշխատելուց հետո, Լուի Ռիելը մեկնում է ամերիկյան Մինեսոտա նահանգ, այնուհետև վերադառնում հայրենիք[11]:

24-ամյա Ռիելը վերադարձավ Մանիտոբա, երբ նրա կյանքում տեղի էին ունենում կարևոր փոփոխություններ: 1867 թվականին Կանադան գաղութից վերափոխվում էր դոմինիոնի: Նոր երկիրը իր ջանքերն ուղղում է հյուսիսարևմտյան հարակից տարածքների միացմանը: Արդեն 1868 թվականին դոմինյոնի կառավարությունը Լիբերալ-պահպանողական կուսակցության առաջնորդ Ջոն Մակդոնալդի գլխավորությամբ համաձայնագիր կնքեց Հուդզոնյան նեղուցի ընկերակցության հետ նրա տարածքների գնման վերաբերյալ: Գործարքը ձևակերպվեց որպես անշարժ գույքի սեփականատիրոջ փոփոխություն, որի ժամանակ հաշվի չառնվեցին տեղացի մետիսների և հնդկացիների տարածքային ու գույքային իրավունքները:

Ապստամբություն Ռեդ-Ռիվերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանիտոբայի մետիսների ժամանակավոր կառավարությունը
Ֆորտ Գարի, 1871

Ռեդ-Ռիվեր շրջանի բնակչության մեծամասնությունը կազմում են մետիսները և հնդկացիները, որոնցից բացի այստեղ ապրում են փոքրաթիվ գաղթականներ Օնտարիոյից և ամերիկացի առևտրականներ: Երկար ժամանակ բնակվելով Հուդզոնի ծոցի ընկերակցության փաստացի տիրապետության տակ՝ Ռեդ-Ռիվերի մետիսները ստեղծել էին իրենց յուրահատուկ մշակույթը և տնտեսությունը, որի հիմքում ընկած էր բիզոնների սեզոնային որսը և հողագործությունը: Ռեդ-Ռիվերի բնակիչները իրենց համարում էին կանադացիներից և ամերիկացիներից տարբերվող նոր ժողովուրդ և ամեն կերպ ընդդիմանում էին Օտտավայի փորձերին այդ շրջանը առանց տեղի բնակչության համաձայնության դոմինիոնի կազմի մեջ ընդգրկելու հարցում:

1869 թվականին Մանիտոբայի առաջին նահանգապետ է նշանակվում ծնունդով Տորոնտոյից Ուիլյամ Մակդուգալը: Մետիսների և հնդկացիների երկիր եկան հողաչափերը, նահանգը տեղամասերի բաժանելու համար: Դրան ի պատասխան Ռեդ-Ռիվերի շրջանի բնակիչները 1869 թվականի հոկտեմբերի 16-ին ստեղծեցին «Մետիսների Ազգային կոմիտե», Լուի Ռիելը ընտրվեց նրա քարտուղար, իսկ Ջոն Բրյուսը նախագահ[12]: 1869 թվականի նոյեմբերի 2-ին մետիսները Ռիելի գլխավորությամբ գրավեցին Ֆորտ-Հերրին և թույլ չտվեցին Մանիտոբի նահանգապետին մտնել իր տարածք[13]: Մետիսները ստեղծեցին գավառական ժամանակավոր կառավարություն, որում ընդգրկվեցին Ռեդ-Ռովելի ինչպես ֆրանկո, այնպես էլ անգլալեզու բնակիչները: Լուի Ռիելը բանակցում էր դոմինիոնի կառավարության հետ Ասսինոբոյի գավառի ստեղծման հարցով:

Տարածքի ոչ բոլոր նորաբնակներն էին համաձայն Ռիելի և նրա հետնորդների քաղաքականության հետ, որոշ անգլալեզու բնակիչներ զենքով դուրս եկան ժամանակավոր կառավարության դեմ: 1870 թվականի փետրվարի 17-ին Ռիելի կառավարության կողմնակիցները Ֆորտ-Հերրիի մոտակայքում ձերբակալեցին 48 մարդու: Ձերբակալվածներից Թոմաս Սկոտը, որն արհամարհանքով և մեծամտությամբ էր վերաբերվում ապստամբների նկատմամբ և մեղադրվում էր ֆրանկոլեզու մետիսի կանխամտածված սպանության մեջ, Ռիելի անձնական ցուցումով մարտի 4-ին գնդակահարվում է, իսկ մյուսներին ներում շնորհվեց: Մարտին գավառի ժամանակավոր կառավարությունը պատվիրակություն է ուղարկում Օտտավա: Բանակցությունները հաջող են անցնում և մետիսների որոշ պահանջներ դաշնային կառավարության կողմից ստիպված ընդունվում են: Կանադական խորհրդարանի կողմից ընդունվում է օրենք Մանիտոբի մասին, որով հռչակվում է նոր (հինգերորդ) գավառի Մանիտոբայի ստեղծումը, որը ընդգրկում է Ռեդ-Ռիվերի ավազանը: Գավառում սահմանվում է ֆրանսերեն և անգլերեն լեզուների իրավահավասարություն և նախատեսվում է կաթոլիկների ու բողոքականների համար դպրոցների հիմնադրում:

Փախուստ ԱՄՆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուի Ռիել, 1875

Մանիտոբյան ակտի ընդունումից հետո դոմինիոնի կառավարությունը գավառ է ուղարկում 1200 հոգանոց զորք: Բանակը, որը ղեկավարում էր գնդապետ Հարնետ Ուոլսլին, բաղկացած էր անգլո-կանադական ոստիկանության և բրիտանական կանոնավոր բանակի զորամասերից: Չնայած Ուոլսլիի բանակը ուղարկվել էր դաշնային իշխանությունը հաստատելու համար և պատժամիջոցներ չպետք է իրականացներ, Լուի Ռիելը տեղեկացել էր այն մասին, որ կանադական կառավարությունը դժգոհ է Թոմաս Սկոտի գնդակահարությունից և մետիսների առաջնորդի գործողություններից և հրամայված էր ձերբակալել նրան: Լուի Ռիելը ստիպված էր անցնել սահմանը և փախչել Դակոտա[14]:

Կանադայի կառավարությունը ուղղակիորեն խախտելով Մոնիտոբյան ակտով խոստացված պայմանավորվածությունը՝ անտեսում էր մետիսների հող ստանալու փորձերը: Նահանգում իրականացվում էին ձերբակալություններ և բռնագրավումներ: Բախվելով նոր անգլալեզու գաղթականների ռասիզմի հետ՝ Ռիելի կողմնակիցների զգալի մասը ստիպված էին թողնել իրենց հողերը և տեղափոխվել արևմուտք, Սասկաչևանի և Ալբերտի հողատարածքներ[15]:

Ռիելի ԱՄՆ փախուստից հետո, 1870 թվականի դեկտեմբերին Մանիտոբում առաջին անգամ ընտրություններ անցկացվեցին և գավառում իշխանության եկան մետիսների առաջնորդի կողմնակիցներից շատերը: 1871 թվականի աշնանը գավառը անսպասելիորեն բախվեց նոր վտանգի հետ, ֆենիների զինված խմբավորումները պլանավորում էին ներխուժել նրա տարածք: Լուի Ռիելն արձագանքեց գավառի լեյտենանտ-նահանգապետ Ադամս Արչիբալդի Մանիտոբայի հողերը պաշտպանելու կոչին և կազմակերպեց 500 զինված հեծյալներից կազմված ջոկատ: Դրանից հետո Արչիբալդը հանդիպեց Ռիելի հետ և հրապարակավ ձեռքսեղմումից հետո խոստացավ աջակցել նրա ներման հարցում: Սակայն կանադական կառավարության ղեկավար Ջոն Ալեքսանդր ՄաքԴոնալդը չցանկացավ պառակտում մտցնել երկրի ֆրանկո և անգլակեզու բնակչության միջև և եպիսկոպոս Տաշեի միջոցով Ռիելին առաջարկեց հեռանալ երկրից,նրան խոստանալով շուտափույթ ներում: Ենթարկվելով եպիսկոպոսի հորդորներին 1872 թվականի մարտին Ռիելը մեկնեց Սենտ-Պոլ: Բայց արդեն հունիսին նա վերադառնում է Մանիտոբա և ընտրվում է Կանադայի խորհրդարանի անդամ Պրովանշի օկրուգից: Ռիելի ներման հետ կապված հույսերը չարդարացան, 1873 թվականի մայիսի 20-ին մահացավ Արևելյան Կանադայի նախկին վարչապետ և Կանադական կոնֆեդերացիայի ոստիկանության առաջին նախարար Ժորժ-Էտյեն Կատյեն, մարդ որի հետ հատուկ հույսեր էր կապում Ռիելը: Կանադական կառավարությունը չեղյալ համարեց Պրովանշի ընտրությունների արդյունքները և մետիսների ղեկավարը նորից ստիպված եղավ հեռանալ իր երկրից:

Կյանքը Մոնտանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիելի երեխաները՝ Ժան Լուին և Մարի Անժելիկը

Իր ճամփորդություններից հետո, որի ընթացքում Ռիելն այցելել էր Քվեբեկ, նորից վերադառնում է Սենտ-Պոլ, որտեղ այցելում է իր ընկերներին և հարազատներին: Մետիսների համար սկսվում են դժվար ժամանակներ, ավելանում է վերաբնակիչների հոսքը, բոլոր հողերը իսպառ վաճառվում են անբարեխիղճ սպեկուլյանտների միջոցով, միաժամանակ սրընթաց կրճատվում էր բիզոնների պոպուլյացիան, որից էլ կախված էին մետիսները: Ինչպես Ռեդ-Ռիվերի շատ բնակիչներ, Լուի Ռիելը մեկնում է դեպի արևմուտք՝ Մոնտան:

Մոնտանում Ռիելն աշխատում էր թարգմանիչ և առևտրական Ֆորտ-Բենտոնի շրջանում: Այստեղ էլ նա մասնակցում է վիսկիի առևտուրը դադարեցնելու անհաջող փորձերին, որն էլ հատկապես կործանարար է անդրադառնում հնդիկների վրա[16]: 1881 թվականին Ռիելն ամուսնանում է երիտասարդ մետիսուհի Մարգերիտ Մոն դիտ Բելյումերի հետ: 1882 թվականին Ռիելների ընտանիքում ծնվում է որդին՝ Ժան Լուին, 1883 թվականին դուստրը՝ Մարի-Անժելիկը, բացի այդ նրա կախաղանից քիչ առաջ ծնվում է ևս մեկ տղա, որը կարճ ժամանակ անց մահանում է: Մոնտանում Ռիելն ակտիվորեն մասնակցում է տարածքի քաղաքական կյանքին, որպես ԱՄՆ Հանրապետական կուսակցության կողմնակից: 1883 թվականի մարտի 16-ին նա դառնում է Միացյալ Նահանգների լիիրավ քաղաքացի[17]: 1884 թվականին բնակություն է հաստատում ճիզվիտական առաքելությունում և դասավանդում է Մոնտանի արևմտյան մասի Սան-Ռիվերի կաթոլիկական դպրոցում:

Հյուսիս-Արևմտյան ապստամբություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բատոշ, 1885
Լուի Ռիելը գեներալ Մադլտոնի ճամբարում

Ռեդ-Ռիվերի ապստամբությունը ճնշելուց հետո, Մանիտոբի մետիսների մի մասը վերաբնակեցվեցին Սասկաչևան գետի հովտում՝ թողնելով հայրենի եզերքները, հալածանքներից և ճնշումներից խուսափելու համար: Սասկաչևանի հյուսիսում ձևավորվեց մետիսական ընկերակցություն Սեն Լորան և Բատոշե կենտրոններով: Բիզոնների անհետանալը մետիսներին ստիպեց հրաժարվել որսից և զբաղվել գյուղատնտեսությամբ, սակայն շուտով նրանք բախվեցին այնպիսի խնդիրների հետ, ինչպիսիք Մոնիտոբում էին: Օնտարիոյից և Եվրոպայից վերաբնակեցվածների թիվը շեշտակիորեն աճում էր, կանադական կառավարությունը մտադրություն ուներ Սասկաչևանով երկաթուղի անցկացնել, իսկ շրջակա հողերը բաժանել երկաթուղային ընկերություններին և նոր ժամանած գաղութարարներին:

1884 թվականի մարտի 24-ին Բատոշում կայացավ մետիսների ընդհանուր ժողով, որը որոշեց օգնության նպատակով դիմել Մոնտանում բնակվող Լուի Ռիելին: Ռիելի մոտ ուղարկվեց պատվիրակություն Գաբրիել Դյումոնի և բիզոնների նշանավոր որսորդ ու մետիսների առաջնորդ Սեն-Լորանի գլխավորությամբ[18]: Դյումոնը ծանոթացել էր Ռիելի հետ, երբ նա դեռ ապրում էր Մանիտոբում: Ռիելը պատասխանում է համաձայնությամբ, 1884 թվականի հունիսի 4-ին ճանապարհ ընկավ և հուլիսի 5-ին հանդիսավորությամբ ժամանեց Բատոշ:

Նա արագ կազմակերպում է մետիսական ընկերակցության գործունեությունը՝ ձգտելով միավորել ֆրանկո և անգլալեզու մետիսներին, Սասկաչևանի սպիտակ բնակիչներին և հնդկական ցեղերին: Օտտավա է ուղարկվում հանրագիր Սասկաչևանի բնակիչների կարիքների շարադրանքով: Կանադական կառավարությունը չի շտապում արձագանքել սասկաչևանցիների հանրագրին: Ցանկանալով կանխարգելել մետիսների հերթական խռովությունը՝ իշխանությունները որոշեցին զորքեր ուղարկել Սասկաչևան: Երբ մետիսներին շշուկներ են հասնում զորքերի նախապատրաստվող հարձակման մասին, նրանք ստեղծում են ժամանակավոր կառավարություն, որի գլխավոր հրամանատարն է դառնում Դյումոնը: Ամերիկյան քաղաքացիություն ստացած Լուի Ռիելը կառավարության կազմում չի ընդգրկվում, բայց գործնականում դառնում է նրա առաջնորդը: Նա հնարավոր էր համարում, որ Կանադայի իշխանությունները ի վիճակի չեն լինի արդյունավետորեն ազդելու մետիսների հերթական ապստամբության վրա և հույս ուներ, որ Օտտավայի հետ բանակցությունները հաջող կընթանան: Զինված ապստամբությանը մասնակցում էին ֆրանկոլեզու մետիսները և կրի, օջիբվե, սինիբոյ հնդկացիների մի մասը: Մարտի 26-ին Դակ-Լեյկի մերձակայքում ապստամբներն ընդհարվեցին հեծյալ ոստիկանական ջոկատների հետ և հետագա մարտերի ընթացքում ոստիկանները ջախջախվեցին: Դակ-Լեյկի մերձակայքում պարտությունից հետո կանադական կառավարությունը տրանսկանադական երկաթուղով ապստամբական շրջան ուղարկեց կանոնավոր բանակի և ոստիկանության ուժեր գեներալ Ֆրեդերիկ Միդդլտոնի գլխավորությամբ: Ապստամբ մետիսների վիճակը բարդացավ: Գիտակցելով, որ մարտերում բրիտանական կանոնավոր բանակի զորքերի դեմ մետիսները ի վիճակի չեն դիմակայել, Գաբրիել Դյումոնը կոչ արեց անցնել պարտիզանական պատերազմի՝ թողնելով Բատոշը և Սեն-Լորանը: Սակայն նա հանդիպեց Ռիելի հակազդեցությանը, որը կտրականապես չէր ցանկանում թողնել մետիսների նոր մայրաքաղաք Բատոշը: Ապստամբները մի քանի մարտեր անցկացրեցին զորքերի հետ, սակայն մարտի 9-ից մինչև 12-ը Բատոշի մերձակայքում տեղի ունեցած որոշիչ մարտերում պարտություն կրեց: Ապստամբությունը ճնշվեց, չնայած հարթավայրային կրիները շարունակեցին դիմակայությունը մինչև հունիսի 3-ը, երբ ջախջախվեցին Լուն-Լեյկի ճակատամարտում:

Մահապատիժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուի Ռիելը դատարանում

Բատոշի մերձակայքում մարտերից հետո Լուի Ռիելը կամովին հանձնվեց կանադական իշխանություններին: Գաբրիել Դյումոնը և ապստամբների մյուս ղեկավարները թաքնվեցին:

Դատական գործընթացը սկսվեց հուլիսի 28-ին և տևեց ընդամենը հինգ օր[19]: Կանադայի վարչապետ Ջոն Ալեքսանդեր Մալդոնալդը կարգադրեց, որպեսզի Ռիելին դատեն Ռեջայնում, որը 19-րդ դարի վերջին իրենից ներկայացնում էր փոքրիկ ավան անգլալեզու մեծամասնությամբ: Կանադայի իշխանությունները վախենում էին դատավարությունը դոմինիոնի մայրաքաղաք Օտտավայում անցկացնելուց, քանի որ այն գտնվում էր անմիջապես Քվեբեկի հետ սահմանին, որտեղ էլ շատերը համակրում էին մետիսների առաջնորդին և ոտեղծել էին Ռիելի պաշտպանության կոմիտե:

Դատաքննության ընթացքում Ռիելը տպավորիչ կերպով ընդգծեց մետիսների և հնդկացիների դրությունն ապստամբության նախօրյակին, իրեն պահելով ամուր և արժանապատվորեն: Նա հրաժարվեց փաստաբանից, որը ցանկանում էր առաջ քաշել անմեղապարտության վարկած, հայտարարելով, որ ինձ պետք չէ կյանքը, եթե ինձ մտածող էակ չեն ճանաչում: Երդվյալ ատենակալները նրան մեղավոր ճանաչեցին, բայց կարեկցելով առաջարկեցին մեղմ պատիժ կիրառել, բայց դատավոր Խյու Ռիչարդսոնը մերժեց միջնորդությունը և ապստամբների առաջնորդին դատապարտեց մահապատժի, կախաղան բարձրացնելու միջոցով[20]:

1885 թվականի նոյեմբերի 16-ին Ռեջայնի հրապարակում դատավճիռն իկատար ածվեց: Կախաղանից հետո Ռիելի մարմինը տրվեց իր մորը: 1886 թվականի դեկտեմբերի 12-ին նրա աճյունը վերաթաղվեց Սուրբ Բոնիֆացիայի տաճարի գերեզմանոցում:

Ռեաբիլիտացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուի Ռիելի հուշարձանը Վինիպեգում

Մետիսների և հնդկացիների ճակատագրի վերաբերյալ Ռիելի վատագույն կասկածները արդարացան, նրանք կորցրեցին իրենց հողերի զգալի մասը, բացի այդ, բրիտանացիները և անգլոկանադացիները միակողմանիորեն արգելեցին ֆրանսերեն լեզվով կրթությունը 1890 թվականին, հակառակ նախապես ընդունված պայմանավորվածության: Իսկ 1892 թվականին ֆրանսերեն լեզուն ընդհանրապես արգելվեց Հյուսիս-Արևելյան տարածքներում: 1885 թվականի աշնանը երկրի ապագա վարչապետ Վիլֆրիդ Լորյեն, կանադական խորհրդարանում հայտարարեց`

Aquote1.png Եթե ես բնակվեի Սասկաչևանի ափերին, ապա ես նույնպես ձեռքս կվերցնեի հրացան... Ատելությունն առաջացնում են ոչ թե ապստամբները, այլ մարդիկ, ովքեր հացի համար խնդրանքին պատասխանում են փամփուշտներով[21]: Aquote2.png


Եթե 19-րդ դարի վերջին Լուի Ռիելին բազմաթիվ անգլո-կանադացիներ համարում էին մարդասպան և դավաճան, ապա ներկայումս այդ կարծիքը պաշտպանում են միայն քչերը: Մետիսների և ֆրանկոկանադացիների համար նա մշտապես մնաց որպես լիդեր, ժողովրդական առաջնորդ, ֆրանկո և անգլոկանադացիների, մետիսների և հնդկացիների իրավահավասարության համար պայքարող մարտիկ: Մետիսների կախաղան բարձրացված առաջնորդին կանգնեցվել է 10 հուշարձան, որից երկուսը Մանիտոբում, վեցը Քվեբեկում:

Նրա անունով են կոչվում փողոցներ, հրապարակներ, մայրուղիներ: Նրա պատվին դպրոցներ են կոչվել Կալգարիում[22] և Օտտավայում (Գլոստերի շրջան)[23], իսկ Մանիտոբում փետրվարի երրորդ երկուշաբթին նշվում է որպես «Լուի Ռիելի օր»[24]: Ռիելին է նվիրված ժամանակակից կոմպոզիտոր Հարրի Սոմերսի օպերան:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Данилов С. Ю., Черкасов А. И. Двенадцать лиц Канады. — М.: Мысль, 1987.
  • Barkwell, Lawrence J., Leah Dorion and Darren Prefontaine. Metis Legacy: A Historiography and Annotated Bibliography. Winnipeg: Pemmican Publications Inc. and Saskatoon: Gabriel Dumont Institute, 2001. ISBN 1-894717-03-1
  • Boulton, Charles A. (1886) Reminiscences of the North-West Rebellions. Toronto. Online text. A first person account of the rebellions.
  • Brown, Chester. Louis Riel: A Comic-strip Biography. — Drawn and Quarterly, Montreal, 2003. — ISBN 1-896597-63-7. A biography of Riel in the form of a graphic novel.
  • Careless, J.M.S. Canada: A story of challenge. — Stoddart, 1991. — ISBN 0-7736-7354-7. A survey of Canadian history.
  • Flanagan, Thomas. Riel and the Rebellion. — Western Producer Prairie Books, Saskatoon, 1983. — ISBN 0-88833-108-8.
  • Flanagan, Thomas. Louis Riel. — Canadian Historical Association, Ottawa, 1992. — ISBN 0-88798-180-1. A short work highlighting the complexity of Riel’s character. Interpretations are available.
  • Flanagan, Thomas. Louis 'David' Riel: prophet of the new world. — University of Toronto Press, Toronto, 1979. — ISBN 0-88780-118-8. An influential work suggesting parallels between Riel’s following and Millenarianism.
  • George R. D. Goulet. The Trial of Louis Riel, Justice and Mercy Denied. — FabJob, Calgary, 2005. — ISBN 1-894638-70-0. A critical legal and political analysis of Riel’s 1885 high treason trial.
  • Riel, Louis. The collected writings of Louis Riel. — ed. George Stanley. University of Alberta Press, Edmonton, 1985. — ISBN 0-88864-091-9. Riel’s own writings and letters.
  • Siggins, Maggie. Riel: a life of revolution. — HarperCollins, Toronto, 1994. — ISBN 0-00-215792-6. A sympathetic reevaluation of Riel drawing heavily on his own writings.
  • Stanley, George. Louis Riel. — McGraw-Hill Ryerson, Toronto, 1963. — ISBN 0-07-092961-0. A standard Riel biography, covering most of the material in this article; source where no other is cited.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 SNAC — 2010.
  2. 2,0 2,1 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  3. 3,0 3,1 3,2 Dictionary of Canadian Biography, Dictionnaire biographique du Canada / G. W. BrownUniversity of Toronto Press, Presses de l'Université Laval, 1959.
  4. 4,0 4,1 4,2 http://www.britannica.com/EBchecked/topic/503180/Louis-Riel
  5. 5,0 5,1 5,2 Encyclopædia Britannica
  6. 6,0 6,1 6,2 Պառլամենտի գրադարան
  7. Ֆրանսիայի ազգային գրադարան — 1994.
  8. [http://www.canadarussia.com/passport/?issue=20&page=26 «��������� �������»]։ www.canadarussia.com։ Վերցված է 2017-11-29 
  9. «Louis Riel»։ A database of materials held by the University of Saskatchewan Libraries and the University Archives։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-21-ին։ Վերցված է 2007-09-23 
  10. «Parks Canada: Riel House National Historic Site of Canada Historic Themes»։ Government of Canada։ 5 January 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-21-ին։ Վերցված է 2007-09-23 
  11. for this section, see Stanley, Louis Riel, pp. 13-34.
  12. «Reading #9: National Committee of the Métis»։ Dumont Technical Institute (DTI) Métis Studies Adult 10 course > Module 5: Métis Resistance > Metis Studies 10։ 2003։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 31, 2007-ին։ Վերցված է 2007-09-23 
  13. «From Sea to Sea. The Métis Resistance The Execution of Thomas Scott»։ CBC։ 2001։ Վերցված է 2007-09-23 
  14. Cooke, OA Dictionary of Canadian Biography. — University of Toronto/Université Laval, 2000. — Vol. 14. — ISBN 0-8020-3998-7
  15. Sprague, DN Canada and the Métis, 1869–1885. — Waterloo, ON: Wilfrid Laurier University Press, 1988. — P. 33–67, 89–129. — ISBN 0889209642
  16. «Musée McCord Museum – Fonds – Louis Riel Collection»։ McCord Museum of Canadian History։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-21-ին։ Վերցված է 2007-09-24 
  17. «Louis Riel – Canadian Confederation»։ Library and Archives Canada։ 2001-12-14։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 4, 2007-ին։ Վերցված է 2007-11-15 
  18. The Canadian Encyclopedia Historica Foundation of Canada. (2007)։ «Dumont, Gabriel»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-21-ին։ Վերցված է 2007-09-24 
  19. Ricketts Bruce (1998–2007)։ «Louis Riel – Martyr, hero or traitor?»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2000-03-08-ին։ Վերցված է 2007-09-23 
  20. «Final Statement of Louis Riel at his trial in Regina, 1885»։ Louis Riel Trial Homepage։ University of Missouri Kansas City School of Law։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-21-ին։ Վերցված է 2007-09-24 
  21. 12 лиц Канады. — Мысль. — С. 228.
  22. Calgary Board of Education website
  23. Accueil | École secondaire publique Louis-Riel
  24. «Manitoba's new holiday: Louis Riel Day Day»։ Canadian Broadcasting Corporation։ 2007-09-25։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-07-03-ին։ Վերցված է 2007-11-16 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]