Իրան-Սաուդյան Արաբիա սառը (պրոքսի) հակամարտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Իրան֊Սաուդյան Արաբիա սառը (պրոքսի) հակամարտություն
Արաբական գարնան և Արաբական ձմռան հատված
Iran Saudi Arabia Locator.svg
'
Թվական 2011 թվականի մարտի 14֊ից[1] մինչ օրս
Վայր Մերձավոր Արևելք
Արդյունք դեռ ընթանում է
Հակառակորդներ
Իրան Իրան Սաուդյան Արաբիա Սաուդյան Արաբիա
Հրամանատարներ
Ալի Խամեյնի

Հասան Ռոհանի

Սալման թագավոր

Մոհամմադ բին Սալման

Իրան֊Սաուդյան Արաբիա պրոքսի հակամարտությունը տարածաշրջանային ազդեցության համար մղվող պայքար է Իրանի Իսլամական Հանրապետության և Սաուդյան Արաբիայի Թագավորության միջև[2]։ Այս պետությունները տարբեր աստիճանի օգնություն են ցույց տալիս տարածաշրջանի հակամարտող կողմերին, ներառյալ նաև քաղաքացիական պատերազմները Սիրիայում[3][4][5], Եմենում[6][7] և Իրաքում[8]: Հակամարտությունը տարածվում է նաև Բահրեյնի[9], Լիբանանի[10], Կատարի[11], Պակիստանի[12][13] և Աֆղանստանի խնդիրների վրա[14][15]։ Այն ներառում է նաև մրցակցություն Հարավային և Կենտրոնական Ասիայում ազդեցության տարածման համար[15][16][17]։ Սա հաճախ անվանվում է նաև սառը պատերազմ Մերձավոր Արևելքում, քանի որ այն իրենից ներկայացնում է աշխարհաքաղաքական, տնտեսական և կրոնական պայքար[18][19]։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և իր դաշնակիցների աջակցությունը Սաուդյան Արաբիային, իսկ Ռուսաստանի Դաշնության աճող աջակցությունը Իրանին ստեղծել է մի իրավիճակ, որը Ռուսաստանի վարչապետ Դմիտրի Մեդվեդևը անվանել է Նոր սառը պատերազմ:

Պատմական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոքսի հակամարտությունը հասկանալու համար պետք է հետ գնալ դեպի 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխությունը, երբ Իրանի միապետությունը վերածվեց իսլամական հանրապետության։ Հեղափոխականները կոչ էին անում հեռացնել միապետներին, աշխարհիկ ռեժիմները և ստեղծել իսլամական պետություններ Սաուդյան Արաբիայում, Իրաքում, Քուվեյթում և Պարսից ծոցի մյուս արաբական պետություններում, որոնց մեծ մասը շիա բնակչությամբ միապետություններ էին։ Իսլամիստ հեղափոխականները ըմբոստություն ցուցաբերեցին Սաուդյան Արաբիայում 1979 թվականին, Եգիպտոսում 1981 թվականին, Սիրիայում 1982 թվականին և 1983 թվականին Լիբանանում։ Իրանի հեղափոխությունից առաջ այս երկու պետությունները կազմում էին Նիքսոնի հայեցակարգի «երկու սյուները» Մերձավոր Արևելքում[20]։ Միապետությունները, մասնավորապես Իրանը, դաշնակցում էր ԱՄՆ֊ի հետ Պարսից ծոցում կայունությունը ապահովելու և Խորհրդային Միության ազդեցությունը զսպելու համար Սաուդյան Արաբիայի և Եգիպտոսի միջև ընթացող Արաբական սառը պատերազմի ժամանակ։ Այս դաշինքը զսպող դեր ուներ Իրան֊Սաուդյան Արաբիա հարաբերությունների զարգացման գործում[21]։ Սաուդյան Արաբիան հովանավորեց 1962 թվականին Մեքքայում գումարված Իսլամական կոնֆերանսը։ Այնտեղ ստեղծվեց «Իսլամական աշխարհի լիգան», որի նպատակն էր իսլամի տարածումը և մուսուլմանների համերաշխության ամրապնդումը։ Լիգան «չափազանց արդյունավետ» էր իսլամը, մասնավորապես վահաբիզմը տարածելու գործում[22]։ Սաուդյան Արաբիան նաև աջակցում էր Իսլամական համագործակցության կազմակերպության կայացմանը 1969 թվականին։

1980 թվականին Սադամ Հուսեյնը փորձեց օգտագործել Իրանի ապստամբական անհանգստությունը՝ այն իր ազդեցության ենթարկելով։ Զգուշանալով վերահաս հնարավոր հեղափոխական ալիքի տարածումից, որը սպառնում էր նաև Իրաքի կայունությանը, Սադամ Հուսեյնը 1980 թվականի սեպտեմբերի 20֊ին հարձակվեց Իրաքի վրա, որով սկիզբ դրվեց ութ տարի տևողությամբ Իրան֊Իրաք պատերազմին։ Սադամը պատերազմի ընթացքում փորձում էր ապահովել Սաուդյան Արաբայի աջակցությունը․ այդ նպատակով էլ 1980 թվականի օգոստոսին այցելեց Էր֊Ռիադ[23]։ Արդյուքնում Իրաքը ստացավ ռազմական և նյութական աջակցություն Սաուդյան Արաբիայից, Եգիպտոսից, Քուվեյթից, Հորդանանից, Կատարից և Արաբական Միացյալ Էմիրություններից՝ Իրանի ազդեցությունը զսպելու և հեղափոխության տարածումը կանխելու համար։

Ծոցի Համագործակցության Խորհրդի անդամ պետությունների քարտեզ

Իրան֊Իրաք պատերազմից բացի Իրանը և Սաուդյան Արաբիան ներքաշված էին թեժ մրցակցության մեջ և աջակցում էին հակառակորդ կողմերին Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմում, Խորհրդա֊աֆղանական պատերազմում։ Սառը պատերազմից հետո Իրանը և Սաուդյան Արաբիան շարունակեցին աջակցությունը հակառակորդ խմբավորումներին և կազմակերպություններին Իրաքում և Եմենում[24][25][26]:

Արաբական գարունը 2011 թվականին հեղափոխական ալիք էր, որ բռնկվեց ամբողջ Մերձավոր Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Արդյունքում հեղափոխություններ տեղի ունեցան Թունիսում, Եգիպտոսում, Եմենում, ինչպես նաև քաղաքացիական պատերազմներ Լիբիայում և Սիրիայում։ Ի պատասխան Սաուդյան Արաբիան կոչով հադես եկավ Ծոցի Միության պետությունների միջև կապերը ամրապնդելու համար Ծոցի Համագործակցության Խորհրդի շրջանակներում։ Առաջարկը արտացոլում էր Սաուդյան Արաբիայի կառավարության գերմտահոգությունը հնարավոր ըմբոստությունը կանխելու հարցում[27]։ Միությունը կկենտրոնացներ Սաուդյան Արաբիայի ազդեցությունը տարածաշրջանում՝ նրան ընձեռելով հնարավորություն ավելի մեծ քաղաքական, տնտեսական և ռազմական ազդեցություն ունենալ անդամ պետությունների վրա։ Բացառությամբ Բահրեյնի՝ անդամները մերժեցին դաշնություն ստեղծելու տարբերակը, քանի որ Օմանը, Կատարը, Քուվեյթը և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները զգուշանում էին, որ դա կհանգեցնի Սաուդական գերակայության[28]։

Իսրայելա֊պաղեստինյան հակամարտության նշանակության թուլացումը Ծոցի Խորհրդի պետությունները օգտագործեցին Իսրայելի հետ հարաբերությունները և համագործակցությունը խորացնելու համար, որը ներառվաած էր պրոքսի հակամարտության մեջ Իրանի դեմ[29]։ Սաուդյան Արաբիան հետզհետե ավելի մտահոգ էր դառնում ԱՄՆ֊ի՝ որպես դաշնակցի և անվտագության երաշխավորի նվիրվածությամբ։ Ասիայի նկատմամբ ամերիկյան արտաքին քաղաքականությունը, նրա ավելի քիչ կապվածությունը սաուդական նավթին և հարաբերությունների հնարավոր բարելավումը Իրանի հետ մղեց Սաուդյան Արաբիայի ավելի հաշվենկատ արտաքին քաղաքականություն իրականացնել[30]։ Արաբական ձմռան սկզիբը ավելի խորացրեց Սաուդյան Արաբիայի մտահոգությունը Իրանի նկատմամբ, ինչպես նաև իր ներքին կայունության նկատմամբ։ Սա դրդրեց Ռիադին ավելի ազդեցիկ քայլեր ձեռնարկել Բահրեյնի և սահմանամերձ պետությունների նկատմամբ ստատուս քվոն պահպանելու համար․ այս նոր քաղաքականությունը նկարագրվում է որպես «Բրեժնևի դոկտրինի 21֊րդ դարի տարբերակ»[31][32]։ Իրանը հակառակ քաղաքականություն էր որդեգրել՝ ձգտելով օգտվել տարածաշրջանային անկայունությունից և մեծացնել իր ներկայությունը շիաների շրջանում և ստեղծել Իրաքից Լիբանան ձգվող ազդեցության միջանցք․ այդ նպատակով Իրանը աջակցություն էր ցույց տալիս շիա զինյալներին Իրաքում Իսլամական պետության դեմ պայքարելու համար[33][34]։ Չնայած Իրանով մտահոգված լինելում՝ Սուննի կառավարությունները, Ծոցի Խորհրդի շրջանակներում և դրանցի դուրս, դեմ էին իսլամի քաղաքականացմանը։ Սաուդյան Արաբիայի վահհաբիստ կրոնական հաստատությունները և պետական բյուրոկրատիան տարբերվում են իր որոշ դաշնակցիներից, ինչպես Կատարից, որը աջակցում է Մուսուլման եղբայրներ կազմակերպությանը, որը, սակայն, համարվում է ահաբեկչական կազմակերպություն Ծոցի Համագործակցության Խորհրդի (ԾՀԽ) մյուս պետությունների կողմից՝ բացառությամբ Օմանի, և տարածում է պոպուլիստական սուննի իսլամիստական պլատֆորմում, այնպես ինչպես Էրդողանը Թուրքիայում։ Մյուս կողմից Արաբական Միացյալ Էմիրությունները աջակցում է հակաիսլամիստ ուժերին Լիբիայում, Եգիպտոսում և ավելի շատ կենտրոնացած է ներքին խնդիրների վրա, ինչպես Եգիպտոսը Աբդել Ֆատահ Էլ֊Սիսիի իշխանության ներքո։ Սա փաստում է այն մասին, որ այս տարաձայությունները թույլ չեն տա սուննիական աշխարհին համախմբվել Իրանի և ահաբեկչության դեմ[35]։ Տնտեսական և անվտանգության մտահոգությունների բարդ բնույթը, գաղափարական տարանջատվածությունը համեմատականներ ունի Եվրոպայի հետ մինչ Առաջին համաշխարհային պատերազմը[36]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանի և Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ծրագրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած և՛ Իրանը, և՛ Սաուդյան Արաբիան ստորագրել են Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագիրը համապատասխանաբար 1970 և 1988 թվականներին, հնարավոր միջուկային մրցավազքը տարիներ շարունակ եղել է երկու պետությունների մտահոգության առարկա։ Երկու կառավարությունն էլ պնդում են, որ իրենց ծրագրերը ունեն խաղաղասիրական նպատակներ, բայց միջազգային կազմակերպությունները և կառավարությունները մեղադրում են երկուսին էլ միջուկային զենք ստեղծելու ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկելու համար։

Իրանի ընթացիկ «Միջուկային ծրագիրը» մեկնարկել է դեռևս 1950֊ական թվականներից, երբ Իրանը գտնվում էր Շահի իշխանության ներքո։ Այս գործընթացում այն համագործակցում էր ԱՄՆ֊ի հետ «Ատոմները խաղաղության համար» ծրագրի շրջանակներում։ Համագործակցությունը շարունակվեց մինչև 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխությունը[37]։ Այդ ժամանակից սկսած Իրանի նկատմամբ կիրառվում էին սանկցիաներ, որոնք ընդլայնվեցին 2006 թվականին ՄԱԿ֊ի Անվտանգության խորհրդի 1737 բանաձևի հիման վրա, որը Իրանի՝ ուրան հարստացնելու ծրագրի պատասխանն էր։

Սաուդյան Արաբիան քննարկում էր Իրանի միջուկային ծրագրի դեմ պայքարի հնարավոր տարբերակները․ այն կարող էր հանդես գալ սեփական միջուկային ծրագրով, որն ունենալու էր զսպող դեր Իրանի համար, Սաուդյան Արաբիան նաև կարող էր դաշինքի մեջ մտնել միջուկային տերության հետ կամ էլ ձգտել տարածաշրջանը դարձնել միջուկազերծ գոտի՝ պայմանագրային հիմքի վրա[38]։ Հիմքեր կան ենթադրելու, որ Սաուդյան Արաբիան 1974 թվականից աջակցում էր Պակիստանի միջուկային ծրագրին, որը մեկնարկել էր Պակիստանի վարչապետ Ալի Բհուտոյի պաշտոնավարման ժամանակ։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ 2003 թվականին Սաուդյան Արաբիան մարտավարական որոշում կայացրեց ձեռք բերել միջուկային պատրաստի զենքեր Պակիստանից․ այս հաղորդումով հանդես են եկել ամերիկյան բարձրաստիճան պաշտոնյաները[39]։ 2003 թվականին «Վաշինգտոն Թայմսը» հաղորդում տարածեց, որ Սաուդյան Արաբիան և Պակիստանը կնքել են գաղտնի միջուկային գործարք Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ձգտումներին աջակցելու համար՝ փոխարենը գնելով էժան նավթ սաուդցիներից[40]։ Այս տարաձայնությունները, անվտանգության մտահոգությունները համեմատականներ ունեն մինչ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմյա իրավիճաի հետ։

Ներգրավվածություն տարածաշրջանային հակամարտություններում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բահրեյն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տասնամյակներ շարունակ Սաուդյան Արաբիան և Իրանը ձգտել են տարածել իրնեց ազդեցությունը Բահրեյնի վրա։ Չնայած Բահրեյնի բնակչության մեծամասնությունը շիա են, այն կառավարվում է սուննի ալ-Խալիֆի արքայական ընտանիքի կողմից։ Իրանը պայքարում էր Բահրեյնի ինքնաշխանությունը տնօրինելու համար մինչև 1970 թվականը, երբ Շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավին հետ կանգնեց այդ մտադրությունից Միացյալ Թագավորության հետ ունեցած բանակցություններից հետո[41]։ Իսլամական հեղափոխությունից հետո Իրանի հավակնությունները Բահրեյնի նկատմամբ վերականգնվեցին։ 1981 թվականին «Բահրեյնի ազատագրման իսլամիստական ճակատը» իրականացրեց հեղաշրջման փորձ՝ շիա աստվածապետական (թեոկրատական) ռեժիմ հաստատելու համար, որը անհաջողություն կրեց։ Դրանից հետո կառավարությունը սպառնաց Իրանին այլևս չաջակցել ահաբեկչական ծրագրերին Բահրեյնի սահմանների ներսում[42]։

Սուննի պետությունները մշտապես մտավախություն են ունեցել, որ Իրանը կարող է օգտագործել շիա փոքրամասնությանը երկրներում անհնազանդություն հրահրելու համար։ Խոսքը հատկապես Բահրեյնի մասին է։ Ալ Խալիֆայի ռեժիմի կայունությունը մեծապես կախված է Սաուդյան Արաբիայի աջակցությունից։ Կղզին կապված է Սաուդյան Արաբիայի հետ 25 կիլոմետր երկարությամբ ճանապարհով,և վերջինիս մոտ լինելը Սաուդյան Արաբիայի նավթով հարուստ շրջաններին (մեծամասամբ շիա բնակչություն ունեցող արևելյան շրջաններին) Ռիադի համար այն դարձնում է ազգային անվտըանգության հարց։ Շիաների ցանկացած հաջողություն Բահրեյնում սաուդցիները դիտարկում են որպես Իրանի ձեռքբերում[43]։

Ի պատասխան 2011 թվականին բռնկված Արաբական գարնան` ԾՀԽ֊ի կառավարական ռեժիմները ձգտում էին պահպանել իրենց լեգիտիմությունը սոցիալական բարեփոխումների ժամանակ։ Անդամ պետությունները նաև աջակցում էին Բահրեյնի և Օմանի նավթային պաշարների համատեղ օգտագործման ծրագրին՝ կայունությունը ապահովելու համար[44]։ Սաուդյան Արաբիայի գլխավորած ԾՀԽ ուժերը արագորեն միջամտեցին և օժանդակեցին Ալ Խալիֆայի ռեժիմին հակակառավարական ըմբոստությունների դեմն առնելու համար։ Բահրեյնի կառավարությունը հրապարակորեն մեղադրեց Իրանին ցույցեր հրահրելու համար, բայց Բահրեյնի անկախ հանձնաժողովը (անգլ.՝ Bahrain Independent Commission of Inquiry) հերքեց այդ մեղադրանքները՝ փոխարենը մատնանշելով մարդու իրավունքի խախտման դեպքերը կառավարական ուժերի կողմից[45][46]։ Բողոքի ցույցերը, Իրանի միջուկային գործարքի հետ մեկտեղ, բարդացրեցին Բահրեյնի հետ ԱՄՆ֊ի հարաբերությունները։ Արդյուքնում Բահրեյնը փորձում է ավելի սերտ հարաբերություններ հաստատել Ռուսաստանի հետ, սակայն Սաուդյան Արաբիայի հետ դաշինքի մեջ լինելը թույլ չի տալիս դա իրականացնել[47]։

2015 թվականի օգոստոսին Բահրեյնի իշխանությունները ձերբակալեցին Սիտրայի պայթեցման մեջ մեղադրվող հինգ անձնանց։ Պաշտոնյաները այն կապեցին Իսլամական հեղափոխական կորպուսի և Հեզբոլլահի հետ, բայց Իրանը հերքեց մասնակցություն ունենալու մասին բոլոր լուրերը[48]։ 2016 թվականի հունվարին այն միացավ Սաուդյան Արաբիային և դադարեցրեց դիվանագիտական հարաբերությունները Թեհրանի հետ․ դա տեղի ունեցավ 2016 թվականին Իրանում Սաուդյան Արաբիայի դիվանագիտական ներկյացուցչության վրա հարձակումից հետո[49]։

Սիրիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիրիան, 2011 թվականին սկսված իր քաղաքացիական պատերազմով, շարունակում է մնալ պրոքսի հակամարտության հիմնական թատերաբեմը։ Իրանը և ԾՀԽ֊ի պետությունները ռազմական և ֆինանսական տարբեր մասշտաբների աջակցություն են ցույց տալիս հակամարտության կողմերին․ Իրանը աջակցում է կառավարությանը, իսկ Սաուդյան Արաբիան՝ ապստամբ զինյալներին։

Ռուսաստանի, Իրանի և Սիրիայի Պաշտպանության նախարարները Թեհրանում 2016 թվականի հունիսի 10֊ին

Սիրիան Իրանական ազդեցության կարևոր շրջան է, և Բաշար ալ֊Ասադի կառավարությունը նրա երկարատև և ուժեղ դաշնակցին է։ Արաբական Գարնան սկզբնական փուլերում Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամեյնին իր աջակցությունը արտահայտեց Թունիսում և Եգիպտոսում ընթացող հեղափոխություններին՝ վերջիններիս ներկայացնելով որպես 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունը թուլացնող տարրեր։ Երբ հակակառավարական ցույցերը բռկվեցին Սիրիայում, Իրանը փոխեց իր վերաբերմունքը և դատապարտեց նրանց՝ համեմատեով դրանք 2009 թվականի Իրանի նախագահական ընտրությունների ցույցերի հետ, և մեղադրեց ԱՄՆ֊ին և Իսրայելին անհնանգստություններ հրահրելու համար[50]։

Պատերազմը սպառնում է Իրանի դիրքերին, իսկ Սաուդյան Արաբիան և իր դաշնակցիները փորձում են իրավիճակը օգտագործել Իրանին թուլացնելու համար։ Տարիներ շարունակ իրանական ուժերը ընդգրկված են եղել Իսլամական հեղափոխական կորպուսի գվարդիայում և ունեցել են ծանր կորուստներ[51]։ 2014 թվականին Իրանը մեծացրեց իր աջակցությունը սիրիական բանակին՝ տրամադրելով բարձր մարտունակությամբ ստորաբաժանումներ։ Իրանը աջակցում է նաև պրոասադական Հեզբոլլահ խմբավորման մարտիկներին[52]։

Ռուսաստանը ներգրավվեց Սիրիայում ընթացող գործողություններում 2015 թվականի սեպտեմբերին Ասադի կատռավարությանը աջակցելու և աբստամբական խմբերին թիրախավորելու համար՝ համագործակցելով նաև Իրանական օդուժի և ավիաբազաների հետ ավիահարվածներ հասցնելու նպատակով[53]։ Սաուդյան Արաբիան մեծացրեց աջակցությունը իր դաշնակցիներին և տրամարդեց ամերիկյան արտադրության հակատանկային հրթիռներ․ մի քայլ, որ դանդաղեցրեց Ռուսաստանի և Սիրիայի ուժերի առաջընթացը[54]։

2015 թվականին Իրանը և Սաուդյան Արաբիան համաձայնվեցին մասնակցել Վիեննայի խաղաղ բանակցություններին ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերիի և Ռուսաստանի Արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի հետ, բայց բանակցությունները ձախողվեցին[55]։

Եմեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եմենը պրոքսի հակամարտության հիմնական ճակատներից մեկն է, որը հեղափոխության և քաղաքացիական պատերազմի (2015 թվականից–մինչ օրս) արդյունքն է[56][57]։ Տարիներ շարունակ Եմենը եղել է սաուդական ազդեցության գոտում։ Տասնամյակների տևողությամբ Հութի ապստամբությունը թեժացրեց լարվածությունը Իրանի հետ։ 2015 թվականի ՄԱԿ֊ի հաղորդագորթյունը պնդեց, որ Իրանը 2009 թվականին աջակցել էր Հութի ապստամբներին ֆինասնական միջոցներով, վարժեցնելով և զինելով[58]։ Բայց այս լուրերը Իրանի կառավարությունը հերքեց[59][60]։ Եմենի 2014֊2015 թվականների հեղաշրջումը սաուդցիների կողմից դիտարկվեց որպես անմիջական սպառնալիք, որը կարող էր օգտագործվել Իրանի կողմից տարածաշրջանում հենակետ հաստատելու նպատակով։ 2015 թվականի մարտին արաբական պետությունների՝ Սաուդյան Արաբիայի ղեկավարած կոալիցիան ներխուժեց երկիր և ավիահարվածներ հասցրեց երկրում՝ հայտարարելով Սաադա կառավարությունը որպես ռազմական հենակետ․ նաև երկիրը ենթարկեց ծովային շրջափակման[61]։

ԱՄՆ֊ը միջամտեց 2014 թվականի հոկտեմբերին, երբ ԱՄՆ֊ի ռազմանավը ենթարկվեց հարձակման, որը այդտեղ էր գտնվում նավթատար նավորի անվտանգությունը ապահովելու համար։ ԱՄՆ֊ը մեղադրեց ապստամբներին և հրթիռային հարձակման ենթարկեց նրանց ապաստարանները Կարմիր ծովի առափնյա շրջաններում։ Ապստամբները սա վերագրեցին ԱՄՆ֊ի՝ Սաուդյան Արաբիային աջակցելու ծրագրին[62][63]։

Իրաք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած Իրաքի մուսուլման բնակչության մեծամասնությունը շիադավան էր, պետությունը ղեկավարվում էր սուննիադավան կառավարության կողմից։ Սադդամ Հուսեյնի իշխանություն ներքո Իրաքը թնշամաբար էր տրամադրված և՛ Իրանի, և՛ Սաուդյան Արաբիայի նկատմամբ և հանդիսանում էր հավասարակշռող երկիր։ 2003 թվականի ամերիկյան կոալիցիայի Իրաք ներխուժումը ուժային վակում առաջացրեց տարածաշրջանում։ Թշնամական Բաատիսկան ռեժիմի տապալվելուց հետո Իրանը ձգտում էր ավելի բարեկամական հարաբերություններ հաստատել շիա դոմնինատություն ունեցող կառավարությունների հետ և աջակցել համապատասխան ապստամբ խմբավորումներին։ Սաուդյան Արաբիան ավելի պասիվ էր Իրաքի ամերիկյան օկուպացիայի ընթացքում՝ զգուշանալով վատացնել հարաբերությունները ԱՄՆ֊ի հետ սուննի ապստմաբ ուժերին սատարելու պատճառով։ Էր Ռիադը աջակցում էր Բուշի վարչակազմի՝ Իրաքում ազդեցությունը պահելու նպատակի իրականացնմանը, քանի որ այն սահմանափակում էր Իրանի ազդեցությունը[64]։ Իրանը աջակցում էր շիա ընդդիմադիր խմբերին, որի նպատակն էր ԱՄՆ֊ի ղեկավարած կոալիցիայի ազդեցության նվազեցմանը, քանի որ կար մտավախություն, որ այնտեղ կհիմնվեր թշնամական կառավարություն[65]։ Իրաքից ամերիկյան զորքերը դուրս բերելուց հետո՝ 2011 թվականի դեմտեմբերին, Իրաքում իրանական ազդեցությունը մեծացավ։ Քաղաքացիական պատերազմի և ԻՊ֊ի պատճառով Իրաքում ձևավորված անկայուն իրավիճակը սպառնալիք էր հանդիսանում Իրաքի կառավարության համար և հանգեցրեց 2014 թվականին Իրանի ինտերվենցիային Իրաքում։ Իրանը մոբիկիզացրեց Շիա զինյալ խմբերին դադարենցլեու և կամաց ճնշելու սուննիների ապստամբությունը[66]։ Իրաքի կառավարությունը մնում է հիմնականում իրանական ազդեցության ներքո[67]։

Աֆղանստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մրցակցությունը և թշնամանքը նպաստեցին Աֆղանստանի անկայունության խորացմանը։ Աֆղանստանը պատմական կապեր ունի Իրանի հետ և մարտավարական առումով կարևոր նշանակություն ունի Սաուդյան Արաբիայի համար։ Սառը պատերազմից հետո կոմունիզի տարածման դեմ պայքարելու Սաուդյան Արաբիայի արտաքին քաղաքականությունը փոխարինվեց Իրանի ազդեցությունը պահպանելով Հարավային և Կենտրոնական Ասիայում[15]։ Սաուդյան Արաբիան մեկն էր այն երեք պետություններից, որը պաշտոնապես ճանաչեց սուննի Թալիբանի կառավարությունը 1996 թվականին․ մյուս երկուսը Պակիստանը և Արաբական Միացյալ Էմիրություններն էին։ 2001 թվականին բռկված Աֆղանստանի պատերազմից և Թալիբանի հեռացումից շահեց Իրանը, որը արդեն պատերազմի եզրին էր այդ խմբավորումների հետ։ Նոր ձևավորված ռեժիմը վերացրեց իր առաջնային սպառնալիքը արևելյան սահմաններին։ Սադամ Հուսեյնի իշխանության վերացումից երկու տարի անց նոր ռեժիմը ամրապնդեց իր դիրքերը՝ հնարավորություն ունենալով վերակենտրոնացնել իր ջանքերը Մերձավոր Արևելքի այլ շրջաններում, ինչպիսիք էին Սիրիան և Եմենը[68]։

Պակիստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1989 թվականից ի վեր Պակիստանում մոլեգնում են կրոնական հակամարտությունները։ Պետության բնակչությունը ոչ միայն իսլամի տարբեր ուղղությունների հետևորդ է, այլև տարբեր գաղափարախոսությունների կրող։ Երկրում կան շիադավան, սուննիադավան, ահմադիադավան մեծաքանակ համայնքներ, ինչպես նաև հինդուիստ, քրիստոնեական և սիքհ փոքրամասնություններ։ Բնակչության մեծամասնությունը սուննիադավան է, իսկ շիադավանները կազմում են 10֊15 տոկոսը։ 0․22֊2․2 տոկոսը ահմադիադավաններ են։ Մոտ 3․6 տոկոսը հինդուիստ են, քրիստոնեական, սիքհ և բուդդիստ[69]։ Իսկ բուդդիզմի և ջայնիզմի հետևորդների քանակը շատ փոքր է։

Զինյալները թիրախավորում են սուննի, շիա, ահմադի, հինդու և քրիստոնեություն դավանող կրոնական խմբերին։ Շուրջ 4․000 մարդ է զոհվել շիա֊սուննի կրոնական բախումների ժամանակ 1987֊2007 թվականներին[70]։ 2008 թվականից սկսած հազարավոր շիադավաններ են սպանվել սուննի ծայրահեղականների կողմից՝ համաձայն Մարդու իրավունքների պաշտպանության (անգլ.՝ Human Rights Watch) հեղինակավոր կազմակերպության[71]։ Պակիստանում շիաների վրա հարձակման կարևոր հանգամանքներից է այն, որ զինյալները հաճախ թիրախավորում են շիաների պաշտամունքի վայրերը՝ հատկապես նրանց աղոթքների և կրոնական արարողությունների ժամանակ՝ մեծ կորուսնտեր հասցնելու և հարձակման կրոնական կողմը ընդգծելու համար[72]։ Մարդու իրավուքների վերոհիշյալ կազմակերպությունը նաև փաստում է, որ 2011 և 2012 թվականներին Պակիստանի փոքրամասնությունները ավտանգության լուրջ խնդիրների են բախվել[73][74]։ Հարձակմումները սալաֆիների կողմից սուֆիների վրա նույնպես բավական նշանակալի են[75]։ 2015 թվականին Պակիստանը հայտարարեց իր չեզոքությունը Եմենի հակամարտության մեջ Սաուդյան Արաբիայի՝ զինյալ խմբերին աջակցություն ցույց տալուց հետո։ Այնուամենայնիվ այդ պետությունից իր տնտեսական լուրջ կախումների պատճառով Պակիստանը որոշ օգնություն ցույց տվեց՝ միանալով Սոմալիին և տրամադրելով զորքեր Սաուդյան Արաբիայի ղեկավարած կոալիցիային Հութի ապստամբության դեմ պայքարելու համար[76]։ 2016 թվականին Սաուդյան Արաբիան ձգտում էր ավելի սերտ կապեր հաստատել Պակիստանի հետ, որ արևելքի նոր տեսլականի ծրագրի մասն էր կազմում[77]․ դա հնարավորություն կտար հասնել Արևելյան և Հարավային Ասիա։

Կատար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էմիր Թամիմ բին Համադ Ալ Թհանը ԱՄՆ֊ի նախագահ Դոնալդ Թրամփի հետ 2017 թվականի մայիսին

Կատար֊Սաուդյան Արաբիա հարաբերությունները լարված են Արաբական գարնան բռնկումից հետո[78]։ Կատարը շարունակում է մնալ Իրան֊Սաուդյան Արաբիա պայքարի թատերաբեմ՝ կապված վերջինիս մտահոգությունների հետ Իրան֊Կատար հարաբերությունների և Իրանի կողմից աջակցվող զինյալ խմբերի վերաբերյալ[79]։

2017 թվականի հունիսին Սաուդյան Արաբիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Բահրեյնը, Եգիպտոսը, Մալդիվները և Եմենը դադարեցրեցին դիավանագիտական հարաբերությունները Կատարի հետ և արգելափակեցին Կատարի օդուղիների հետ հարաբերությունները։ Սա կապված էր Իրանի և Կատարի՝ ահաբեկչական խմբերին ցուցաբերվող ենթադրյալ հովանավորության հետ[80]։ Այս իրադարձությունները հաջորդել էին էմիր Թամիմ բին Համադ Ալ Թհանիի մայիսին ունեցած ելույթից հետո, որում էմիրը ենթադրաբար Իրանին և Համասին աջակցելու կոչ արեց, Իրանին կոչեց Իսլամական տերություն և քննադատեց Դոնալդ Թրամփի թշնամական կեցվածքը Իրանի նկատմամբ[81]։ Կատարը հերքեց ենթադրությունները և պնդեց, որ համակարգչային հակերներն են նման հրապարակում տեղադրել «Կատարի լուրեր» պետական լրատվական գործակալության էջում[82]։ ԱՄՆ֊ի հետաքննիչները հավատում են, որ լրատավական գործակալության կայքէջը հարձակման է ենթարկվել ռուս հակերների կողմից, որը կազմում է կեղծ լուրերի արշավի ծրագրի մի մասը․ դա նպատակադրված է վատացնել ԱՄՆ֊ի հարաբերությունները տարածաշրջանի իր դաշնակիցների հետ։ Կրեմլը հերքեց ներգրավվածության մասին լուրերը, և Կատարի կառավրությունը պնդեց, որ հակերական այս հարձակումը, որը մտահղացվել է Պարսից ծոցի պետությունների հարաբերությունները վատացնելու համար Ռուսաստանի կողմից չի նախաձեռնվել[83][84][85][86]։ Կատարը պլանավորում է դատական կարգով պայքարել շրջափակման ենթարկած պետությունների դեմ[87]։ Հանկարծակի տնտեսական մեկուսացումը ստիպեց Կատարին թեքվել դեպի Թուրքիայի և Իրանի կողմը սննդի և ջրի մատակարարումներ ստանալու համար[88]։

Արաբական լրատվամիջոցները պնդում են, որ Կատարը գաղտնիորեն համաձայնվել է դառնալ Իրանի շիայական ազդեցության շրջանի, որին Թեհրանը ձգտում է հասնել Մերձավոր Արևելքում, և որը կներառի Լիբանանը (Հեզբոլլահ), Սիրիան (Ասադ) և Իրաքը (շիադավան մեծամասնությամմբ կառավարություն)[89]։ Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանիի հետ ունեցած հեռախոսազրույցում էմիր Ալ Թհանին նշել էր, որ ցանկանում է ստեղծել ավելի ուժեղ կապեր, քան երբևէ[90]։ Կատարը պնդում է, որ Իրանի օժադակած ՀԵբոլլահը դիմադրության շարժում է Իսրայելի օկուպացիայի դեմ, այլ ոչ թե ահաբեկչական կազմակերպություն[91]։

Սաուդյան Արաբիայի ղեկավարած խմբավորման անդամ պետությունները Կատարին ներկայացնում են մի շարք նախապայմաններ դիվանագիտական հարբերությունները վերականգնելու համար։ Պահանջները հետևյալներն են․ Իրանի հետ հարաբերությունները իջեցնել նախկին մակարդակի, հեռացնել Թուրքիայի ռազմական բազան, վերջ դնել Սաուդյան Արաբիայում, ԱՄԷ֊ում, Եգիպտոսում և Բահրեյնում առկա ընդիմությունների հետ կապերին, դադարեցնել կապերը ԻՊ֊ի, մուսուլմանական եղբայրության և Հեզբոլլահի հետ։ Մյուս պահանջները ավելի պատժող բնույթ ունեն․ Կատարը պետք է իր բոլոր որոշումների մասին տեղյակ պահի ԾՊԽ֊ի հետ և տրամադրի կանոնավոր զեկույցներ իրենց գործունեության մասին։ Նրանք նաև պահանջում են նաև արտահանձնել բոլոր քաղաքական ապաստանյալներին դեպի ԾՊԽ֊ի անդամ պետություններ[92][93]։

Լիաբանան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանի պառլամենտի խոսնակ Ալի Լարիջանին հայտարարել է, որ Սաուդյան Արաբիան տվել է մարտավարական նշանակության հետախուզական տեղեկություն Իսրայելին 2006 թվականի Լիբանանի պատերազմի ժամանակ[94]։ 2008 թվականին Սաուդյան Արաբիան առաջարկեց ստեղծել ՆԱՏՕ֊ի և ԱՄՆ֊ի ծովային և օդայնին ուժերի աջակությամբ գործող արաբական զինված ուժեր Լիբանան ներխուժելու և Իրանի հովանավորյալ Հեզբոլլահին ոչնչացնելու համար․ այս տեղեկությունը հրապարակվել է Վիքիլիքսի կոմղից։ Համաձայն աղբյուրի Սաուդյան Արաբիան հայտարարել է, որ Իրանի աջակցությամբ Հեզբոլլահի հաղթանակը Սինիորայի կառավարության նկատմամբ աղետ կլինի ԱՄՆ֊ի և ամբողջ տարածաշրջանի համար[95][96]։ 2016 թվականի փետրվարին Սաուդյան Արաբիան և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները[97] արգելեցին իրենց քաղաքացիներին այցելել Լիբանան և կասեցրեցին ռազմական օգնությունը Իրանի հնարավոր ազդեցության և 2016 թվականի Իրանում Սաուդյան Արաբիայի դիվանագիտական ներկայացուցչության վրա հարձակման գործողությունը դատապարտելուց Լիբանանի հրաժարվելուց հետո[98]։

Վերջին իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանում Սաուդյան Արաբիայի դեսպանատունը իրանական ոստիկանության պաշտպանության ներքո

2015 թվականին Մեքքայում ամենամյա Հաջջի կրոնական արարողության ժամանակ տեղի ունեցած հարձակումը բորբոքեց լարվածությունը տարածաշրջանում։ Թեհրանը մեղադրեց Սաուդյան Արաբիայի կառավարությանը ողբերգության համար և նաև անիրավունակության համար, որը Ռիադը հերքեց[99][100][101]։ 2016 թվականի մայիսին Իրանը դադարեցրեց մասնակցությունը Հաջջի արարողությանը[102]։ Սեպտեմբեր ամսին Սաուդյան Արաբիան սկսեց իրականցնել 24 ժամյա պարսկալեզու արբանյակային ալիքի գործարկումը Հաջջի ընթացքը լուսաբանելու համար սեպտեմբերի 10֊15֊ին։ Այաթոլլահ Խամեյնին մեղադրեց Ռիադին Հաջջի ողբերգությունը քաղաքականացնելու համար և պնդեց, որ Սաուդյան Արաբիան չմասնակցի երկրպագության ծեսին[103][104]։ 2015 թվականի հունվարի 2֊ին 47 մարդիկ սպանվեցին Սաուդյան Արաբիայի տարբեր քաղաքներում։ Մահապատիժներիպատճառով ոտքի ելած ցուցարարները պատասխանեցին Թեհրանում ցույցեր անցկացնելով։ Այդ օրն էլ մի շարք ցուցարարներ կողոպտեցին Իրանում Սաուդյան Արաբիայի դեսպանատունը, ապա պայթեցրեցին այն[105]։ Իրանի Իսլամական Հանրապետության իրավապահ մարմինները օգտագործեցին արցունքաբեր գազ և ձերբակալեցին շուրջ 40 ցուցարարների[106][107][108]։ Ի պատասխան Սաուդյան Արաբիան իր դաշնակցիներ Բահրեյնի, Սուդանի, Ջիբութիի, Սոմալիի հետ միասին դադարեցրեց դիվանագիտական հարբերությունները Իրանի հետ[109][110]։ Իրանի Արտաքին գործերի նախարարությունը պատասխանեց դրան՝ հայտարարելով, որ Սաուդյան Արաբիան օգտագործում էր պատահարը որպես միջոց լարվածությունը ավելի թեժացնելու համար[111]։ Սաուդյան Արաբիայի Սալման թագավորի իշխանության գալը իր հետ բերեց ավելի հավակնոտ արտաքին քաղաքականություն․ մասնավորապես դա սաուդցիների ներխուժումն էր Եմեն։ Նա կատարեց ներքին լուրջ փոփոխություններ աճող գործազրկության և տնտեսական անկայունության դեմն առնելու համար[112] ։ Նման տնտեսական քաղաքականությունը թողեց իր ազդեցությունը տարածաշրջանային զարգացումների դինամիկայի վրա։ Ռուսաստանը, որը պահում էր իր հարաբերությունները Իրանի հետ, ձգտում էր ավելի սերտ կապեր հաստատել նաև Սաուդյան Արաբիայի հետ։ 2016 թվականի սեպտեմբերին երկու պետությունները կիսապաշտոնական բանակցություններ վարեցին նավթի արդյունահանման ոլորտում համագործակցության վերաբերյալ։ Երկուսն էլ անհանգստացած էին նավթի գների անկումից և մտածում էին ՆԱԵԿ (անգլ.՝ OPEC)֊ի նավթի արդյունահանումը սառեցնելու մասին։ Բանակցությունների ընթացքում Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը խորհուրդ տվեց բացառություն անել Իրանի համար, որի նավթի արդյունահանումը նոր էր սկսել աճել Միջազգային սանկցիաների հանվելուց հետո։ Նա նշեց,որ Իրանը պետք է հասնի իր մինչ սանկցիաները նավթի արդյունահանման ծավալին[113][114]։

Ծայրահեղական շարժումները ամբողջ Մերձավոր Արևելքում նույնպես դարձան Իրանի և Սաուդյան Արաբիայի տարաձայնությունների պատճառ։ Սառը պատերազմի ընթացքում Սաուդյան Արաբիան հովանավորում էր ծայրահեղական զինյալներին ԽՍՀՄ ազդեցության տարածման դեմ պայքարելու նկատառումներով, ապա Իրանի կողմից աջակցվող շիայական շարժումները դադարեցնելու համար։ Իսկ այժմ Սաուդյան Արաբիան ծայրահեղական խմբավորումները, ինչպես օրինակ, Իսլամական պետությունը և Ալ Նուսրա ճակատը, դիտարկում է որպես սպառնալիք թագավորության անվտանգության համար[115]։ «Նյու Յորք թայմսում» Իրանի արտգործնախարար Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆը համաձայվեց, որ ահաբեկչությունը միջազգային սպառնալիք է և կոչ արեց ԱՄՆ֊ին դադարեցնել ծայրահեղականների ֆինանսավորումները։ Բայց նա մեղքը բարդեց Սաուդյան Արաբիայի վրա Մերձավոր Արևելքում անկայունության համար։ Նա պնդոեց, որ վահաբիզմը գաղափարախություն է, որը կրում են տարածաշրջանի ահաբեկչական խմբավորումներից շատերը, և այ ունի կործանիչ ազդեցություն։ Նա կոչ արեց ազատվել վահաբիզմից, հակառակ դեպքում այն կհանգեցնի Իրան֊Սաուդյան Արաբիա թշնամանքին[116]։ Սաուդյան Արաբիան ստեղծել է «Ահաբեկչության դեմ պայքարելու իսլամական ռազմական դաշինք» միջկառավարական կազմակերպությունը 2015 թվականի դեկտեմբերին ահաբեկչության դեմ պայքարելու համար։ Կոալիցիան այժմ բաղկացած է 41 անդամ պետություններից, որոնք բոլորն էր ղեկավարվում են սուննիական գերակշռություն ունեցող կառավարությունների կողմից։ Շիա կառավարություն ունեցող Իրանը և Սիրիան ներգրաված չեն․ մի փաստ, որը խոսում է Իրանին մեկուսացնելու Սաուդյան Արաբիայի ջանքերի մասին[117][118]։

2016 թվականի ամերիկյան նախագահական ընտրությունները երկու կողմերին էլ անվստահություն էր ներշնչում, քանի որ Դոնալդ Թրամփի Մերձավորարևելյան քաղաքականությունը շատ մշուշոտ էր։ Սաուդական կառավարությունը հակված էր մտածելու, որ Թրամփը ավելի կոշտ քաղաքականություն կորդեգրեր Իրանի նկատմամբ, քան Բարաք Օբաման, որից մեծապես կշահեր Ռիադը[119]։ Իրանը զգուշանում էր տնտեսական մեկուսացումից, և նախագահ Ռոհանին մեծ ջանքեր գործադրեց օտար պետությունների տնտեսական ներգավվածությունը ապահովելու համար երկրում․ Արևմտյան նավթային ընկերություններ հետ կնքվեցին պայմանագրեր մինչև Թրամփի պաշտոնավարման սկիզբը[120]։ 2017 թվականի մայիսին Թրամփը հայտարարեց քաղաքականության փոփոխության մասին, որը միտված էր ավելի սերտացնելու հարաբերությունները Սաուդյան Արաբիայի հետ, որը Օբամայի ավելի հաշտեցմանը նպատակադրված քաղաքականության վերջն էր։ Այս փոփոխությունը իրականացվեց Իրանի 2017 թվականի նախագահական ընտրություններից հետո, երբ նախագահ վերընտրվեց Ռոհանին։ Ռոհանիի հաղթանակը դիտարվեց որպես պետության մեջ լիբերալ փոփոխությունների սկիզբ[121]։ 2017 թվականի հունիս ամսին Սաուդական իշխանությունները ձերաբակալեցին Իրանի երեք քաղաքացիների, ովքեր, ըստ սաուդական իշխանությունների, ծրագրել էին հաբեկչական հարձակում իրականացնել Սաուդյան Արաբիայի նավթի արդյունահաման շրջաններում[122][123]։ Իրանը անմիջապես հերքեց այս լուրը․ նշեց որ այդ մարդիկ սովորական ձկնորսներ են և պահանջեց ազատ արձակել նրանց[124][125]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Bahrain king declares state of emergency after protests»։ BBC News։ 15 March 2011 
  2. Rubin, Jennifer (6 January 2016)։ «The Iran-Saudi Arabia proxy war»։ The Washington Post։ Վերցված է 19 June 2017 
  3. Gerges Fawaz (15 December 2013)։ «Saudi Arabia and Iran must end their proxy war in Syria»։ The Guardian 
  4. Rogin Josh (4 November 2015)։ «Iran and Saudi Arabia Clash Inside Syria Talks»։ Bloomberg View։ «...Iran and Saudi Arabia to discuss anything civilly, much less come to an agreement on Syria, where both sides have proxy forces in the fight.» 
  5. Loewenstein Jennifer։ «Heading Toward a Collision: Syria, Saudi Arabia and Regional Proxy Wars»։ CounterPunch։ «Saudi Arabian and Iranian-backed factions are contributing to the proxy war in Syria...» 
  6. Tisdall Simon (25 March 2015)։ «Iran-Saudi proxy war in Yemen explodes into region-wide crisis»։ The Guardian 
  7. Browning Noah։ «The Iran-Saudi Arabia proxy war in Yemen has reached a new phase»։ Business Insider 
  8. Rubin Alissa J. (6 July 2016)։ «Iraq Before the War: A Fractured, Pent-Up Society»։ The New York Times։ Վերցված է 13 July 2016 
  9. Mabon Simon։ «The Battle for Bahrain: Iranian-Saudi Rivalry»։ Middle East Policy Council։ Վերցված է 16 June 2017 
  10. Ghattas Kim (20 May 2016)։ «Iran-Saudi tensions simmer in Lebanon»։ BBC News։ Վերցված է 21 September 2016 
  11. Kenyon Peter (17 June 2017)։ «Qatar's Crisis With Saudi Arabia And Gulf Neighbors Has Decades-Long Roots»։ NPR։ Վերցված է 28 June 2017 
  12. Panda Ankit (22 January 2016)։ «Why Is Pakistan Interested in Brokering Peace Between Iran and Saudi Arabia?»։ The Diplomat։ Վերցված է 20 June 2017 
  13. Sewag Zulqarnain (30 April 2015)։ «Sectarian Rise in Pakistan: Role of Saudi Arabia and Iran» 1 (3) – via www.gjms.co.in 
  14. Seerat Rustam Ali (14 January 2016)։ «Iran and Saudi Arabia in Afghanistan»։ The Diplomat։ Վերցված է 22 June 2017 
  15. 15,0 15,1 15,2 Mir Haroun (6 April 2015)։ «Afghanistan stuck between Iran and Saudi Arabia»։ Al Jazeera։ Վերցված է 21 September 2016 
  16. Shankar Abha (6 October 2016)։ «The Saudi-Iran Rivalry and Sectarian Strife in South Asia»։ The Diplomat։ Վերցված է 30 June 2017 
  17. Peyrouse Sebastien (6 April 2014)։ «Iran’s Growing Role in Central Asia? Geopolitical, Economic and Political Profit and Loss Account»։ Al Jazeera Center for Studies։ Վերցված է 30 June 2017 
  18. Koelbl Susanne, Shafy Samiha, Zand Bernhard (9 May 2016)։ «Saudia Arabia Iran and the New Middle Eastern Cold War»։ Der Spiegel։ Վերցված է 17 June 2017 
  19. Pollack Kenneth M. (8 January 2016)։ «Fear and Loathing in Saudi Arabia»։ Foreign Policy։ Վերցված է 20 June 2017 
  20. Beinart, Peter (4 January 2007)։ «Return of the Nixon Doctrine»։ TIME 
  21. Ramazani R.K. (1 March 1979)։ «Security in the Persian Gulf»։ Foreign Affairs (Spring 1979) (Council on Foreign Relations)։ Վերցված է 11 July 2016 
  22. Gold Dore (2003)։ Hatred's Kingdom։ Washington, DC: Regnery։ էջեր 75–6։ ISBN 9780895260611 
  23. Gibson Bryan R. (2010)։ Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence, and the Iran-Iraq War, 1980-1988։ ABC-CLIO։ էջեր 33–34։ ISBN 9780313386107 
  24. Bruno Greg (13 October 2011)։ «State Sponsors: Iran»։ Council on Foreign Relations։ Վերցված է 17 June 2017 
  25. Butt Yousaf (21 January 2015)։ «How Saudi Wahhabism Is the Fountainhead of Islamist Terrorism»։ The Huffington Post։ Վերցված է 17 June 2017 
  26. Cockburn Patrick (11 January 2016)։ «Prince Mohammed bin Salman: Naive, arrogant Saudi prince is playing with fire»։ The Independent։ Վերցված է 17 June 2017 
  27. Fahim Kareem, Kirkpatrick David D. (14 May 2012)։ «Saudi Arabia Seeks Union of Monarchies in Region»։ The New York Times։ Վերցված է 15 July 2016 
  28. Hammond Andrew (17 May 2012)։ «Analysis: Saudi Gulf union plan stumbles as wary leaders seek detail»։ Reuters։ Վերցված է 12 July 2016 
  29. Ramani Samuel (12 September 2016)։ «Israel Is Strengthening Its Ties With The Gulf Monarchies»։ The Huffington Post։ Վերցված է 14 September 2016 
  30. Poole Thom (4 January 2016)։ «Iran and Saudi Arabia's great rivalry explained»։ BBC News։ Վերցված է 23 September 2016 
  31. Riedel, Bruce (2011)։ «Brezhnev in the Hejaz»։ The National Interest (September–October 2011)։ Վերցված է 7 October 2016 
  32. Byman Daniel (1 December 2011)։ «After the hope of the Arab Spring, the chill of an Arab Winter»։ The Washington Post։ Վերցված է 7 October 2016 
  33. Ross, Dennis (20 June 2017)։ «Trump Is on a Collision Course With Iran»։ Politico Magazine (Politico)։ Վերցված է 21 June 2017 
  34. Bazzi, Mohamad (20 June 2017)։ «The Growing U.S.-Iran Proxy Fight in Syria»։ The Atlantic։ Վերցված է 21 June 2017 
  35. Gause III F. Gregory (27 June 2017)։ «What the Qatar crisis shows about the Middle East»։ The Washington Post։ Վերցված է 28 June 2017 
  36. Hossein Mousavian Seyed (3 June 2016)։ «Saudi Arabia Is Iran’s New National Security Threat»։ The Huffington Post։ Վերցված է 23 September 2016 
  37. Roe Sam (28 January 2007)։ «An atomic threat made in America»։ Chicago Tribune։ Վերցված է 22 June 2017 
  38. MacAskill Ewen, Traynor Ian (18 September 2003)։ «Saudis consider nuclear bomb»։ The Guardian։ Վերցված է 22 June 2017 
  39. Harnden Toby, Lamb Christina (17 May 2015)։ «Saudis 'to get nuclear weapons'»։ The Times։ Վերցված է 22 June 2017 
  40. De Borchgrave Arnaud (22 October 2003)։ «Pakistan, Saudi Arabia in secret nuke pact: Islamabad trades weapons technology for oil»։ The Washington Times 
  41. Alvandi Roham (2010)։ «Muhammad Reza Pahlavi and the Bahrain Question, 1968–1970»։ British Journal of Middle Eastern Studies 32 (2): 159–177։ doi:10.1080/13530191003794723 
  42. Hashem Ali (19 January 2016)։ «Will Iran, Saudi Arabia patch things up?»։ Al-Monitor։ Վերցված է 13 July 2016 
  43. Mabon Simon (5 January 2016)։ «After years of proxy war, Saudi Arabia and Iran are finally squaring up in the open»։ The Independent։ Վերցված է 13 July 2016 
  44. Friedman Brandon (2012)։ «Battle for Bahrain: What One Uprising Meant for the Gulf States and Iran»։ World Affairs (March/April 2012)։ Վերցված է 15 July 2016 
  45. «Bahrain protesters join anti-government march in Manama»։ BBC News։ 9 March 2012։ Վերցված է 19 June 2017 
  46. Bronner Ethan, Slackman Michael (14 March 2011)։ «Saudi Troops Enter Bahrain to Help Put Down Unrest»։ The New York Times։ Վերցված է 12 July 2016 
  47. Cafiero Giorgio (8 July 2016)։ «Can Bahrain count on Moscow to fill Washington’s shoes?»։ Al-Monitor։ Վերցված է 13 July 2016 
  48. Hou Qiang (13 August 2015)։ «Bahrain arrests 5 suspects over late July blast, claims Iran's role discovered»։ Xinhua News Agency։ Վերցված է 19 June 2017 
  49. Shoichet Catherine E., Castillo Mariano (4 January 2016)։ «Saudi Arabia-Iran row spreads to other nations»։ CNN։ Վերցված է 13 July 2016 
  50. Khalaji Mehdi (27 June 2011)։ «Iran's Policy Confusion about Bahrain»։ The Washington Institute for Near East Policy։ Վերցված է 7 October 2016 
  51. Johnson Henry (30 October 2015)։ «Mapping the Deaths of Iranian Officers Across Syria»։ Foreign Policy։ Վերցված է 6 October 2016 
  52. Saul Jonathan, Hafezi Parisa (21 February 2014)։ «Iran boosts military support in Syria to bolster Assad»։ Reuters։ Վերցված է 6 October 2016 
  53. «Syrian conflict: Russian bombers use Iran bases for air strikes»։ BBC News։ 16 August 2016։ Վերցված է 6 October 2016 
  54. Bassam Laila, Perry Tom (6 November 2015)։ «Saudi support to rebels slows Assad attacks: pro-Damascus sources»։ Reuters։ Վերցված է 6 October 2016 
  55. Sanger David E., Kirkpatrick David D., Sengupta Somini (29 October 2015)։ «Rancor Between Saudi Arabia and Iran Threatens Talks on Syria»։ The New York Times։ Վերցված է 6 October 2016 
  56. Reardon Martin (26 March 2015)։ «Saudi Arabia, Iran and the 'Great Game' in Yemen»։ Al Jazeera։ Վերցված է 20 September 2016 
  57. Malsin Jared։ «Yemen Is the Latest Victim of the Increase in Iran-Saudi Arabia Tension»։ Time (11 January 2016)։ Վերցված է 20 September 2016 
  58. Landry Carole (30 April 2015)։ «Iran arming Yemen's Huthi rebels since 2009: UN report»։ Yahoo News։ Agence France-Presse։ Վերցված է 20 September 2016 
  59. Schmitt Eric, Worth Robert F. (15 March 2012)։ «With Arms for Yemen Rebels, Iran Seeks Wider Mideast Role»։ The New York Times։ Վերցված է 20 September 2016 
  60. Bayoumy Yara, Ghobari Mohammed (15 December 2014)։ «Iranian support seen crucial for Yemen's Houthis»։ Reuters։ Վերցված է 20 September 2016 
  61. Miles Tom (9 May 2015)։ «Saudi-led strikes in Yemen break international law: U.N. coordinator»։ Reuters։ Վերցված է 20 September 2016 
  62. Mazzetti Mark, Hubbard Ben, Rosenberg Matthew (13 October 2016)։ «Yemen Sees U.S. Strikes as Evidence of Hidden Hand Behind Saudi Air War»։ The New York Times։ Վերցված է 14 October 2016 
  63. Gaouette Nicole (13 October 2016)։ «US in Yemen: If you threaten us, we'll respond»։ CNN։ Վերցված է 14 October 2016 
  64. Gause F. Gregory (March 2007)։ «Saudi Arabia: Iraq, Iran, the Regional Power Balance, and the Sectarian Question»։ Strategic Insights 6 (2)։ Վերցված է 20 December 2016 
  65. Fisher Max (19 November 2016)։ «How the Iranian-Saudi Proxy Struggle Tore Apart the Middle East»։ The New York Times։ Վերցված է 5 December 2016 
  66. Milani Mohsen (22 June 2014)։ «Tehran Doubles Down»։ Foreign Affairs։ Վերցված է 5 December 2016 
  67. Foizee Bahauddin (11 December 2016)։ «Iranian Influence Gives Saudi Arabia Heartburn»։ International Policy Digest։ Վերցված է 20 December 2016 
  68. Quince Annabelle (9 February 2016)։ «Iran and Saudi Arabia: Divisions, proxy wars and chaos in the Middle East»։ Radio National։ Australian Broadcasting Corporation։ Վերցված է 21 September 2016 
  69. «South Asia: Pakistan»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ Վերցված է 28 June 2017 
  70. Montero David (2 February 2007)։ «Shiite-Sunni conflict rises in Pakistan»։ Christian Science Monitor։ ISSN 0882-7729։ Վերցված է 1 October 2016 
  71. «Pakistan: Rampant Killings of Shia by Extremists»։ Human Rights Watch։ 29 June 2014։ Վերցված է 5 October 2016 
  72. Roul Animesh (26 June 2015)։ «Growing Islamic State Influence in Pakistan Fuels Sectarian Violence»։ Terrorism Monitor 13 (13) 
  73. «Timeline: Persecution of religious minorities»։ DAWN։ DAWN Media Group։ 4 November 2012։ Վերցված է 1 October 2016 
  74. «World Report 2012: Pakistan»։ Human Rights Watch։ 22 January 2012։ Վերցված է 1 October 2016 
  75. Buchen Charlotte (6 January 2011)։ «Sufism Under Attack in Pakistan»։ The New York Times։ ISSN 0362-4331։ Վերցված է 1 October 2016 
  76. Ricks Thomas E. (11 January 2016)։ «What Would a Saudi-Iran War Look Like? Don’t look now, but it is already here»։ Foreign Policy։ Վերցված է 5 October 2016 
  77. Shams Shamil (30 August 2016)։ «Examining Saudi-Pakistani ties in changing geopolitics»։ Deutsche Welle։ Վերցված է 5 October 2016 
  78. Mohyeldin Ayman (6 June 2017)։ «Qatar and Its Neighbors Have Been At Odds Since the Arab Spring»։ NBC News։ Վերցված է 7 June 2017 
  79. Wintour Patrick (7 June 2017)։ «Qatar: UAE and Saudi Arabia step up pressure in diplomatic crisis»։ The Guardian։ Վերցված է 7 June 2017 
  80. Gambrell Jon (6 June 2017)։ «Arab nations cut ties with Qatar in new Mideast crisis»։ Associated Press։ Վերցված է 6 June 2017 
  81. Roberts David (5 June 2017)։ «Qatar row: What's caused the fall-out between Gulf neighbours?»։ BBC News։ Վերցված է 6 June 2017 
  82. Gambrell Jon (24 May 2017)։ «Hack, fake story expose real tensions between Qatar, Gulf»։ The Washington Post։ Associated Press։ Վերցված է 6 June 2017 
  83. «Qatar Denies Being Hacked by Russia, Accuses Gulf Countries of Cyberattack»։ CBS News։ 28 June 2017։ Վերցված է 1 July 2017 
  84. Adly Ayman (20 June 2017)։ «'QNA hacking originated in countries that have blockaded Qatar'»։ Gulf Times։ Վերցված է 1 July 2017 
  85. «Qatar: QNA hacking linked to countries boycotting Doha»։ Al Jazeera։ 20 June 2017։ Վերցված է 1 July 2017 
  86. Perez Evan, Prokupecz Shimon (6 June 2017)։ «CNN Exclusive: US suspects Russian hackers planted fake news behind Qatar crisis»։ CNN։ Վերցված է 7 June 2017 
  87. «Qatar to hire Swiss lawyers to sue Gulf blockade states»։ Al Jazeera։ 29 June 2017։ Վերցված է 1 July 2017 
  88. Westall Sylvia, Finn Tom (7 June 2017)։ «UAE turns screw on Qatar, threatens sympathizers with jail»։ Reuters։ Վերցված է 7 June 2017 
  89. Shahbandar Oubai (29 May 2017)։ «Qatar's deal with the devil»։ Arab News։ Վերցված է 7 June 2017 
  90. «Qatar's emir wants ties with Iran to be 'stronger than ever before'»։ Arab News։ 28 May 2017։ Վերցված է 7 June 2017 
  91. Jaziri Elia (27 May 2017)։ «Analysis: Hezbollah and Qatar – a story of forbidden love?»։ Al Arabiya։ Վերցված է 7 June 2017 
  92. Fahim Kareem (23 June 2017)։ «Demands by Saudi-led Arab states for Qatar include shuttering Al Jazeera»։ The Washington Post։ Վերցված է 23 June 2017 
  93. Erickson Amanda (23 June 2017)։ «Why Saudi Arabia hates Al Jazeera so much»։ The Washington Post։ Վերցված է 23 June 2017 
  94. «Iran: Saudis gave Israel 'strategic' intel in 2006 Lebanon war»։ The Times of Israel։ 7 June 2016։ Վերցված է 21 June 2017 
  95. MacAskill Ewen (7 December 2010)։ «WikiLeaks cables: Saudis proposed Arab force to invade Lebanon»։ The Guardian։ Վերցված է 21 June 2017 
  96. «Lebanon: SAG FM says UN peace keeping force needed now»։ WikiLeaks։ 14 May 2008։ Վերցված է 21 June 2017 
  97. http://www.aljazeera.com/news/2016/02/saudi-uae-ban-citizens-travelling-lebanon-160223154000581.html
  98. «Saudi Arabia and UAE tell citizens to avoid Lebanon»։ Middle East Eye։ 23 February 2016։ Վերցված է 24 February 2016 
  99. Hubbard Ben (25 September 2015)։ «Hajj Tragedy Inflames Schisms During a Pilgrimage Designed for Unity»։ The New York Times։ Վերցված է 14 September 2016 
  100. Tharoor Ishaan (24 September 2015)։ «How the deadly hajj stampede feeds into old Middle East rivalries»։ The Washington Post։ Վերցված է 14 September 2016 
  101. Black Ian, Weaver Matthew (25 September 2015)։ «Iran blames Saudi leaders for hajj disaster as investigation begins»։ The Guardian։ Վերցված է 14 September 2016 
  102. Schemm Paul (12 May 2016)։ «Iran suspends participation in the hajj as relations with Saudi Arabia plummet»։ The Washington Post։ Վերցված է 14 September 2016 
  103. «Saudi launches Persian hajj TV after tensions with Iran»։ Agence France‑Presse։ 11 September 2016։ Վերցված է 14 September 2016 
  104. «Iran, Saudi spar over running of haj pilgrimage»։ Reuters։ 6 September 2016։ Վերցված է 14 September 2016 
  105. Brumfield Ben, Basil Yousuf, Pearson Michael (2 January 2016)։ «Tehran protest after Saudi Arabia executes Shiite cleric»։ CNN։ Վերցված է 4 January 2016 
  106. Loveluck Louisa։ «Iran supreme leader says Saudi faces 'divine revenge'»։ The Telegraph։ Վերցված է 4 January 2016 
  107. «Police Arrest 40 People for Storming Saudi Embassy in Tehran»։ Fars News Agency։ 3 January 2016։ Վերցված է 19 June 2016 
  108. Brumfield Ben, Basil Yousuf, Pearson Michael (3 January 2016)։ «Mideast protests rage after Saudi Arabia executes Shia cleric al-Nimr, 46 others»։ CNN։ Վերցված է 3 January 2016 
  109. «More countries back Saudi Arabia in Iran dispute»։ Al Jazeera։ 6 January 2016։ Վերցված է 14 April 2017 
  110. «Saudi Arabia ally Comoros breaks off relations with Iran»։ Agence France-Presse։ 16 January 2016։ Վերցված է 19 June 2017 
  111. «Bahrain cuts diplomatic ties with Iran»։ Al Jazeera։ 4 January 2016։ Վերցված է 12 July 2016 
  112. Bennett-Jones Owen (4 May 2015)։ «Saudi king faces changing landscape»։ BBC News։ Վերցված է 21 September 2016 
  113. Stuster J. Dana (13 September 2016)։ «Middle East Ticker: A New Syrian Ceasefire and a Saudi-Iran Oil Spat»։ Lawfare Blog։ Վերցված է 14 September 2016 
  114. Arkhipov Ilya, Khrennikova Dina, Mazneva Elena (2 September 2016)։ «Putin Pushes for Oil Freeze Deal With OPEC, Exemption for Iran»։ Bloomberg։ Վերցված է 14 September 2016 
  115. Khalilzad Zalmay (14 September 2016)։ «‘We Misled You’: How the Saudis Are Coming Clean on Funding Terrorism»։ Politico Magazine։ Politico։ Վերցված է 14 September 2016 
  116. Zarif Mohammad Javad (13 September 2016)։ «Mohammad Javad Zarif: Let Us Rid the World of Wahhabism»։ The New York Times։ Վերցված է 14 September 2016 
  117. «Turkey joins Sunni 'anti-terrorist' military coalition»։ Hurriyet Daily News։ Agence France-Presse։ 15 December 2015։ Վերցված է 14 April 2017 
  118. «What do Russia and Iran think about Saudi Arabia's coalition initiative?»։ Euronews։ 15 December 2015։ Վերցված է 14 April 2017 
  119. O'Connor Tom (24 November 2016)։ «Saudi Arabia vs. Iran: How Will Donald Trump Influence The Middle East Cold War?»։ International Business Times։ Վերցված է 16 December 2016 
  120. Erdbrink Thomas, Krauss Clifford (8 December 2016)։ «Iran Races to Clinch Oil Deals Before Donald Trump Takes Office»։ The New York Times։ Վերցված է 16 December 2016 
  121. Hubbard Ben, Erdbrink Thomas (21 May 2017)։ «In Saudi Arabia, Trump Reaches Out to Sunni Nations, at Iran's Expense»։ The New York Times։ Վերցված է 22 May 2017 
  122. http://abcnews.go.com/International/wireStory/saudi-arabia-disrupts-attack-offshore-oil-field-48124739
  123. https://www.rt.com/news/393128-saudi-arabia-detains-iran-guards/
  124. https://english.shabtabnews.com/2017/06/23/iran-demands-that-saudis-release-three-detained-iranian-fishermen/
  125. http://www.aljazeera.com/news/2017/06/iran-denies-saudi-claim-revolutionary-guards-arrest-170619153159361.html