Լյուբլյանիցա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լյուբլյանիցա
Ljubljanica 3.JPG
Բնութագիր
Երկարություն85 կիլոմետր
Ավազանի մակերես1890 կմ²
Ջրի ծախս25 մ³/վ
Ջրահոսք
Ակունքի տեղակայումRetovje Springs?
Գետաբերանի տեղակայումՍավա
Կոորդինատներ
Տեղակայում
Հոսող հոսքերIška?, Gradaščica?, Besnica?, Bistra?, Borovniščica? և Mala Ljubljanica?
ԵրկիրFlag of Slovenia.svg Սլովենիա
ԵրկրամասԼյուբլյանա
ՋրահավաքSava Basin?

Լյուբլյանիցա (սլովեն.՝ Ljubljanica), գետ Սլովենիայում, Սավա գետի վտակը։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետի անվանման ծագման ստույգ բացատրություն չկա։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ գետն իր անունն ստացել է գերմաներեն գերմ.՝ Laibach («դանդաղ ջուր») բառից, ըստ այլ ենթադրությունների՝ գետի անունը ծագել է Լյուբովիդ անձնանունից, որը գետի ափին գտնվող բնակավայրի ենթադրյալ հիմնադրի անունն է։ Իսկ արդեն գետի անունով կոչվել է Լյուբլյանա քաղաքը[1][2]։

Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում գետը և նրա ափին գտնվող բնակավայրը, որը գտնվել է ժամանակակից Վրխնիկայի տեղում, կոչվել են Նավպորտ (լատ.՝ Nauportus)[3]։ Միջնադարյան աղբյուրներում գետը կոչվել է գերմանական և լատինական անուններով՝ Leybach (1254 թվական), Laibacus (1260 թվական), Leybach (1265 թվական), Laybach (1314, 1443 թվականներ)։ Սլովենական անվանումն առաջին անգամ օգտագործել է Յանեզ Վայկարդ Վալվազորը[4]։

Նկարագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր ողջ ընթացքում գետը յոթ անգամ անհետանում է կարստային խորխորատներում և կրկին հայտնվում է մակերեսին՝ փոխելով իր անունը[5][3][6]։ Իր հոսանքի սկզբում այն կոչվում է Տրբուխովիցա (սլովեն.՝ Trbuhovica), ապա Օբրխ (սլովեն.՝ Obrh), Ստրժեն (սլովեն.՝ Stržen), Ռակ (սլովեն.՝ Rak), Պիվկա (սլովեն.՝ Pivka), Ունիցա (սլովեն.՝ Unica) և միայն Վրխնիկա քաղաքից ներքև է ստանում Լյուբլյանիցա անվանումը[6][7]։

Վրխնիկա քաղաքից մինչև Սավա գետի մեջ թափվելու վայրը գետի երկարությունը 41 կմ է[7]։ Ջրհավաք ավազանի մակերեսը 1890 կմ² է[5]։ Գետի լայնությունը 25-30 մ է, առավելագույն խորությունը՝ մինչև 12 մ[8]։ Դրա հոսանքը մոտ 20 կմ անցնում է ստորգետնյա կարստային քարանձավներով։ Լյուբլյանիցայի ջրահավաք ավազանում հայտնաբերվել են կարստային բիֆուրկացիաներ, որտեղ մեկ տեղամասի ջուրը միաժամանակ հոսում է տարբեր կողմեր։ Լյուբլյանիցայի ափին՝ Սավա գետը թափվելու վայրից 10 կմ հեռավորության վրա է տեղակայված Սլովենիայի մայրաքաղաք Լյուբլյանան։ Ջրի ծախսը տատանվում է 4,3-ից մինչև 132 մ³/վ և միջին հաշվով կազմում է 39 մ³/վ[3]։

Լյուբլյանիցա գետի պրոֆիլը
Լյուբլյանիցան Ֆունիզեի մոտ

Երկրաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետի ավազանի մեծ մասը ձևավորվել է կավճի և Յուրայի ժամանակաշրջանի կրաքարերի հզոր շերտով և Յուրայի ու Տրիասի ժամանակաշրջանների դոլոմիտներով[9]։ Կան նաև չորրորդական մնացորդներ, որոնց հզորությունը Պլանինյան դաշտում հասնում է 25 մետրի, բայց միջինը կազմում է 5 մ[3]։ Ավազանի հարավային մասը՝ մինչև Վրխնիկա, ձևավորվել է դինարյան կարստով, որը բաղկացած է հիմնականում կրաքարից։ Հյուսիս-արևմուտքում գտնվում է նախալպիական կամ մեկուսացված կարստի տարածքը՝ դոլոմիտից կտրուկ լանջերով։ Ջրհավաք ավազանի մեծ մասը բաղկացած է ճեղքված կարստային ջրատար հորիզոններից, որոնք փոքր ջրային հորիզոններ են կազմում, որոնք օգտագործվում են որպես ստորգետնյա ջրերի աղբյուրներ (Լյուբլյանայի ճահիճներ)։

Լյուբլյանիցայի ակունքի և Պլանկինյան դաշտի միջև ընկած հատվածում ընկած մոտ 150 կմ² տարածքում հայտնի է ավելի քան 800 քարանձավ[9]։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետի ավազանում տարվա ընթացքում հաշվվում է 100-150 անձրևոտ օր, այդ ընթացքում լինում են 1300-ից մինչև 3000 մմ տեղումներ։ Օրական տեղումների ռեկորդային քանակը կազմում է 300 մմ։ Աշնանային և ձմեռային վարարումները լինում են երկարատև անձրևներից հետո։ Գարնանային վարարումների պատճառ է դառնում բարձրլեռնային սարահարթի վրա ձյան հալչելը[3]։

Հնագիտական ուսումնասիրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի վերջին Լյուբլյանիցա գետում Կարել Դեժմանն սկսել է ջրասուզակային հնագիտական հետազոտություններ։ Հայտնաբերվել են բրոնզե անոթներ և երկաթե զենք[8]։

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լյուբլյանիցա գետի վրա կառուցվել է Վիշապների կամուրջը[10]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Snoj M. Etimološki slovar slovenskih zemljepisnih imen. Založba Modrijan. — Ljubljana :: Založba ZRC, 2009. — С. 238–241. — 978-961-241-360-6 с.
  2. Torkar S. O nastanku in pomenu krajevnega imena Ljubljana in njegove nemške oblike Laibach(սլովեն.) // Glasilo Mestne občine Ljubljana. — 2008. — Т. XIII. — № 8, 9. — С. 1318—797X.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Bonacci O. Karst hydrogeology/hydrology of dinaric chain and isles(անգլ.) // Environmental Earth Sciences. — 2015. — В. 1. — Т. 74. — С. 37–55. — ISSN 1866-6299 1866-6280, 1866-6299. — doi:10.1007/s12665-014-3677-8
  4. Bezlaj F. Slovenska vodna imena, 1. knjiga.. — Ljubljana: Slovenska Akademija Znanosti in umetnosti, 1956. — С. 349–351.
  5. 5,0 5,1 Sapač K., Rusjan S., Šraj M. Assessment of consistency of low-flow indices of a hydrogeologically non-homogeneous catchment: A case study of the Ljubljanica river catchment, Slovenia(անգլ.) // Journal of Hydrology. — 2020. — Т. 583. — С. 124621. — doi:10.1016/j.jhydrol.2020.124621
  6. 6,0 6,1 Blaž Lesnik, Radio Ognjišče։ «Reka sedmerih imen»։ Radio Ognjišče (սլովեներեն)։ Վերցված է 2021-01-03 
  7. 7,0 7,1 «Ljubljanica»։ ksh.fgg.uni-lj.si։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-05-07-ին։ Վերցված է 2021-01-03 
  8. 8,0 8,1 Gaspari A. Archaeology of the Ljubljanica River (Slovenia): early underwater investigations and some current issues(անգլ.) // The International Journal of Nautical Archaeology. — 2003. — В. 1. — Т. 32. — С. 42–52. — doi:10.1006/ijna.2003.1080
  9. 9,0 9,1 Blatnik M., Mayaud C., Gabrovšek F. Groundwater dynamics between Planinsko Polje and springs of the Ljubljanica River, Slovenia(անգլ.) // Acta Carsologica. — 2019. — В. 2. — Т. 48. — ISSN 0583-6050 1580-2612, 0583-6050. — doi:10.3986/ac.v48i2.7263
  10. Ерёмина Л.М. Все столицы мира: Популярный справочник. — Москва: Дрофа, 2001. — С. 66—68. — 304 с. — ISBN 5-7107-3085-8

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]