Իրանական գորգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
فرش زیبای اصفهان.jpg

Իրանական գորգ (փահլ. bōb պարս. فرش‎; կամ قالی qāli), աշխարհահռչակ ձեռագործ գորգի տեսակ, որը նաև համարվում է Իրանի պետության ու մշակույթի խորհրդանիշը:

قالی و ترمه ایرانی- موزه فرش 03.jpg

Իրանական գորգի ստեղծման ճշգրիտ թվականը հայտնի չէ: Առաջին պահպանված նախաիսլամական շրջանի արևելյան գորգը "Փազիրիք" անվամբ, Աքեմենյան ժամանակաշրջանի հասակակիցն է և գործվել է մ.թ.ա V դարում: Այն հայտնաբերվել է 1949 թ. ռուս հնագետների կողմից: Սառնամանիքի շնորհիվ գորգը պահպանել է համարյա իր նախնական տեսքը: Տեքստիլի տեխնիկան, որ օգտագործվել է այս գորգը գործելիս, ապացուցում է, որ տվյալ տարածքում գորգագործությունը եղել է զարգացած ու հնամենի արվեստ: Իրանական գորգի մասին գոյություն ունեն բազմաթիվ գրական վկայություններ: Կան տվյալներ, որ Պասարգադում գտնվող Կյուրոս Բ Մեծի պալատը զարդարված է եղել հիասքանչ գորգերով, իսկ Ալեքսանդր Մակեդոնացին տպավորվել է Կյուրոս Մեծի գերեզմանի մոտ տանող գորգերի գեղեցկությամբ:

Դարեր շարունակ գորգը և հատկապես իրանական գորգը մշտապես կազմել են արևելյան մշակույթի անբաժան մասը: Իսկ հատկապես իրանական գորգը աշխարհին ներկայացել և շարունակում է ներկայանալ իր բարձր որակով ու անկրկնելի դասական նախշերով: Իրանական գորգն այսօր դարձել է Իրանի ամենագեղեցիկ այցեքարտերից մեկը: Իրանն աշխարհի առաջատար երկրներից է գորգերի արտադրության ոլորտում:

Ինչպես հին ժամանակներում, այնպես էլ այսօր, գորգագործությունն Իրանում ամենատարածված արհեստներց մեկն է: Եվ ամենակարևորը, որ այն շարունակում է պահել իր որակը: Իրանի ամենահայտնի գորգագործական կենտրոններն են Թավրիզը, Սպահանը, Քաշանը և Քերմանը: Այս շրջանների գորգերն առանձնանում են իրենց գունային գամմայով ու նախշերով:

قالی و ترمه ایرانی- موزه فرش 04.jpg

Իրանական գորգի մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակին: Իսկ մինչև մեր օրերը հասած իրանական գորգերը գործվել են մոտավորապես մ.թ.ա. 2400-2500 թթ: Հատկանշական է, որ նախնական շրջանում գորգերը գործվում էին տնային պայմաններում: Եվ դրանք նախատեսված էին միայն որպես նվեր տալու համար: Սակայն ավելի ուշ բացվեցին գորգագործական արհեստանոցներ, որտեղ գործված գորգերն արդեն հանվում էին վաճառքի:

Իրանական առաջին ամենամեծ գորգի շուրջ գոյություն ունի մի ողջ ավանդություն, որի համաձայն` Արաբական թերակղզին գրավելուց հետո, Սասանյան Խոսրով Ա թագավորը պատվիրում է գործել իր տեսակի մեջ նմանը չունեցող մի գորգ: Այն կոչվել է Բահարեստան և գործվել է Կթեսիֆոնում գտնվող Սասանյանների պալատի գլխավոր սրահը զարդարելու համար: Այս գորգը պատմության մեջ ամենաթանկարժեք գորգն է, որն ունեցել է հսկայական չափեր`122 մ երկարությոն և 30 մ լայնություն: Այն կշռել է մի քանի տոննա: Գորգագործներն այն գործելիս օգտվել են ոսկյա և արծաթե թելերից ու թանկարժեք քարերից: Ըստ մեզ հասած արաբական աղբյուրների, Բահարեստան գորգի վրա պատկերված է եղել մի մեծ այգի: Գորգը ցավոք սրտի չի պահպանվել, քանի որ XII դարի կեսին Իրանի վրա հարձակվեցին արաբները և զինվորները կտրատեցին գորգը, իրենց հետ մաս-մաս տանելով որպես ավար:

قالی اراک.jpg

Իրանական գորգը իրանական մշակույթի ու արվեստի անբաժանելի մասն է: Այն մշտապես գովերգվել է պոետների ու գրողների կողմից, պատկերվել է գեղանկարիչների կողմից: Իր պատմության ընթացքում իրանական գորգն անցել է տարբեր փուլեր: Օրինակ Իսլամական շրջանում գորգագործները տարբեր նշաններով գորգերի վրա փորձում էին ներկայացնել Ղուրանը:

Երբ Սեֆյանների ժամանակ Իրանի մայրաքաղաքը հռչակվեց Սպահանը, այստեղ բացվեցին մեծ թվով գորգագործական արհեստանոցներ: Այստեղ գործված հոյակապ գորգերը սկսեցին արտահանել դեպի Ռուսաստան և Եվրոպա: Իրանի տարբեր շրջաններում գործվող գորգերը տարբերվում են իրենց գույներով ու նախշերով: Եվ դրանիցի որևէ մեկը հնարավոր չէ համեմատել մյուսի հետ: Դրանք բոլորն ունեն իրենց յուրահատկությունները:

Իրանական կերպարվեստն ու մշակույթը նույնպես մեծ ազդեցություն են թողել իրանական գորգագործության վրա: Իրանում կերպարվեստն ու մշակույթը զարգացման փուլ թևակոխեցին XV-XVIII դարերում: Եվ այդ ընթացքն ազդեց նաև գորգագործության վրա: Ներկայումս տարբեր թանգարաններում պահվող մոտ 1500 գորգերը վերաբերում են հենց այս ժամանակաշրջանին: Ընդհանրապես ընդունված է համարել, որ XV-XVIII դարերը համարվում են իրանական գորգագործության ծաղկման ժամանակաշրջանը: Այս ընթացքում զարգացան գորգագործության տեխնիկան, ինչպես նաև նախշերի սկզբունքները: Եվ արդյունքում այսօր, նայելով իրանական գորգի նախշին, կարելի է առանց սխալվելու ասել, թե այն որ շրջանում կամ քաղաքում է գործվել: Որոշ դեպքերում հնարավոր է որոշել նույնիսկ արհեստանոցը, որում այն գործվել է:

Սեֆյանների ժամանակաշրջանում Իրանում արտադրվում էին հսկայական գորգեր, որոնց մակերեսը երբեմն հասնում էր 60 քմ-ի: Արհեստավորները հաճախ օգտագործում էին ճարտարապետական նախշեր, գործում էին առասպելական այգիներ: "Չահար բաղ" կոչվող գորգերը բաժանվում են չորս մասի` չորս դրախտային գետերով, կենտրոնում պատկերված է ջրամբար, որը հիշեցնում է Սեֆյանների ժամանակաշրջանի մզկիթներում ծիսական լվացման համար նախատեսված ջրավազան: Այս շրջանի գորգերը պահպանում են դասական մեդալյոնային սխեման, սակայն որպես հիմնական զարդ պատկերված են բույսեր: Այդ պատճառով այս գորգերն անվանում են «ծաղկային»: Բուսական մոտիվները տարածված են հատկապես Թավրիզի խալիներում: Այս ժամանակաշրջանի խալիներում առանձնացվում են գորգեր, որ գործվել են Սպահանում: Դրանցում հաճախ օգտագործվել են ոսկե և արծաթե թելեր: Նման գորգերը նախատեսված էին արտասահմանյան դեսպանատներին նվիրելու համար: Հատուկ տեղ էին զբաղեցնում մետաքսե գորգերը, որոնք գործվում էին Իրանի մերձկասպյան Գիլան նահանգում: 1514 թ Իրանի Թավրիզ քաղաքը գրավելուց հետո, օսմանյան զորքերը իրենց հետ գերի տարան գորգագործներին ու խեցեգործներին և հետագայում այդ արհեստները տարածվեցին նաև Փոքր Ասիայում:

Հետաքրքիր է, որ վերջրես, ԱՄԷ-ի պատվերով, Իրանում գործվեց գորգ, որն ունի 800 երանգ:

XVI դարի վերջին և XVIII դարի սկզբին, Հերաթ քաղաքում ստեղծվեցին համանուն գորգերը: Այդ գորգերի պատկերները կան շատ գեղանկարիչների գործերում, այդ թվում Ռուբենսի և Վան Դեյքի: XVIII դարում հայտնվեցին գորգեր, որոնց վրա պատկերված էին ծաղկամաններ: Այդ գորգերը գործվում էին Քերմանում: Դրանց յուրահատկությունը շատ երկար ու նեղ տեսքն է: Որպես գլխավոր մոտիվ ծառայում է ծաղկամանը որի մեջ կան ծաղիկներ: XIX դարում Ղաջարիների դինաստիայի կառավարման օրոք, (1779—1925) խալիները սկսում են արտահանել նախ Իրանի հարևան, այնուհետև եվրոպական երկրներ: Մուսուլմանական երկրներում ամենատարածվածը եղել և մնում է նամազի համար նախատեսված գորգը : Դա ոչ շատ մեծ, մոտավորապես մեկ մետր երկարությամբ խալի է, որի վրա որպես կանոն պատկերված է մեհրաբ: Աղոթքի ժամանակ խալին փռում են այնպես, որպեսզի կամարի կենտրոնը համընկնի ղեբլեի հետ և ուղղված լինի դեպի Մեքքայում գտնվող Քաաբան` Աստծո տունը:

Մեզ հասած իրանական անտիկ խալիների թվաքանակը շատ քիչ է և դրանց մեծ մասն այսօր պահվում են թանգարաններում: Այսօր տարածված են նաինից գորգերը, որոնց վրա արված են միջին ու մանր չափսերի նախշեր: Գույնը հիմնականում կարմիր է: Մեդալիոնը զետեղված է կենտրոնում գտնվող օվալի մեջ:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]