Jump to content

Իրանիկա հանրագիտարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Իրանիկա հանրագիտարան
Տեսակկայք
Հիմնադրված1970
ՀիմնադիրԷhսան Յարշատեր
Կայքiranicaonline.org​(անգլ.)

«Իրանիկա հանրագիտարան» (անգլ.՝ Encyclopædia Iranica), նախագիծ, որի նպատակն է ստեղծել համապարփակ և հեղինակավոր անգլերեն լեզվով հանրագիտարան՝ իրանի ժողովուրդների պատմության, մշակույթի և քաղաքակրթության մասին՝ նախապատմական ժամանակներից մինչև մեր օրերը։

«Իրանական հանրագիտարանը» նվիրված է իրանական քաղաքակրթության ուսումնասիրությանը Մերձավոր Արևելքում, Կովկասում, Հարավարևելյան Եվրոպայում, Կենտրոնական Ասիայում և Հնդկական ենթամայրցամաքում: Ակադեմիական տեղեկատու աշխատանքը, ի վերջո, կներառի իրանական պատմության և մշակույթի բոլոր ասպեկտները, ինչպես նաև իրանական բոլոր լեզուներն ու գրականությունները՝ նպաստելով իրանագիտության հետազոտությունների ամբողջ շրջանակին՝ հնագիտությունից մինչև քաղաքագիտություն: Սա Էհսան Յարշատերի 1973 թվականին հիմնադրած և ներկայումս իրականացվող նախագիծ է Կոլումբիայի համալսարանի Իրանական ուսումնասիրությունների կենտրոնում[1][2]: Այն համարվում է իրանագիտության ակադեմիական առարկայի ստանդարտ հանրագիտարան[3]:

Կազմակերպություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1973 թվականից մինչև 2017 թվականը Encyclopædia Iranica-ի հիմնադիր խմբագիրը եղել է Էհսան Յարշատերը։ Ներկայիս գլխավոր խմբագիրը Էլթոն Դանիելն է։ Խմբագրական խորհրդի կազմում են Մոհսեն Աշտիանին, Մահնազ Մոազամին և իրանագիտության ոլորտում հետազոտություններ կատարող խոշոր միջազգային հաստատությունների ավելի քան 40 խորհրդատու խմբագիրներ[4]։ Նախկինում երկարատև խմբագիրների թվում են եղել Ահմադ Աշրաֆը, Քրիստոֆեր Բրունները, Հաբիբ Բորջյանը, Քիումարս Ղերեգլուն, Մանուչեհր Քաշեֆը, Դագմար Ռիդելը և Հուրա Յավարին։ 2016 թվականին ախարհի ավելի քան 1300 գիտնականներ հոդվածներ է գրել Encyclopædia Iranica- ում[5]։

Իրանիկա հանրագիտարան հիմնադրամ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990 թվականին Էհսան Յարշատերը հիմնադրել է «Իրանական հանրագիտարան» հիմնադրամը (EIF), որը ծառայում է «Իրանական հանրագիտարանի» գաղափարի տարածմանը և դրա շարունակականության ապահովմանը[6]։ Տարիների ընթացքում Կոլումբիայի համալսարանի Իրանական ուսումնասիրությունների կենտրոնը (նույնպես հիմնադրվել է Յարշատերի կողմից) շարունակել է համակարգել և խմբագրել Հանրագիտարանը, մինչդեռ EIF-ը էականորեն հովանավորել է աշխատանքը[7]։

Իրավական վեճ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յարշատերի՝ Իրանական ուսումնասիրությունների կենտրոնի տնօրենի պաշտոնից 2016 թվականին հեռանալուց հետո, Կոլումբիայի համալսարանի և EIF-ի միջև վեճ է սկսվել, քանի որ Կոլումբիան միակողմանիորեն որոշել է պայմանագիր կնքել Brill ակադեմիական հրատարակչի հետ, որը հետագայում 2018 և 2019 թվականներին հրատարակել է XVI հատորի 4-րդ և 5-րդ մասերը։ EIF-ը բողոքարկեց այդ քայլը[8]։ 2019 թվականին Կոլումբիայի համալսարանը դատի է տվել EIF-ին՝ պահանջելով, ի թիվս այլ բաների, պարզել, որ EIF-ը չունի ո՛չ հեղինակային իրավունք, ո՛չ էլ բացառիկ ապրանքային նշանի իրավունք հանրագիտարանում[9]։ EIF-ը հակադարձ հայց է ներկայացրել՝ պնդելով, որ Կոլումբիան, ինչպես նաև Բրիլը և Էլթոն Դանիելը, խախտել են EIF-ի հեղինակային իրավունքը հանրագիտարանում, խախտել, նոսրացրել և կեղծել են դրա ապրանքային նշանները, փոխարկել են EIF-ի սեփականությունը և կատարել անարդար հարստացման և անարդար մրցակցության տարբեր գործողություններ[10]։ 2020 թվականի հուլիսի 31-ին Նյու Յորքի Հարավային շրջանի ԱՄՆ շրջանային դատարանը ժամանակավոր արգելող որոշում է կայացրել Կոլումբիայի, Բրիլի և Դանիելի նկատմամբ՝ մինչև 2020 թվականի հոկտեմբերի 8-ը արգելելով նրանց հրապարակել լրացուցիչ բաժիններ[11]։ EIF-ը նաև նախնական արգելող որոշում է կայացրել պատասխանողների դեմ, սակայն դատարանը նման որոշում չի կայացրել[12]։ Կոլումբիան և Բրիլը հետագայում հրապարակեցին XVI/6 բաժինը 2020 թվականի հոկտեմբերի 19-ին[13]։

Վեճի շրջանակներում այժմ կան հակասական կարծիքներ «Իրանական հանրագիտարանի» ներկայիս վիճակի վերաբերյալ։ Մինչդեռ Կոլումբիան հրատարակել է XVI/4-ից մինչև XVI/6 հատորները, որոնք ընդգրկում են «Քեշայի բարբառ»-ից մինչև «Խորասան XIV» թեմաները, EIF-ի XVI հատորը ներառում է միայն այբբենական կարգով KA-ի և KE-ի միջև ընկած թեմաները[14]։ EIF-ը XVI/4-ից մինչև XVI/6 հատորները համարում է «կեղծ հատորներ»[14]։

2023 թվականի հունիսի 1-ին «Իրանական հանրագիտարան» հիմնադրամը և Կոլումբիայի համալսարանը համաձայնության են եկել իրենց դատական հայցի շուրջ՝ չբացահայտված պայմաններով[15]։

Քննադատություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երրորդ հատորի ակնարկում Ռիչարդ Վ. Բուլիեթը Encyclopædia Iranica-ն անվանել է «ոչ միայն անհրաժեշտություն իրանագետների համար, այլև անգնահատելի արժեք ներկայացնող Մերձավոր Արևելքի պատմության և մշակույթի հետ կապված բոլորի համար»[16]։ Ալի Բանուազիզին նշել է, որ դրա ուշադրության կենտրոնում է Իրանը, «ինչպես այն ընկալվում, վերլուծվում և նկարագրվում է նրա ամենաակնառու, հիմնականում արևմտյան ուսանողների կողմից»[17]։ 1998 թվականին «Իրանական ուսումնասիրություններ» ամսագիրը երկու համար (հատոր 31, թիվ 3/4) նվիրել է հանրագիտարանի հոդվածներին, որը կազմում էր 700 էջ՝ 29 հեղինակների կողմից նույնքան թեմաներով[18]։ Պրոֆեսոր Ա. Բանուազիզին ասել է, որ հանրագիտարանը «կդիտարկվի որպես մեր դարի ամենակարևոր ներդրումը իրանագիտության՝ որպես գիտական ձեռնարկության զարգացման գործում»[19]։

«Իրանական հանրագիտարան»-ին աջակցել են բազմաթիվ հիմնադրամներ, կազմակերպություններ և անհատներ: Հանրագիտարանը 1979 թվականից ի վեր հովանավորվում է Հումանիտար գիտությունների ազգային հիմնադրամի, ինչպես նաև Ամերիկյան գիտական ընկերությունների խորհրդի, Միջազգային ակադեմիական միության, Իրանի ժառանգության հիմնադրամի և շատ այլ բարեգործական հիմնադրամների, բարեգործ ընտանիքների և անհատների կողմից[20]:

2007 թվականի մարտի 25-ին Associated Press-ը հրապարակել է լրատվական հաղորդագրություն Encyclopædia Iranica-ի մասին՝ պնդելով, որ այն «աջակցվում է ԱՄՆ-ի կողմից»[21]։ Encyclopædia Iranica-ն հրապարակել է պաշտոնական պատասխան՝ նշելով, որ հաղորդագրությունն «անճշտ և զրպարտչական» է, որ չնայած Հումանիտար գիտությունների ազգային հիմնադրամը աջակցում է հանրագիտարանին, հիմնադրամը «անկախ դաշնային գործակալություն է, որի բազմաթիվ նախագծերը վերանայվում և որոշվում են գիտնականների անկախ խմբերի կողմից», այլ ոչ թե ԱՄՆ կառավարության, և որ հանրագիտարանի բյուջեի միայն մեկ երրորդն է տրամադրվում հիմնադրամի կողմից, այլ ոչ թե կեսը, ինչպես պնդում էր Associated Press-ը[22]։

2015 թվականի հուլիսի դրությամբ, «Իրանական հանրագիտարանի» առցանց տարբերակն ունի գրեթե 7300 հոդված, որոնցից մոտ 1100-ը հասանելի են միայն ինտերնետում[23]։ Ստորև ներկայացված է տպագիր հատորների ցանկը՝ 2020 թվականի դրությամբ[23]։

Առաջին և վերջին հոդվածները հրապարակման տարեթիվ հատոր
ĀB – ANĀHID 1985 I
ANĀMAKA – ĀṮĀR AL-WOZARĀʾ 1987 II
ĀTAŠ – BEYHAQI 1989 III
BĀYJU – CARPETS 1990 IV
CARPETS – COFFEE 1992 V
COFFEEHOUSE – DĀRĀ 1993 VI
DĀRĀ(B) – EBN AL-AṮIR 1996 VII
EBN ʿAYYĀŠ – EʿTEŻĀD-AL-SALṬANA 1998 VIII
ETHÉ – FISH 1999 IX
FISHERIES – GINDAROS 2001 X
GIŌNI – HAREM I 2003 XI
HAREM I – ILLUMINATIONISM 2004 XII
ILLUMINATIONISM – ISFAHAN VIII 2006 XIII
ISFAHAN IX – JOBBĀʾI 2008 XIV
JOČI – KAŠḠARI, SAʿD-AL-DIN 2011 XV

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Iranicaonline». Վերցված է 2014 թ․ հունիսի 1-ին.
  2. ↑ Banuazizi, Ali (1990). «Review of Encyclopædia Iranica by Ehsan Yarshater». International Journal of Middle East Studies. 22 (3): 370–373. doi:10.1017/s0020743800034279. JSTOR 164148. S2CID 163938483.
  3. ↑ «Praise from Scholars Worldwide». Encyclopædia Iranica. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 14-ին.
  4. ↑ «About Iranica». Encyclopaedia Iranica. Վերցված է 2016-07-14-ին.
  5. ↑ «Authors». Encyclopaedia Iranica. Վերցված է 2016-07-14-ին.
  6. ↑ «Welcome to Encyclopædia Iranica». iranicaonline.org. Encyclopædia Iranica Foundation. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 2-ին.
  7. ↑ «FAQs». iranicaonline.org. Encyclopædia Iranica Foundation. Արխիվացված է օրիգինալից 2020-08-04-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 2-ին.
  8. ↑ «The Encyclopædia Iranica Foundation Asserts its Ownership of Encyclopædia Iranica». iranicaonline.org. Encyclopædia Iranica Foundation. 2019 թ․ սեպտեմբերի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2025-01-29-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 2-ին.
  9. ↑ Complaint, The Trustees Of Columbia University in the City of New York v. Encyclopaedia Iranica Foundation, No. 19 Civ. 7465 (S.D.N.Y. Aug. 9, 2019).
  10. ↑ Complaint, Encyclopaedia Iranica Foundation, Inc. v. Trustees Of Columbia University in the City of New York, No. 19 Civ. 8562 (S.D.N.Y. Sep. 14, 2019).
  11. ↑ The Trustees Of Columbia University in the City of New York v. Encyclopaedia Iranica Foundation, Nos. 19 Civ. 7465 (AT) (KNF), 19 Civ. 8562 (AT) (KNF) (S.D.N.Y. Jul. 31, 2020) (Order on Motion for TRO).
  12. ↑ The Trustees Of Columbia University in the City of New York v. Encyclopaedia Iranica Foundation, Nos. 19 Civ. 7465 (AT) (KNF), 19 Civ. 8562 (AT) (KNF) (S.D.N.Y. Oct. 8, 2020) (Order on Motion for Preliminary Injunction).
  13. ↑ «Encyclopædia Iranica». Ehsan Yarshater Center for Iranian Studies. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
  14. 1 2 «Encyclopædia Iranica Foundation Publishes Volume 16 of Encyclopædia Iranica». iranicaonline.org. Encyclopædia Iranica Foundation. 2020 թ․ հուլիսի 31. Արխիվացված է օրիգինալից 2025-01-31-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 2-ին.
  15. ↑ «Columbia, Late Professor's Iran Foundation Settle Ownership Suit». Bloomberg Law. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 7-ին.
  16. ↑ Bulliet, Richard W. (1992). «Review of Encyclopædia Iranica by Ehsan Yarshater». International Journal of Middle East Studies. 24 (4): 680. JSTOR 164443.
  17. ↑ Banuazizi (1990), p. 372.
  18. ↑ «Review of the Encyclopedia Iranica». Iranian Studies. 31 (3/4). 1998. ISSN 0021-0862. JSTOR i401469.
  19. ↑ Banuazizi, Ali (1990 թ․ օգոստոս). «Ehsan Yarshater, ed., Encyclopaedia Iranica, Vol. I (Āb-Anāhīd) and Vol. II (Ānamaka-Ātār al- Wozarāʾ) (London and New York: Routledge & Kegan Paul, 1985 and 1987). Pp. 1011 and 912, respectively». International Journal of Middle East Studies (անգլերեն). 22 (3): 370–373. doi:10.1017/S0020743800034279. ISSN 1471-6380. S2CID 163938483.
  20. ↑ «Sponsors». Encyclopaedia Iranica. Վերցված է 2016-07-14-ին.
  21. ↑ «U.S.-funded encyclopedia revels in Iran's greatness». CTV. 2007-03-26. Արխիվացված է օրիգինալից 2009-01-16-ին. Վերցված է 2016-07-14-ին.
  22. ↑ Ashraf, Ahmad (2007-04-05). «Official response of the Encyclopaedia Iranica to the Associated Press article of March 25, 2007 entitled "U.S.-funded encyclopedia revels in Iran's greatness"» (PDF). Encyclopedia Iranica. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2012-12-02-ին.
  23. 1 2 «Citing the Encyclopædia Iranica». Encyclopaedia Iranica. 2013-09-16. Վերցված է 2020-08-02-ին.