Jump to content

Լիբերտարիանիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Լիբերտարիանիզմ (անգլ.՝ Libertarianism), քաղաքական փիլիսոփայություն, որը ազատականությունը, անձնական ինքնիշխանությունը և ազատությունը համարում է առաջնային արժեքներ[1][2][3][4]։ Շատ լիբերտարիաններ կարծում են, որ ազատության հասկացությունը համապատասխանում է «ոչ հարձակողական» սկզբունքին, որի համաձայն յուրաքանչյուր անհատ իրավունք ունի ապրելու իր ընտրությամբ, քանի դեռ չի խախտում ուրիշների իրավունքները՝ նրանց դեմ ուժ կամ խարդախություն կիրառելով[5]։

Լիբերտարիանները պաշտպանում են անհատական ինքնավարության և քաղաքական ինքնորոշման ընդլայնումը՝ ընդգծելով օրենքի առջև հավասարության և քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության սկզբունքները, ներառյալ միավորումների ազատության, խոսքի ազատության, մտքի ազատության և ընտրության ազատության իրավունքները[6][7]։ Նրանք ընդհանուր առմամբ աջակցում են անհատական ազատությանը և դեմ են իշխանությանը, պետական իշխանությանը, պատերազմին, միլիտարիզմին և ազգայնականությանը, սակայն որոշ լիբերտարիաններ տարբեր կարծիքներ ունեն գոյություն ունեցող տնտեսական և քաղաքական համակարգերի նկատմամբ իրենց հակադրության շրջանակի և բնույթի վերաբերյալ։

Լիբերտարիանական մտքի դպրոցները մի շարք տեսակետներ են առաջարկում պետական և ոչ պետական իշխանության օրինական գործառույթների վերաբերյալ: Լիբերտարիանիզմի այս ձևերը տարբերակելու համար օգտագործվել են տարբեր դասակարգումներ[8][9]։ Գիտնականները բացահայտել են սեփականության և կապիտալի բնույթի վերաբերյալ տարբեր լիբերտարիանական տեսակետներ՝ դրանք սովորաբար սահմանազատելով ձախ-աջ կամ սոցիալ-կապիտալիստական առանցքներով[10]։ Լիբերտարիանիզմը ձևավորվել է լիբերալ գաղափարների շուրջ[11]։

Ընդհանուր տեսք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստուգաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1860 թվականի օգոստոսի 17-ի «Le Libertaire, Journal du mouvement social» հրատարակությունը՝ Նյու Յորքի ազատական կոմունիստական հրատարակություն

«Լիբերտարիան» տերմինի առաջին գրանցված օգտագործումը եղել է 1789 թվականին, երբ Ուիլյամ Բելշամը լիբերտարիանիզմի մասին հիշատակում է արել մետաֆիզիկայի համատեքստում[12]։ Դեռևս 1796 թվականին «լիբերտարիան» բառը սկսել է նշանակել ազատության պաշտպան կամ ջատագով՝ հանրապետականության կողմնակից իմաստով։ Այդ ամենը տեղի է ունեցել, երբ «Լոնդոնյան փաթեթը» փետրվարի 12-ին տպագրել է հետևյալ տեքստը՝ «Վերջերս Բրիստոլի բանտից դուրս եկան 450 ֆրանսիացի լիբերտարիաններ»[13]։ Այն կրկին օգտագործվել է հանրապետական իմաստով 1802 թվականին «Գեբիրի» հեղինակի բանաստեղծությունը քննադատող կարճ հոդվածում և այդ ժամանակվանից ի վեր օգտագործվել է քաղաքական նպատակներով[14][15][16]։

«Լիբերտարիան» տերմինի օգտագործումը քաղաքական դիրքորոշումների նոր շարք նկարագրելու համար ծագում է ֆրանսիական «libertaire» համարժեքից, որը ստեղծվել է ֆրանսիացի անարխո-կոմունիստ Ժոզեֆ Դեժակի 1857 թվականին մուտուալիստ Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնին ուղղված նամակում[17]։ Դեժակը նաև օգտագործել է այս տերմինը իր անարխիստական «Le Libertaire, Journal du mouvement social» (Լիբերտարիան՝ Սոցիալական շարժման հանդես) հրատարակության համար, որը տպագրվել է 1858 թվականի հունիսի 9-ից մինչև 1861 թվականի փետրվարի 4-ը Նյու Յորքում[18]։ Սեբաստիան Ֆորը՝ մեկ այլ ֆրանսիացի լիբերտարիան կոմունիստ սկսել է հրատարակել նոր «Le Libertaire»-ն 1890-ականների կեսերին, երբ Ֆրանսիայի Երրորդ Հանրապետությունը ընդունել է այսպես կոչված չարագործ օրենքները (lois scélérates), որոնք արգելում են անարխիստական հրատարակությունները Ֆրանսիայում: Լիբերտարիանիզմը հաճախ օգտագործվել է անարխիզմի և լիբերտարիան սոցիալիզմի իմաստով[19][20][21]։

Միացյալ Նահանգներում «լիբերտարիան» տերմինը տարածվել է անհատապաշտ անարխիստ Բենջամին Թաքերի կողմից մոտավորապես 1870-ականների վերջին և 1880-ականների սկզբին[22]։ Լիբերտարիանիզմը որպես լիբերալիզմի հոմանիշ տարածվել է 1955 թվականի մայիսին՝ գրող Դին Ռասելի կողմից։ Նա Լեոնարդ Ռիդի գործընկերն է եղել և ինչպես նաև եղել է դասական լիբերալ։ Ռասելը տերմինի ընտրությունը հիմնավորել է հետևյալ կերպ՝

Մեզանից շատերն իրենց անվանում են «լիբերալներ»։ Եվ ճիշտ է, որ «լիբերալ» բառը մի ժամանակ նկարագրել է անհատին հարգող և զանգվածային հարկադրանքի կիրառումից վախեցող անձանց։ Սակայն ձախակողմյանները այժմ աղավաղել են այդ մի ժամանակ հպարտեցնող եզրույթը՝ իրենց և սեփականության նկատմամբ կառավարության կողմից ավելի մեծ սեփականության և անձանց նկատմամբ ավելի մեծ վերահսկողության իրենց ծրագիրը նույնականացնելու համար։ Արդյունքում, մեզանից նրանք, որոնք հավատում են ազատությանը, պետք է բացատրեն, որ երբ մենք մեզ անվանում ենք լիբերալներ, նկատի ունենք լիբերալներ՝ չկոռումպացված դասական իմաստով։ Լավագույն դեպքում սա անհարմար է և ենթակա է թյուրըմբռնման։ Ահա մի առաջարկ՝ թող մեզանից նրանք, ովքեր սիրում են ազատությունը, ապրանքանիշ դարձնեն և պահպանեն «լիբերտարիան» բարի և պատվավոր բառը մեր սեփական օգտագործման համար[23]։

Հետագայում, դասական լիբերալ համոզմունքներ ունեցող շատ ամերիկացիներ սկսել են իրենց անվանել լիբերտարիաններ։ Այս իմաստով «լիբերտարիան» տերմինը տարածողներից մեկը Մյուրեյ Ռոթբարդն է եղել, որը 1960-ականներին սկսել է հրատարակել լիբերտարիանական աշխատություններ[24]։ Ռոթբարդը բառերի այս ժամանակակից օգտագործումը բացահայտորեն նկարագրել է որպես իր թշնամիներից «գրավում»՝ գրելով, որ «իմ հիշողության մեջ առաջին անգամ մենք՝ «մեր կողմը», գրավեցինք թշնամուց կարևոր բառը։ «Լիբերտարիանները» երկար ժամանակ պարզապես քաղաքավարի բառ են եղել ձախակողմյան անարխիստների, այսինքն՝ մասնավոր սեփականության դեմ պայքարող անարխիստների համար, թե՛ կոմունիստական, թե՛ սինդիկալիստական առումով։ Բայց հիմա մենք ենք վերցրել այն»[25]։

1970-ականներին Ռոբերտ Նոզիկը պատասխանատու է եղեկ այս տերմինի օգտագործման տարածման համար Միացյալ Նահանգներից դուրս գտնվող ակադեմիական և փիլիսոփայական շրջանակներում[26][27][28], հատկապես «Անարխիա, պետություն և ուտոպիա» (1974) գրքի հրատարակմամբ, որը արձագանք է եղել սոցիալ-լիբերալ Ջոն Ռոուլսի «Արդարադատության տեսություն» (1971) աշխատությանը[29]։ Գրքում Նոզիկը առաջարկել է նվազագույն հիմունքներով պետության տեսությունը՝ հիմնվելով այն բանի վրա, որ դա անխուսափելի երևույթ է, որը կարող է առաջանալ առանց անհատական իրավունքների խախտման[30]։

Համաձայն Միացյալ Նահանգներում պահպանողական և լիբերալ տերմինների տարածված իմաստների՝ Միացյալ Նահանգներում լիբերտարիանիզմը նկարագրվել է որպես տնտեսական հարցերում պահպանողական (տնտեսական լիբերալիզմ և հարկաբյուջետային պահպանողականություն) և անձնական ազատության հարցում լիբերալ (քաղաքացիական լիբերտարիանիզմ և մշակութային լիբերալիզմ) երևույթ[31]։ Այն նաև հաճախ կապված է չմիջամտելու արտաքին քաղաքականության հետ[32][33]։

Սահմանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Քաղաքական կողմնացույց. կանաչ քառորդը ներկայացնում է ձախ լիբերտարիանիզմը, իսկ մանուշակագույնը՝ աջ լիբերտարիանիզմը[34]

Չնայած լիբերտարիանիզմը սկզբնավորվել է որպես անարխիստական կամ ձախակողմյան քաղաքականության մի ձև[35]։ 20-րդ դարի կեսերին Միացյալ Նահանգներում ժամանակակից լիբերտարիանիզմի զարգացումը հանգեցրել է նրան, որ լիբերտարիանիզմը սովորաբար ասոցացվել է աջակողմյան քաղաքականության հետ, ինչպես նաև շատերի կողմից դիտարկվել որպես ո՛չ ձախակողմյան, ո՛չ էլ աջակողմյան, այլ որպես անկախ ազատության և հակաավտորիտարական փիլիսոփայություն[36]։ Դա նաև հանգեցրել է նրան, որ մի քանի հեղինակներ և քաղաքագետներ օգտագործել են երկու կամ ավելի դասակարգումներ[37][38][39]՝ սեփականության և կապիտալի բնույթի վերաբերյալ լիբերտարիանական տեսակետները տարբերակելու համար, սովորաբար ձախ-աջ կամ սոցիալ-կապիտալիստական ուղղություններով[40]։

Մինչդեռ բոլոր լիբերտարիանները որոշակի մակարդակով աջակցում են անհատական իրավունքներին՝ ձախ-լիբերտարիանները տարբերվում են բնական պաշարների հավասար վերաբաշխմանը աջակցելով[41]։ Ձախ-լիբերտարիանական գաղափարախոսությունները ներառում են անարխիստական մտածողության դպրոցներ[47], ինչպես նաև շատ այլ հակապատերալիստական և նոր ձախակողմյան մտածողության դպրոցներ, որոնք կենտրոնացած են տնտեսական հավասարության, ինչպես նաև աշխարհաքաղաքականության, կանաչ քաղաքականության, շուկայական կողմնորոշմամբ ձախ-լիբերտարիանիզմի և Շտայներ-Վալենտայնի դպրոցի շուրջ[51]։ Լիբերտարիանիզմի որոշ տարբերակներ, ինչպիսիք են անարխոկապիտալիզմը՝ որոշ գիտնականների կողմից անվանվել են ծայրահեղ աջ կամ արմատական աջ[52][53][54][55]։

Նրանք, ում երբեմն անվանում են «աջ-լիբերտարիաններ», սովորաբար ձախակողմյանների կամ ավելի ձախակողմյան գաղափարախոսություն ունեցող այլ լիբերտարիանների կողմից, հաճախ մերժում են այդ պիտակը՝ դրա պահպանողականության և աջակողմյան քաղաքականության հետ կապի պատճառով և պարզապես իրենց անվանում են լիբերտարիաններ։ Այնուամենայնիվ, ոմանք, որոնք իրենց անվանում են պալեո-լիբերտարիաններ՝ համաձայն են իրենց քաղաքական աջակողմյան դասելու հետ։ Միևնույն ժամանակ, Միացյալ Նահանգներում ազատ շուկայի հակակապիտալիզմի որոշ կողմնակիցներ գիտակցաբար իրենց անվանում են ձախ-լիբերտարիաններ և իրենց համարում են ձախակողմյան լիբերտարիանների մաս[56]։

Թեև «լիբերտարիան» տերմինը հիմնականում անարխիզմի հոմանիշ է և շատերի կողմից համարվում է ձախերի մի մաս[57][58]՝ մինչ օրս էլ շարունակում է գործել որպես լիբերտարիան ձախերի մի մաս՝ ի հակադրություն չափավոր ձախերի, ինչպիսիք են սոցիալ-դեմոկրատիան կամ ավտորիտար և պետական սոցիալիզմը, դրա իմաստը զարգացել է վերջին կես դարի ընթացքում՝ ավելի լայնորեն ընդունվելով գաղափարապես տարբեր խմբերի կողմից[57], այդ թվում նրանց կողմից, որոնք տերմինի ավելի հին օգտագործողների կողմից համարվում են աջակողմյաններ[59][60]։ Որպես տերմին՝ լիբերտարիանը կարող է ներառել ինչպես նոր ձախ մարքսիստներին (ովքեր չեն կապվում ավանգարդ կուսակցության հետ), այնպես էլ ծայրահեղ լիբերալներին (հիմնականում մտահոգված քաղաքացիական ազատություններով) կամ քաղաքացիական լիբերտարիաններին: Բացի այդ, որոշ լիբերտարիաններ օգտագործում են «լիբերտարիան սոցիալիստ» տերմինը՝ անարխիզմի բացասական ենթատեքստերից խուսափելու և սոցիալիզմի դրա կապը հետ ընդգծելու համար[57][61]։

20-րդ դարի կեսերից մինչև վերջ ազատ շուկայի գաղափարախոսությունների վերածնունդը հանգեցրել է շարժման անվանման վերաբերյալ անհամաձայնության։ Մինչդեռ տնտեսական ազատության շատ կողմնակիցներ նախընտրում են «լիբերտարիան» տերմինը, ազատ շուկայի որոշ պահպանողականներ մերժում են այս տերմինի կապը 1960-ականների «Նոր ձախերի» և դրա լիբերտին հեդոնիզմի ենթատեքստերի հետ[62]։ Շարժումը բաժանված է պահպանողականության՝ որպես այլընտրանք օգտագործման հարցում[63]։ Նրանք, ովքեր ձգտում են և՛ տնտեսական, և՛ սոցիալական ազատության՝ կոչվում են լիբերալներ, սակայն այդ տերմինը զարգացրել է շարժման կողմից պաշտպանվող սահմանափակ կառավարության, ցածր հարկման, նվազագույն պետության հակառակ ասոցիացիաներ[64]։ Ազատ շուկայի վերածննդի շարժման անվանման տարբերակներից են դասական լիբերալիզմը, տնտեսական լիբերալիզմը, ազատ շուկայի լիբերալիզմը և նեոլիբերալիզմը[62]։ Որպես տերմին՝ լիբերտարիան կամ տնտեսական լիբերտարիանը ամենատարածվածն է շարժման անդամին նկարագրելու համար, ընդ որում՝ վերջինս հիմնված է ինչպես գաղափարախոսության տնտեսագիտության կարևորության, այնպես էլ «Նոր ձախերի» լիբերտարիաններից դրա տարբերակման վրա[63]։

Լիբերտարիանիզմի համոզմունքների տիպաբանության դիագրամ (համապատասխանաբար՝ ձախ և աջ)

Մինչդեռ պատմական և ժամանակակից լիբերտարիանիզմը կիսում է ընդհանուր հակակրանք կառավարության իշխանության նկատմամբ՝ վերջինս բացառում է ազատ շուկայական կապիտալիզմի միջոցով իրականացվող իշխանությունը: Պատմականորեն, լիբերտարիանները, այդ թվում՝ Հերբերտ Սփենսերը և Մաքս Շտիրները, աջակցել են անհատի ազատության պաշտպանությանը կառավարության և մասնավոր սեփականության լիազորություններից[65]։ Ի տարբերություն դրա, դատապարտելով կառավարության կողմից անձնական ազատությունների նկատմամբ ոտնձգությունը՝ ժամանակակից ամերիկացի լիբերտարիանները աջակցում են ազատություններին, որոնք հիմնված են մասնավոր սեփականության իրավունքների հետ իրենց համաձայնության վրա[66]։ Կառավարության կողմից վերահսկվող հարմարությունների կամ իրավունքների վերացումը կամ մասնավորեցումը տարածված թեմա է ժամանակակից ամերիկյան լիբերտարիանական աշխատություններում[67]։

Ժամանակակից ամերիկացի լիբերտարիանիստ Ուոլթեր Բլոկի կարծիքով՝ ձախակողմյան և աջակողմյան լիբերտարիանները համաձայն են որոշակի լիբերտարիանական նախադրյալների հետ, սակայն «[նրանք] տարբերվում են այս հիմնարար աքսիոմների տրամաբանական հետևանքների առումով»[68]: Չնայած մի քանի ժամանակակից ամերիկացի լիբերտարիաններ մերժում են քաղաքական սպեկտրը, հատկապես ձախ-աջ քաղաքական սպեկտրը[69][70][71][72][73]՝ Միացյալ Նահանգներում լիբերտարիանիզմի և աջ-լիբերտարիանիզմի մի քանի ուղղություններ նկարագրվել են որպես աջակողմյան[74], նոր աջակողմյան[75][76] կամ արմատական աջակողմյան[77][78] և ռեակցիոն[79]։ Մինչդեռ որոշ ամերիկացի լիբերտարիաններ, ինչպիսիք են Ուոլթեր Բլոկը[68], Հարրի Բրաունը[71], Թիբոր Մաչանը[73], Ջասթին Ռայմոնդոն[72], Լեոնարդ Ռիդը[70] և Մյուրեյ Ռոթբարդը[69] հերքում են հնարավոր որևէ կապ ձախերի կամ աջերի հետ, այլ ամերիկացի լիբերտարիաններ, ինչպիսիք են Քևին Քարսոնը, Կարլ Հեսը[80] և Ռոդերիք Լոնգը[81] գրել են լիբերտարիանիզմի ձախակողմյան ընդդիմության մասին ավտորիտար կառավարմանը և պնդել, որ լիբերտարիանիզմը հիմնարարապես ձախակողմյան դիրքորոշում է։ Ռոթբարդն ինքը նախկինում նույն կետն է արտահայտել[82]։

Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարանը լիբերտարիանիզմը սահմանում է որպես բարոյական տեսակետ, ըստ որի՝ գործակալները սկզբում լիովին տիրապետում են իրենց և ունեն որոշակի բարոյական արժեքներ՝ արտաքին իրերի նկատմամբ սեփականության իրավունքներ ձեռք բերելու համար[83]։ Լիբերտարիան պատմաբան Ջորջ Վուդքոքը լիբերտարիանիզմը սահմանում է որպես փիլիսոփայություն, որը հիմնարար կերպով կասկածի տակ է դնում իշխանությունը և պաշտպանում է հասարակության վերափոխումը բարեփոխումների կամ հեղափոխության միջոցով[84]։ Լիբերտարիան փիլիսոփա Ռոդերիկ Թ. Լոնգը լիբերտարիանիզմը սահմանում է որպես «ցանկացած քաղաքական դիրքորոշում, որը պաշտպանում է իշխանության արմատական վերաբաշխումը հարկադրական պետությունից դեպի ազատ անհատների կամավոր միավորումներ», անկախ նրանից, թե «կամավոր միավորումը» ազատ շուկայի, կամ համայնքային կոոպերատիվների ձև ունի, թե ոչ[85]։ Միացյալ Նահանգների Լիբերտարիան կուսակցության կարծիքով, լիբերտարիանիզմը կամ անարխիայի, կամ կառավարության պաշտպանությունն է, որը ֆինանսավորվում է կամավոր կերպով և սահմանափակվում է անհատներին հարկադրանքից և բռնությունից պաշտպանելով[86]։

Փիլիսոփայություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն Փիլիսոփայության ինտերնետային հանրագիտարանի (IEP)՝ «Քաղաքական իմաստով «լիբերտարիան» լինելը վիճելի հարց է, հատկապես լիբերտարիանների շրջանում»[87]։ Այնուամենայնիվ, բոլոր լիբերտարիանները սկսում են անձնական ինքնավարության հայեցակարգից, որից նրանք պնդում են քաղաքացիական ազատությունների և պետության կրճատման կամ վերացման օգտին[88]։ Ձախ-լիբերտարիան կամ աջ-լիբերտարիան անվանվող մարդիկ սովորաբար հակված են իրենց պարզապես լիբերտարիաններ անվանել և իրենց փիլիսոփայությունը անվանել լիբերտարիանիզմ։ Արդյունքում, որոշ քաղաքագետներ և գրողներ լիբերտարիանիզմի ձևերը դասակարգում են երկու կամ ավելի խմբերի[89][90]՝ սեփականության և կապիտալի բնույթի վերաբերյալ լիբերտարիանական տեսակետները տարբերակելու համար[91]։ Միացյալ Նահանգներում ազատ շուկայի հակակապիտալիզմի կողմնակիցները գիտակցաբար իրենց անվանում են ձախ-լիբերտարիաններ և իրենց համարում են լայն լիբերտարիանական ձախերի մաս[92]։

Լիբերտարիանները պնդում են, որ հասարակության մեջ կարգուկանոնի որոշ ձևեր առաջանում են ինքնաբուխ կերպով՝ միմյանցից անկախ գործող բազմաթիվ տարբեր անհատների գործողություններից և առանց որևէ կենտրոնական պլանավորման[93]։ Ինքնաբուխ կարգուկանոնի կամ ինքնակազմակերպման միջոցով զարգացած համակարգերի առաջարկվող օրինակներից են Երկրի վրա կյանքի էվոլյուցիան, լեզուն, բյուրեղային կառուցվածքը, ինտերնետը, Վիքիպեդիան, աշխատավորական խորհուրդները, հորիզոնականությունը և ազատ շուկայական տնտեսությունը[94][95]։

Լիբերտարիանիզմ, թե՞ աջ-լիբերտարիանիզմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն, ինչ որոշ գիտնականներ անվանում են աջ լիբերտարիանիզմ[96][97][98][99] դրա կողմնակիցների կողմից ավելի հաճախ պարզապես անվանում են «լիբերտարիանիզմ»։ Հիմնվելով եվրոպացի գրողների՝ Ջոն Լոկի, Ֆրեդերիկ Բաստիայի, Ֆրիդրիխ Հայեկի և Լյուդվիգ ֆոն Միզեսի աշխատությունների վրա, այն զարգացել է Միացյալ Նահանգներում 20-րդ դարի կեսերին և այժմ լիբերտարիանիզմի ամենատարածված հասկացությունն է[99][100]։ Հաճախ անվանում են դասական լիբերալիզմի շարունակություն կամ արմատականացում[101][102]՝ այս վաղ փիլիսոփաներից և տնտեսագետներից ամենակարևորը Ռոբերտ Նոզիկն է եղել[99][100][103]։

Մինչ ձախ լիբերտարիանները պաշտպանում են սոցիալական ազատությունը, աջ լիբերտարիանները նույնպես գնահատում են կապիտալիստական պայմանները սատարող սոցիալական ինստիտուտները: Նրանք մերժում են այս շրջանակին հակառակվող ինստիտուտները՝ պնդելով, որ նման միջամտությունները անհարկի կերպով հարկադրում են անհատներին և խախտում նրանց տնտեսական ազատությունը[104]։ Անարխոկապիտալիստները ձգտում են պետության վերացմանը[105][106]՝ հօգուտ մասնավոր կերպով ֆինանսավորվող անվտանգության ծառայությունների, մինչդեռ մինարխիստները պաշտպանում են այն պետությունները, որոնք պահպանում են միայն կառավարության այն գործառույթները, որոնք անհրաժեշտ են բնական իրավունքները պաշտպանելու համար, որոնք հստակեցվում են ինքնատիրապետման կամ ինքնավարության տեսանկյունից[107]։ Լիբերտարիան-ավտորիտարիզմը կապված է աջ լիբերտարիանիզմի հետ՝ ժողովրդավարության, դրա իշխանության և դրա օրենքների ավելի լայն քննադատության պատճառով[108][109]։

Ձախ լիբերտարիանիզմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձախ լիբերտարիանիզմը[110][111][112] ընդգրկում է այն լիբերտարիանական համոզմունքները, որոնք պնդում են, որ Երկրի բնական պաշարները պատկանում են բոլորին՝ հավասարության սկզբունքով, կամ չեն պատկանում, կամ կոլեկտիվ կերպով են պատկանում[42][45][49][113]։ Ժամանակակից ձախ լիբերտարիանները, ինչպիսիք են Հիլել Շտայները, Պիտեր Վալենտայնը, Ֆիլիպ Վան Պարիսը, Մայքլ Օցուկան և Դեյվիդ Էլլերմանը, կարծում են, որ հողի յուրացումը պետք է «բավարար և նույնքան լավ» լինի ուրիշների համար, կամ հարկվի հասարակության կողմից՝ մասնավոր սեփականության բացառող հետևանքները փոխհատուցելու համար[114][115]։ Սոցիալիստական լիբերտարիանները, ինչպիսիք են սոցիալական և անհատապաշտ անարխիստները, լիբերտարիան մարքսիստները, խորհրդային կոմունիստները, լյուքսեմբուրգյանները և դե լեոնիստները, խրախուսում են ուզուֆրուկտի և սոցիալիստական տնտեսական տեսությունները, ներառյալ կոմունիզմը, կոլեկտիվիզմը, սինդիկալիզմը և մուտուալիզմը Նրանք քննադատում են պետությանը մասնավոր սեփականության պաշտպանելու համար և կարծում են, որ կապիտալիզմը տալիս է վարձատրվող ստրկություն և պետության հետ կապված հարկադրանքի ու տիրապետության մեկ այլ ձև։

Պետության վերաբերյալ կան մի շարք տարբեր ձախ-լիբերտարիանական դիրքորոշումներ, որոնք կարող են տատանվել դրա լիակատար վերացման համար պայքարից մինչև տնտեսության սոցիալական սեփականության իրավունքով ավելի ապակենտրոնացված և սահմանափակ կառավարման համար պայքար[116]։ Անկախ ինստիտուտի Շելդոն Ռիչմանի խոսքով՝ մյուս ձախ-լիբերտարիանականները «նախընտրում են, որ կորպորատիվ արտոնությունները չեղյալ համարցեն այդ արտոնությունների իրականացման վերաբերյալ կարգավորիչ սահմանափակումներից առաջ»[117]։

Այլ տարբերակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիբերտարիան պատերնալիզմը[118] միջազգային բեսթսելլեր «Մղում» գրքում պաշտպանված դիրքորոշում է, որը ներկայացրել են երկու ամերիկացի գիտնականներ՝ տնտեսագետ Ռիչարդ Թալերը և իրավաբան Քաս Սանշտեյնը[119]: «Մտածելով արագ և դանդաղ» գրքում Դանիել Կանեմանը համառոտ ամփոփում է տվել՝ «Թալերը և Սանշտեյնը պաշտպանում են լիբերտարիան պատերնալիզմի դիրքորոշումը, որի համաձայն պետությանը և այլ հաստատություններին թույլատրվում է մարդկանց «մղել» այնպիսի որոշումներ կայացնելուն, որոնք ծառայում են իրենց սեփական երկարաժամկետ շահերին: Աշխատության մեջ կենսաթոշակային ծրագրին միանալը դրա վառ օրինակ է: Դժվար է պնդել, որ որևէ մեկի ազատությունը նվազում է ծրագրին ավտոմատ կերպով անդամագրվելով, երբ նրանք պարզապես պետք է նշեն հրաժարվելու համար ստեղծված վանդակը»[120]։ Մղումը վարքային տնտեսագիտության գրականության կարևոր մաս է համարվում[120]։

Նեոլիբերտարիանիզմը համատեղում է «լիբերտարիանիստի բարոյական նվիրվածությունը նեգատիվ ազատությունը մի ընթացակարգում, որն ընտրում է ազատությունը սահմանափակելու սկզբունքներ՝ հիմնվելով միաձայն համաձայնության վրա, որտեղ բոլորի շահերը արդար լսման են արժանանում»[121]։ Նեոլիբերտարիանիզմի արմատները հասնում են 1980 թվականին, երբ այն առաջին անգամ նկարագրվել է Նոտր Դամի համալսարանի ամերիկացի փիլիսոփա Ջեյմս Ստերբայի կողմից: Ստերբան նկատել է, որ լիբերտարիանիզմը պաշտպանում է այնպիսի կառավարություն, որը ոչինչ չի անում, բացի ուժից, խարդախությունից, գողությունից, պայմանագրերի կիրառումից և այլ այսպես կոչված բացասական ազատություններից պաշտպանելուց, որը հետագայում հակադրվել է Իսայա Բեռլինի պոզիտիվ ազատություններին[122]։ Ստերբան սա հակադրել է պարեկային պետության կամ մինարխիզմի ավելի հին լիբերտարիանական իդեալի հետ: Ստերբան պնդել է, որ «հասարակության մեջ բոլորի համար ակնհայտորեն անհնար է երաշխավորել այս իդեալով սահմանված լիակատար ազատություն և ի վերջո, մարդկանց իրական ցանկությունները, ինչպես նաև նրանց հնարավոր ցանկությունները կարող են լուրջ հակասության մեջ մտնել։ [...] [Նաև անհնար է, որ հասարակության բոլոր անդամները լիովին ազատ լինեն այլ անձանց միջամտությունից»[123]։ 2013 թվականին Ստերբան գրել է՝ «Ես ցույց կտամ «բացասական» ազատության իդեալին բարոյական նվիրվածությունը, որը չի հանգեցնում պարեկային պետության, այլ պահանջում է բավարար կառավարություն՝ հասարակության յուրաքանչյուր անդամին ազատությամբ ապահովելու համար։ Բացասական ազատության իդեալով իրականում արդարացված քաղաքական ծրագիրը ես կանվանեմ նեոլիբերտարիանիզմ»[124]։

Լիբերտարիան պոպուլիզմը համատեղում է լիբերտարիանական և պոպուլիստական քաղաքականությունը: Ըստ Ջեսի Ուոքերի, որը գրում է լիբերտարիանական Reason ամսագրում՝ լիբերտարիան պոպուլիստները դեմ են «մեծ կառավարությանը», միաժամանակ դեմ լինելով «այլ խոշոր, կենտրոնացված ինստիտուտներին» և պաշտպանում են «կորպորատիվ սուբսիդիաների, բարեհաճությունների և փրկարարական ծրագրերի թփուտներին կացինով վերացումը՝ մեզ համար ճանապարհը հարթելով դեպի այնպիսի տնտեսություն, որտեղ այն բիզնեսները, որոնք չեն կարողանում գումար վաստակել հաճախորդներին սպասարկելով, չունեն հարկատուներից շահույթ կորզելու հնարավորություն»[125]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Wolff, Jonathan (2016). «Libertarianism». Routledge Encyclopedia of Philosophy. London. doi:10.4324/9780415249126-S036-1. ISBN 9780415250696.
  2. ↑ Vossen, Bas Van Der (2017). «Libertarianism». Oxford Research Encyclopedia of Politics. doi:10.1093/acrefore/9780190228637.013.86. ISBN 978-0-19-022863-7.
  3. ↑ Mack, Eric (2011). «Libertarianism». The Oxford Handbook of the History of Political Philosophy: 673–688. doi:10.1093/oxfordhb/9780199238804.003.0041.
  4. ↑ «Libertarianism». Encyclopædia Britannica. 2009 թ․ հունվարի 30. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 21-ին. «[L]ibertarianism, political philosophy that takes individual liberty to be the primary political value.»
  5. ↑ «Non-Aggression Principle». Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ դեկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2024 թ․ նոյեմբերի 23-ին. «There are a small group of libertarians who do not accept the non- aggression axiom.»
  6. ↑ «Libertarianism». Encyclopædia Britannica. 2009 թ․ հունվարի 30. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 21-ին. «[L]ibertarianism, political philosophy that takes individual liberty to be the primary political value.»
  7. ↑ Woodcock, George (2004) [1962]. Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements. Peterborough: Broadview Press. էջ 16. ISBN 978-1551116297. «[F]or the very nature of the libertarian attitude—its rejection of dogma, its deliberate avoidance of rigidly systematic theory, and, above all, its stress on extreme freedom of choice and on the primacy of the individual judgement [sic].»
  8. ↑ Long, Joseph. W (1996). "Toward a Libertarian Theory of Class". Social Philosophy and Policy. 15 (2): 310. "When I speak of 'libertarianism' [...] I mean all three of these very different movements. It might be protested that LibCap [libertarian capitalism], LibSoc [libertarian socialism] and LibPop [libertarian populism] are too different from one another to be treated as aspects of a single point of view. But they do share a common—or at least an overlapping—intellectual ancestry."
  9. ↑ Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. The Social History of Crime and Punishment in America. London: SAGE Publications. p. 1006 Արխիվացված 30 Սեպտեմբեր 2020 Wayback Machine. 1412988764. "There exist three major camps in libertarian thought: right-libertarianism, socialist libertarianism, and left-libertarianism; the extent to which these represent distinct ideologies as opposed to variations on a theme is contested by scholars."
  10. ↑ Francis, Mark (1983 թ․ դեկտեմբեր). «Human Rights and Libertarians». Australian Journal of Politics & History. 29 (3): 462–472. doi:10.1111/j.1467-8497.1983.tb00212.x. ISSN 0004-9522.
  11. ↑ Carlos-Peregrín Fernández Otero (անգլ.) , ed. (1994). Noam Chomsky: Critical Assessments, Volumes 2–3. Taylor & Francis. p. 617 Արխիվացված 9 Հունվար 2020 Wayback Machine. 978-0415106948.
  12. ↑ William Belsham (1789). Essays. C. Dilly. էջ 11. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 26-ինOriginal from the University of Michigan, digitized 21 May 2007{{cite book}}: CS1 սպաս․ postscript (link)
  13. ↑ OED November 2010 edition
  14. ↑ The British Critic. p. 432. "The author's Latin verses, which are rather more intelligible than his English, mark him for a furious Libertarian (if we may coin such a term) and a zealous admirer of France, and her liberty, under Bonaparte; such liberty!"
  15. ↑ Seeley, John Robert (1878). Life and Times of Stein: Or Germany and Prussia in the Napoleonic Age. Cambridge: Cambridge University Press. 3: 355.
  16. ↑ Maitland, Frederick William (July 1901). "William Stubbs, Bishop of Oxford". English Historical Review. 16[.3]: 419.
  17. ↑ Marshall, Peter (2009). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. p. 641. "The word 'libertarian' has long been associated with anarchism, and has been used repeatedly throughout this work. The term originally denoted a person who upheld the doctrine of the freedom of the will; in this sense, Godwin was not a 'libertarian', but a 'necessitarian'. It came however to be applied to anyone who approved of liberty in general. In anarchist circles, it was first used by Joseph Déjacque as the title of his anarchist journal Le Libertaire, Journal du Mouvement Social published in New York in 1858. At the end of the last century, the anarchist Sebastien Faure took up the word, to stress the difference between anarchists and authoritarian socialists".
  18. ↑ Woodcock, George (1962). Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements. Meridian Books. p. 280. "He called himself a "social poet," and published two volumes of heavily didactic verse—Lazaréennes and Les Pyrénées Nivelées. In New York, from 1858 to 1861, he edited an anarchist paper entitled Le Libertaire, Journal du Mouvement Social, in whose pages he printed as a serial his vision of the anarchist Utopia, entitled L'Humanisphére."
  19. ↑ Nettlau, Max (1996). A Short History of Anarchism. London: Freedom Press. էջ 162. ISBN 978-0900384899. OCLC 37529250.
  20. ↑ Ward, Colin (2004). Anarchism: A Very Short Introduction Արխիվացված 13 Հունվար 2016 Wayback Machine. Oxford: Oxford University Press. p. 62. "For a century, anarchists have used the word 'libertarian' as a synonym for 'anarchist', both as a noun and an adjective. The celebrated anarchist journal Le Libertaire was founded in 1896. However, much more recently the word has been appropriated by various American free-market philosophers [...]."
  21. ↑ Chomsky, Noam (2002 թ․ փետրվարի 23). «The Week Online Interviews Chomsky». Z Magazine. Z Communications. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 13-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 21-ին. «The term libertarian as used in the US means something quite different from what it meant historically and still means in the rest of the world. Historically, the libertarian movement has been the anti-statist wing of the socialist movement. Socialist anarchism was libertarian socialism.»
  22. ↑ Comegna, Anthony; Gomez, Camillo (3 October 2018). "Libertarianism, Then and Now" Արխիվացված 3 Օգոստոս 2020 Wayback Machine. Libertarianism. Cato Institute. "[...] Benjamin Tucker was the first American to really start using the term 'libertarian' as a self-identifier somewhere in the late 1870s or early 1880s." Retrieved 3 August 2020.
  23. ↑ Russell, Dean (1955 թ․ մայիս). «Who Is A Libertarian?». The Freeman. Foundation for Economic Education. 5 (5). Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 26-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 6-ին.
  24. ↑ Paul Cantor, The Invisible Hand in Popular Culture: Liberty Vs. Authority in American Film and TV, University Press of Kentucky, 2012, p. 353, n. 2.
  25. ↑ Rothbard, Murray (2009) [2007]. The Betrayal of the American Right (PDF). Mises Institute. էջ 83. ISBN 978-1610165013. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 10-ին. «One gratifying aspect of our rise to some prominence is that, for the first time in my memory, we, 'our side,' had captured a crucial word from the enemy. 'Libertarians' had long been simply a polite word for left-wing anarchists, that is for anti-private property anarchists, either of the communist or syndicalist variety. But now we had taken it over.»
  26. ↑ Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. The Social History of Crime and Punishment in America. London: SAGE Publications. p. 1006 Արխիվացված 21 Դեկտեմբեր 2019 Wayback Machine. 1412988764.
  27. ↑ Lester, J. C. (22 October 2017). "New-Paradigm Libertarianism: a Very Brief Explanation" Արխիվացված 6 Հուլիս 2018 Wayback Machine. PhilPapers. Retrieved 26 June 2019.
  28. ↑ Teles, Steven; Kenney, Daniel A. (2008). "Spreading the Word: The diffusion of American Conservatism in Europe and beyond". In Steinmo, Sven. Growing Apart?: America and Europe in the 21st Century Արխիվացված 13 Հունվար 2016 Wayback Machine Growing Apart?: America and Europe in the Twenty-first Century. Cambridge University Press. pp. 136–169.
  29. ↑ "National Book Award: 1975 – Philosophy and Religion" (1975). National Book Foundation. Retrieved 9 September 2011. Արխիվացված 9 Սեպտեմբեր 2011 Wayback Machine
  30. ↑ Schaefer, David Lewis (30 April 2008). "Robert Nozick and the Coast of Utopia" Արխիվացված 21 Օգոստոս 2014 Wayback Machine. The New York Sun. Retrieved 26 June 2019.
  31. ↑ Boaz, David; Kirby, David (18 October 2006). "The Libertarian Vote" Արխիվացված 31 Հոկտեմբեր 2019 Wayback Machine. Cato Institute. Retrieved 10 February 2020.
  32. ↑ Innocent, Malen (2008). «Foreign Policy». In Hamowy, Ronald (ed.). The Encyclopedia of Libertarianism. Thousand Oaks, CA: Sage; Cato Institute. էջեր 177–180. doi:10.4135/9781412965811.n109. ISBN 978-1412965804. LCCN 2008009151. OCLC 750831024. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. {{cite encyclopedia}}: Missing |author1= (օգնություն)
  33. ↑ Edward A. Olsen (2002). US National Defense for the Twenty-First Century: The Grand Exit Strategy. Taylor & Francis. p. 182 Արխիվացված 1 Մայիս 2020 Wayback Machine. 978-0714681405.
  34. ↑ «The Political Compass». The Political Compass. 2013 թ․ հոկտեմբերի 11. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 14-ին. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
  35. ↑ "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. (2012). The Routledge Companion to Social and Political Philosophy. p. 227.
  36. ↑ Block, Walter (2010). "Libertarianism Is Unique and Belongs Neither to the Right Nor the Left: A Critique of the Views of Long, Holcombe, and Baden on the Left, Hoppe, Feser, and Paul on the Right" Արխիվացված 13 Մայիս 2014 Wayback Machine. Journal of Libertarian Studies. 22. pp. 127–170.
  37. ↑ Long, Joseph. W (1996). "Toward a Libertarian Theory of Class". Social Philosophy and Policy. 15 (2): 310. "When I speak of 'libertarianism' [...] I mean all three of these very different movements. It might be protested that LibCap [libertarian capitalism], LibSoc [libertarian socialism] and LibPop [libertarian populism] are too different from one another to be treated as aspects of a single point of view. But they do share a common—or at least an overlapping—intellectual ancestry."
  38. ↑ Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. The Social History of Crime and Punishment in America. London: SAGE Publications. p. 1006 Արխիվացված 30 Սեպտեմբեր 2020 Wayback Machine. 1412988764. "There exist three major camps in libertarian thought: right-libertarianism, socialist libertarianism, and left-libertarianism; the extent to which these represent distinct ideologies as opposed to variations on a theme is contested by scholars."
  39. ↑ «Libertarianism». Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, CSLI, Stanford University. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 8-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  40. ↑ Francis, Mark (1983 թ․ դեկտեմբեր). «Human Rights and Libertarians». Australian Journal of Politics & History. 29 (3): 462–472. doi:10.1111/j.1467-8497.1983.tb00212.x. ISSN 0004-9522.
  41. ↑ «Libertarianism». Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, CSLI, Stanford University. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 8-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  42. 1 2 3 Kymlicka, Will (2005). "libertarianism, left-". In Honderich, Ted. The Oxford Companion to Philosophy. New York City: Oxford University Press. p. 516. 978-0199264797. "'Left-libertarianism' is a new term for an old conception of justice, dating back to Grotius. It combines the libertarian assumption that each person possesses a natural right of self-ownership over his person with the egalitarian premiss that natural resources should be shared equally. Right-wing libertarians argue that the right of self-ownership entails the right to appropriate unequal parts of the external world, such as unequal amounts of land. According to left-libertarians, however, the world's natural resources were initially unowned, or belonged equally to all, and it is illegitimate for anyone to claim exclusive private ownership of these resources to the detriment of others. Such private appropriation is legitimate only if everyone can appropriate an equal amount, or if those who appropriate more are taxed to compensate those who are thereby excluded from what was once common property. Historic proponents of this view include Thomas Paine, Herbert Spencer, and Henry George. Recent exponents include Philippe Van Parijs and Hillel Steiner."
  43. ↑ Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ «Goodway» անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  44. ↑ Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ «Marshall p% 641» անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  45. 1 2 3 Spitz, Jean-Fabien (2006 թ․ մարտ). «Left-wing libertarianism: equality based on self-ownership». Raisons Politiques. 23 (3): 23–46. doi:10.3917/rai.023.0023. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 23-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 11-ին.
  46. ↑ Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ «Newman» անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  47. ↑ [42][43][44][45][46]
  48. ↑ "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. (2012). The Routledge Companion to Social and Political Philosophy. p. 227. "The term 'left-libertarianism' has at least three meanings. In its oldest sense, it is a synonym either for anarchism in general or social anarchism in particular. Later it became a term for the left or Konkinite wing of the free-market libertarian movement, and has since come to cover a range of pro-market but anti-capitalist positions, mostly individualist anarchist, including agorism and mutualism, often with an implication of sympathies (such as for radical feminism or the labor movement) not usually shared by anarcho-capitalists. In a third sense it has recently come to be applied to a position combining individual self-ownership with an egalitarian approach to natural resources; most proponents of this position are not anarchists."
  49. 1 2 Vallentyne, Peter (2009 թ․ մարտ). «Libertarianism». In Zalta, Edward N. (ed.). Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2009 ed.). Stanford, California: Stanford University. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 5-ին. «Libertarianism is committed to full self-ownership. A distinction can be made, however, between right-libertarianism and left-libertarianism, depending on the stance taken on how natural resources can be owned.»
  50. ↑ Carson, Kevin (15 June 2014). "What is Left-Libertarianism?" Արխիվացված 3 Սեպտեմբեր 2019 Wayback Machine. Center for a Stateless Society. Retrieved 28 November 2019.
  51. ↑ [42][45][48][49][50]Կաղապար:Unreliable source
  52. ↑ Goodwin, Barbara (2016). Using Political Ideas. Hoboken, NJ: John Wiley and Sons, Inc. էջ 151. ISBN 978-1118708385. «However, enough has been said to show that most anarchists have nothing in common with those libertarians of the far-right, the anarcho-capitalists [...]»
  53. ↑ Paul, Ellen F.; Miller, Fred D.; Paul, Jeffrey, eds. (2007). Liberalism: Old and New. Vol. 24. Cambridge University Press. էջ 199. ISBN 978-0521703055.
  54. ↑ Estlund, David, ed. (2012). The Oxford Handbook of Political Philosophy. Oxford University Press. էջ 162. ISBN 978-0195376692.
  55. ↑ Hammer, Espen (2013). «Libertarianism, Political». In Kaldis, Byron (ed.). Encyclopedia of Philosophy and the Social Sciences. Vol. 1. SAGE Publications. էջեր 558–560. ISBN 978-1506332611.
  56. ↑ "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. (2012). The Routledge Companion to Social and Political Philosophy. p. 227.
  57. 1 2 3 Marshall, Peter (2009). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. p. 641 Արխիվացված 30 Սեպտեմբեր 2020 Wayback Machine. "For a long time, libertarian was interchangeable in France with anarchism but in recent years, its meaning has become more ambivalent. Some anarchists like Daniel Guérin will call themselves 'libertarian socialists', partly to avoid the negative overtones still associated with anarchism, and partly to stress the place of anarchism within the socialist tradition. Even Marxists of the New Left like E. P. Thompson call themselves 'libertarian' to distinguish themselves from those authoritarian socialists and communists who believe in revolutionary dictatorship and vanguard parties."
  58. ↑ Cohn, Jesse (2009 թ․ ապրիլի 20). «Anarchism». In Ness, Immanuel (ed.). The International Encyclopedia of Revolution and Protest. Oxford: John Wiley & Sons, Ltd. էջ 6. doi:10.1002/9781405198073.wbierp0039. ISBN 978-1405198073. «'[L]ibertarianism' [...] a term that, until the mid-twentieth century, was synonymous with "anarchism" per se.»
  59. ↑ Goodway, David (2006). Anarchist Seeds Beneath the Snow: Left-Libertarian Thought and British Writers from William Morris to Colin Ward. Liverpool: Liverpool University Press. p. 4 Արխիվացված 8 Մարտ 2021 Wayback Machine. 978-1846310256. "'Libertarian' and 'libertarianism' are frequently employed by anarchists as synonyms for 'anarchist' and 'anarchism', largely as an attempt to distance themselves from the negative connotations of 'anarchy' and its derivatives. The situation has been vastly complicated in recent decades with the rise of anarcho-capitalism, 'minimal statism' and an extreme right-wing laissez-faire philosophy advocated by such theorists as Murray Rothbard and Robert Nozick and their adoption of the words 'libertarian' and 'libertarianism'. It has therefore now become necessary to distinguish between their right libertarianism and the left libertarianism of the anarchist tradition".
  60. ↑ Marshall, Peter (2008). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. London: Harper Perennial. p. 565. "The problem with the term 'libertarian' is that it is now also used by the Right. [...] In its moderate form, right libertarianism embraces laissez-faire liberals like Robert Nozick who call for a minimal State, and in its extreme form, anarcho-capitalists like Murray Rothbard and David Friedman who entirely repudiate the role of the State and look to the market as a means of ensuring social order".
  61. ↑ Guérin, Daniel (1970). Anarchism: From Theory to Practice. New York City: Monthly Review Press. p. 12. "[A]narchism is really a synonym for socialism. The anarchist is primarily a socialist whose aim is to abolish the exploitation of man by man. Anarchism is only one of the streams of socialist thought, that stream whose main components are concern for liberty and haste to abolish the State." 978-0853451754.
  62. 1 2 Gamble, Andrew (2013 թ․ օգոստոս). «Economic Libertarianism». The Oxford Handbook of Political Ideologies. Oxford University Press: 405. doi:10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0008. ISBN 978-0-19-958597-7.
  63. 1 2 Gamble, Andrew (2013 թ․ օգոստոս). «Economic Libertarianism». The Oxford Handbook of Political Ideologies. Oxford University Press: 406. doi:10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0008. ISBN 978-0-19-958597-7.
  64. ↑ Gamble, Andrew (2013 թ․ օգոստոս). «Economic Libertarianism». The Oxford Handbook of Political Ideologies. Oxford University Press: 405–406. doi:10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0008. ISBN 978-0-19-958597-7.
  65. ↑ Francis, Mark (1983 թ․ դեկտեմբեր). «Human Rights and Libertarians». Australian Journal of Politics & History. 29 (3): 462. doi:10.1111/j.1467-8497.1983.tb00212.x. ISSN 0004-9522.
  66. ↑ Francis, Mark (1983 թ․ դեկտեմբեր). «Human Rights and Libertarians». Australian Journal of Politics & History. 29 (3): 462–463. doi:10.1111/j.1467-8497.1983.tb00212.x. ISSN 0004-9522.
  67. ↑ Francis, Mark (1983 թ․ դեկտեմբեր). «Human Rights and Libertarians». Australian Journal of Politics & History. 29 (3): 463. doi:10.1111/j.1467-8497.1983.tb00212.x. ISSN 0004-9522.
  68. 1 2 Block, Walter (2010). "Libertarianism Is Unique and Belongs Neither to the Right Nor the Left: A Critique of the Views of Long, Holcombe, and Baden on the Left, Hoppe, Feser, and Paul on the Right" Արխիվացված 13 Մայիս 2014 Wayback Machine. Journal of Libertarian Studies. 22. pp. 127–170.
  69. 1 2 Rothbard, Murray (1 March 1971). "The Left and Right Within Libertarianism" Արխիվացված 1 Նոյեմբեր 2020 Wayback Machine. WIN: Peace and Freedom Through Nonviolent Action. 7 (4): 6–10. Retrieved 14 January 2020.
  70. 1 2 Read, Leonard E. (January 1956). "Neither Left Nor Right" Արխիվացված 18 Հուլիս 2014 Wayback Machine. The Freeman. 48 (2): 71–73.
  71. 1 2 Browne, Harry (21 December 1998). "The Libertarian Stand on Abortion" Արխիվացված 6 Հոկտեմբեր 2010 Wayback Machine. HarryBrowne.org. Retrieved 14 January 2020.
  72. 1 2 Raimondo, Justin (2000). An Enemy of the State. Chapter 4: "Beyond left and right". Prometheus Books. p. 159.
  73. 1 2 Machan, Tibor R. (2004). "Neither Left Nor Right: Selected Columns" Արխիվացված 1 Հունվար 2011 Wayback Machine. 522. Hoover Institution Press. 978-0817939823.
  74. ↑ Robin, Corey (2011). The Reactionary Mind: Conservatism from Edmund Burke to Sarah Palin. Oxford University Press. էջեր 15–16. ISBN 978-0199793747.
  75. ↑ Harmel, Robert; Gibson, Rachel K. (1995 թ․ հունիս). «Right-Libertarian Parties and the "New Values": A Re-examination». Scandinavian Political Studies. 18 (July 1993): 97–118. doi:10.1111/j.1467-9477.1995.tb00157.x. ISSN 0080-6757.
  76. ↑ Robinson, Emily; et al. (2017). "Telling stories about post-war Britain: popular individualism and the 'crisis' of the 1970s" Արխիվացված 3 Օգոստոս 2020 Wayback Machine. Twentieth Century British History. 28 (2): 268–304.
  77. ↑ Kitschelt, Herbert; McGann, Anthony J. (1997) [1995]. The Radical Right in Western Europe: A Comparative Analysis. University of Michigan Press. p. 27 Արխիվացված 5 Օգոստոս 2020 Wayback Machine. 978-0472084418.
  78. ↑ Mudde, Cas (11 October 2016). The Populist Radical Right: A Reader Արխիվացված 4 Օգոստոս 2020 Wayback Machine (1st ed.). Routledge. 978-1138673861.
  79. ↑ Baradat, Leon P. (2015). Political Ideologies. Routledge. էջ 31. ISBN 978-1317345558.
  80. ↑ Hess, Karl (18 February 2015). "Anarchism Without Hyphens & The Left/Right Spectrum" Արխիվացված 17 Մարտ 2020 Wayback Machine. Center for a Stateless Society. Tulsa Alliance of the Libertarian Left. Retrieved 17 March 2020. "The far left, as far as you can get away from the right, would logically represent the opposite tendency and, in fact, has done just that throughout history. The left has been the side of politics and economics that opposes the concentration of power and wealth and, instead, advocates and works toward the distribution of power into the maximum number of hands."
  81. ↑ Long, Roderick T. (8 April 2006). "Rothbard's 'Left and Right': Forty Years Later" Արխիվացված 10 Հոկտեմբեր 2019 Wayback Machine. Mises Institute. Rothbard Memorial Lecture, Austrian Scholars Conference 2006. Retrieved 17 March 2020.
  82. ↑ Rothbard, Murray (Spring 1965). "Left and Right: The Prospects for Liberty". Left and Right: A Journal of Libertarian Thought. 1 (1): 4–22.
  83. ↑ «Libertarianism». Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, CSLI, Stanford University. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 8-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  84. ↑ George Woodcock. Anarchism: A History of Llibertarian Ideas and Movements. Petersborough, Ontario: Broadview Press. pp. 11–31, especially p. 18. 1551116294.
  85. ↑ Roderick T. Long [in իսպաներեն] (1998). «Towards a Libertarian Theory of Class» (PDF). Social Philosophy and Policy. 15 (2): 303–349, at p. 304. doi:10.1017/S0265052500002028. S2CID 145150666. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 19-ին.
  86. ↑ Duncan Watts (2002). Understanding American Government and Politics: A Guide for A2 Politics Students. Manchester, England. Manchester University Press. p. 246.
  87. ↑ Zwolinski, Matt. «Libertarianism | Internet Encyclopedia of Philosophy». Internet Encyclopedia of Philosophy (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
  88. ↑ «Libertarianism». Encyclopædia Britannica. 2009 թ․ հունվարի 30. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 21-ին. «[L]ibertarianism, political philosophy that takes individual liberty to be the primary political value.»
  89. ↑ Long, Joseph. W (1996). "Toward a Libertarian Theory of Class". Social Philosophy and Policy. 15 (2): 310. "When I speak of 'libertarianism' [...] I mean all three of these very different movements. It might be protested that LibCap [libertarian capitalism], LibSoc [libertarian socialism] and LibPop [libertarian populism] are too different from one another to be treated as aspects of a single point of view. But they do share a common—or at least an overlapping—intellectual ancestry."
  90. ↑ Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. The Social History of Crime and Punishment in America. London: SAGE Publications. p. 1006 Արխիվացված 30 Սեպտեմբեր 2020 Wayback Machine. 1412988764. "There exist three major camps in libertarian thought: right-libertarianism, socialist libertarianism, and left-libertarianism; the extent to which these represent distinct ideologies as opposed to variations on a theme is contested by scholars."
  91. ↑ Francis, Mark (1983 թ․ դեկտեմբեր). «Human Rights and Libertarians». Australian Journal of Politics & History. 29 (3): 462–472. doi:10.1111/j.1467-8497.1983.tb00212.x. ISSN 0004-9522.
  92. ↑ "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. (2012). The Routledge Companion to Social and Political Philosophy. p. 227.
  93. ↑ «Libertarianism». Encyclopædia Britannica. 2009 թ․ հունվարի 30. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 21-ին. «[L]ibertarianism, political philosophy that takes individual liberty to be the primary political value.»
  94. ↑ Barry, Norman (1982). «The Tradition of Spontaneous Order». Literature of Liberty. 5 (2).
  95. ↑ «Wikipedia's Model Follows Hayek». 2009 թ․ ապրիլի 15. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ սեպտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 13-ին.
  96. ↑ Goodway, David (2006). Anarchist Seeds Beneath the Snow: Left-Libertarian Thought and British Writers from William Morris to Colin Ward. Liverpool: Liverpool University Press. p. 4 Արխիվացված 8 Մարտ 2021 Wayback Machine. 978-1846310256. "'Libertarian' and 'libertarianism' are frequently employed by anarchists as synonyms for 'anarchist' and 'anarchism', largely as an attempt to distance themselves from the negative connotations of 'anarchy' and its derivatives. The situation has been vastly complicated in recent decades with the rise of anarcho-capitalism, 'minimal statism' and an extreme right-wing laissez-faire philosophy advocated by such theorists as Murray Rothbard and Robert Nozick and their adoption of the words 'libertarian' and 'libertarianism'. It has therefore now become necessary to distinguish between their right libertarianism and the left libertarianism of the anarchist tradition".
  97. ↑ Newman, Saul (2010). The Politics of Postanarchism, Edinburgh University Press. p. 43 Արխիվացված 30 Սեպտեմբեր 2020 Wayback Machine. 978-0748634958. "It is important to distinguish between anarchism and certain strands of right-wing libertarianism which at times go by the same name (for example, Murray Rothbard's anarcho-capitalism). There is a complex debate within this tradition between those like Robert Nozick, who advocate a 'minimal state', and those like Rothbard who want to do away with the state altogether and allow all transactions to be governed by the market alone. From an anarchist perspective, however, both positions—the minimal state (minarchist) and the no-state ('anarchist') positions—neglect the problem of economic domination; in other words, they neglect the hierarchies, oppressions, and forms of exploitation that would inevitably arise in a laissez-faire 'free' market. [...] Anarchism, therefore, has no truck with this right-wing libertarianism, not only because it neglects economic inequality and domination, but also because in practice (and theory) it is highly inconsistent and contradictory. The individual freedom invoked by right-wing libertarians is only a narrow economic freedom within the constraints of a capitalist market, which, as anarchists show, is no freedom at all".
  98. ↑ Marshall, Peter (2008). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. London: Harper Perennial. p. 565. "The problem with the term 'libertarian' is that it is now also used by the Right. [...] In its moderate form, right libertarianism embraces laissez-faire liberals like Robert Nozick who call for a minimal State, and in its extreme form, anarcho-capitalists like Murray Rothbard and David Friedman who entirely repudiate the role of the State and look to the market as a means of ensuring social order".
  99. 1 2 3 Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. The Social History of Crime and Punishment in America. London: SAGE Publications. p. 1006 Արխիվացված 21 Դեկտեմբեր 2019 Wayback Machine. 1412988764.
  100. 1 2 Lester, J. C. (22 October 2017). "New-Paradigm Libertarianism: a Very Brief Explanation" Արխիվացված 6 Հուլիս 2018 Wayback Machine. PhilPapers. Retrieved 26 June 2019.
  101. ↑ Boaz, David (1998). Libertarianism: A Primer. Free Press. pp. 22–26.
  102. ↑ Conway, David (2008). «Liberalism, Classical». In Hamowy, Ronald (ed.). The Encyclopedia of Libertarianism. Thousand Oaks, California: SAGE; Cato Institute. էջեր 295–298. doi:10.4135/9781412965811.n112. ISBN 978-1412965804. LCCN 2008009151. OCLC 750831024. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 31-ին. «Depending on the context, libertarianism can be seen as either the contemporary name for classical liberalism, adopted to avoid confusion in those countries where liberalism is widely understood to denote advocacy of expansive government powers, or as a more radical version of classical liberalism.»
  103. ↑ Schaefer, David Lewis (30 April 2008). "Robert Nozick and the Coast of Utopia" Արխիվացված 21 Օգոստոս 2014 Wayback Machine. The New York Sun. Retrieved 26 June 2019.
  104. ↑ "About the Libertarian Party" Արխիվացված 8 Մայիս 2018 Wayback Machine. Libertarian Party. "Libertarians strongly oppose any government interference into their personal, family, and business decisions. Essentially, we believe all Americans should be free to live their lives and pursue their interests as they see fit as long as they do no harm to another". Retrieved 2 May 2020.
  105. ↑ Newman, Saul (2010). The Politics of Postanarchism, Edinburgh University Press. p. 43 Արխիվացված 30 Սեպտեմբեր 2020 Wayback Machine. 978-0748634958. "It is important to distinguish between anarchism and certain strands of right-wing libertarianism which at times go by the same name (for example, Murray Rothbard's anarcho-capitalism). There is a complex debate within this tradition between those like Robert Nozick, who advocate a 'minimal state', and those like Rothbard who want to do away with the state altogether and allow all transactions to be governed by the market alone. From an anarchist perspective, however, both positions—the minimal state (minarchist) and the no-state ('anarchist') positions—neglect the problem of economic domination; in other words, they neglect the hierarchies, oppressions, and forms of exploitation that would inevitably arise in a laissez-faire 'free' market. [...] Anarchism, therefore, has no truck with this right-wing libertarianism, not only because it neglects economic inequality and domination, but also because in practice (and theory) it is highly inconsistent and contradictory. The individual freedom invoked by right-wing libertarians is only a narrow economic freedom within the constraints of a capitalist market, which, as anarchists show, is no freedom at all".
  106. ↑ Marshall, Peter (2008). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. London: Harper Perennial. p. 565. "The problem with the term 'libertarian' is that it is now also used by the Right. [...] In its moderate form, right libertarianism embraces laissez-faire liberals like Robert Nozick who call for a minimal State, and in its extreme form, anarcho-capitalists like Murray Rothbard and David Friedman who entirely repudiate the role of the State and look to the market as a means of ensuring social order".
  107. ↑ Nozick, Robert (1974). Anarchy, State, and Utopia. Basic Books.
  108. ↑ Amlinger, Carolin [in գերմաներեն]; Nachtwey, Oliver [in գերմաներեն] (2025 թ․ հունվարի 29). «In Elon Musk, Libertarianism and Authoritarianism Combine». Jacobin (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ հունվարի 30-ին. Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 12-ին.
  109. ↑ Nachtwey, Oliver [in գերմաներեն]; Amlinger, Carolin [in գերմաներեն] (2023 թ․ դեկտեմբերի 7). «The new authoritarian personality». New Statesman (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 13-ին.
  110. ↑ Goodway, David (2006). Anarchist Seeds Beneath the Snow: Left-Libertarian Thought and British Writers from William Morris to Colin Ward. Liverpool: Liverpool University Press. p. 4 Արխիվացված 8 Մարտ 2021 Wayback Machine. 978-1846310256. "'Libertarian' and 'libertarianism' are frequently employed by anarchists as synonyms for 'anarchist' and 'anarchism', largely as an attempt to distance themselves from the negative connotations of 'anarchy' and its derivatives. The situation has been vastly complicated in recent decades with the rise of anarcho-capitalism, 'minimal statism' and an extreme right-wing laissez-faire philosophy advocated by such theorists as Murray Rothbard and Robert Nozick and their adoption of the words 'libertarian' and 'libertarianism'. It has therefore now become necessary to distinguish between their right libertarianism and the left libertarianism of the anarchist tradition".
  111. ↑ Marshall, Peter (2008). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. London: Harper Perennial. p. 641 Արխիվացված 7 Մարտ 2021 Wayback Machine. "Left libertarianism can therefore range from the decentralist who wishes to limit and devolve State power, to the syndicalist who wants to abolish it altogether. It can even encompass the Fabians and the social democrats who wish to socialize the economy but who still see a limited role for the State".
  112. ↑ Newman, Saul (2010). The Politics of Postanarchism, Edinburgh University Press. p. 43 Արխիվացված 30 Սեպտեմբեր 2020 Wayback Machine. 978-0748634958. "It is important to distinguish between anarchism and certain strands of right-wing libertarianism which at times go by the same name (for example, Murray Rothbard's anarcho-capitalism). There is a complex debate within this tradition between those like Robert Nozick, who advocate a 'minimal state', and those like Rothbard who want to do away with the state altogether and allow all transactions to be governed by the market alone. From an anarchist perspective, however, both positions—the minimal state (minarchist) and the no-state ('anarchist') positions—neglect the problem of economic domination; in other words, they neglect the hierarchies, oppressions, and forms of exploitation that would inevitably arise in a laissez-faire 'free' market. [...] Anarchism, therefore, has no truck with this right-wing libertarianism, not only because it neglects economic inequality and domination, but also because in practice (and theory) it is highly inconsistent and contradictory. The individual freedom invoked by right-wing libertarians is only a narrow economic freedom within the constraints of a capitalist market, which, as anarchists show, is no freedom at all".
  113. ↑ Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. The Social History of Crime and Punishment in America. London: SAGE Publications. p. 1006 Արխիվացված 21 Դեկտեմբեր 2019 Wayback Machine. 1412988764.
  114. ↑ Kymlicka, Will (2005). "libertarianism, left-". In Honderich, Ted. The Oxford Companion to Philosophy. New York City: Oxford University Press. p. 516. 978-0199264797. "'Left-libertarianism' is a new term for an old conception of justice, dating back to Grotius. It combines the libertarian assumption that each person possesses a natural right of self-ownership over his person with the egalitarian premiss that natural resources should be shared equally. Right-wing libertarians argue that the right of self-ownership entails the right to appropriate unequal parts of the external world, such as unequal amounts of land. According to left-libertarians, however, the world's natural resources were initially unowned, or belonged equally to all, and it is illegitimate for anyone to claim exclusive private ownership of these resources to the detriment of others. Such private appropriation is legitimate only if everyone can appropriate an equal amount, or if those who appropriate more are taxed to compensate those who are thereby excluded from what was once common property. Historic proponents of this view include Thomas Paine, Herbert Spencer, and Henry George. Recent exponents include Philippe Van Parijs and Hillel Steiner."
  115. ↑ Vallentyne, Peter (2009 թ․ մարտ). «Libertarianism». In Zalta, Edward N. (ed.). Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2009 ed.). Stanford, California: Stanford University. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2010 թ․ մարտի 5-ին. «Libertarianism is committed to full self-ownership. A distinction can be made, however, between right-libertarianism and left-libertarianism, depending on the stance taken on how natural resources can be owned.»
  116. ↑ Marshall, Peter (2009) [1991]. Demanding the Impossible: A History of Anarchism (POLS ed.). Oakland, California: PM Press. p. 641. "Left libertarianism can therefore range from the decentralist who wishes to limit and devolve State power, to the syndicalist who wants to abolish it altogether. It can even encompass the Fabians and the social democrats who wish to socialize the economy but who still see a limited role for the State." 978-1604860641.
  117. ↑ Richman, Sheldon (2011 թ․ փետրվարի 3). «Libertarian Left». The American Conservative (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 1-ին.
  118. ↑ Thaler, Richard; Sunstein, Cass (2003). "Libertarian Paternalism". The American Economic Review. 93: 175–179.
  119. ↑ Thaler, Richard H. (2008). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Sunstein, Cass R. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0300122237. OCLC 181517463.
  120. 1 2 Kahneman, Daniel (2011 թ․ հոկտեմբերի 25). Thinking, Fast and Slow (1st ed.). New York City, NY. ISBN 978-0374275631. OCLC 706020998.
  121. ↑ Sterba, James (2013). The Pursuit of Justice. Lanham: Rowman & Littlefield. p. 66. 978-1442221796.
  122. ↑ Carter, Ian (2016 թ․ օգոստոսի 2). «Positive and Negative Liberty». Stanford Encyclopedia of Philosophy. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
  123. ↑ Sterba, James (1980). Justice: Alternative Political Perspectives. Boston: Wadsworth Publishing Company. p. 175. 978-0534007621.
  124. ↑ Sterba, James (2013). The Pursuit of Justice. Lanham: Rowman & Littlefield. p. 52. 978-1442221796.
  125. ↑ Walker, Jesse (2013 թ․ հուլիսի 23). «Three Lessons for Libertarian Populists». Reason (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Լիբերտարիանիզմ&oldid=10825887» էջից