Իվան Կուպալա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Իվան Կուպալա
Ivankupala.jpg
ՏեսակՍլավոնական տոն
Ամսաթիվհունիսի 24 և Հուլիսի 7
Տոնվում էFlag of Russia.svg Ռուսաստան, Flag of Ukraine.svg Ուկրաինա, Flag of Belarus.svg Բելառուս և Podlachia
Անվանված էՀովհաննես Մկրտիչ
Ի հիշատակԱմառային արևադարձ

Իվան Կուպալա (ռուս.՝ Ива́н Купа́ла, Ива́нов день, Купальская ночь), արևելյան սլավոնների շրջանում տարածված տոն, որն իր անվանումը ստացել է հեթանոսական աստվածություն համարվող Կուպալայի և քրիստոնեական սուրբ Հովհաննես Մկրտչի անուններից: Տոնն առնչվում է ամառային արևադարձի ու բնության զարթոնքի հետ և նշվում է հունիսի 24-ին (հին տոմարով՝ հուլիսի 7-ին): Տոնակատարության օրը քրիստոնեության շրջանում համընկել է Հովհաննես Մկրտչի ծննդյան տոնին, որը նշում է ուղղափառ եկեղեցին:

Անվան ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ն.Մ. Գալկովսկու կարծիքով «Կուպալայի տոնի մեջ միահյուսվել են երկու տարրեր՝ հեթանոսական ու քրիստոնեական»: Դա տարածված երևույթ էր քրիստոնեության շրջանում, քանզի ժողովուրդները չէին հրաժարվում իրենց դարավոր ավանդույթներից ու սովորույթներից, և եկեղեցին հեթանոսական տոները համապատասխանեցնում էր քրիստոնեական վարդապետությանը՝ դրանք մեկնաբանելով նոր լույսի ներքո: Այդպես է վարվել նաև Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին՝ քրիստոնեականի հետ միահյուսելով հեթանոսական շատ տոներ ու սովորույթներ, որոնցից հայ ժողովուրդը չէր հրաժարվում, ինչպես օրինակ Վարդավառը, կամ Տյառնընդառաջի տոնին կրակի վրայից թռչելը և այլն: Թե ինչպես է կոչվել Կուպալայի տոնը հեթանոսական շրջանում, հայտնի չէ, իսկ ներկայիս Իվան Կուպալա անվանումն ունի ժողովրդա-քրիստոնեական ծագում և համարվում է Հովհաննես Մկրտչի անվան սլավոնական տարբերակը, քանզի Կուպալա մակդիրը բխեցվում է հունական βαπτιστής բառից, որ նշանակում է «լողացնող», «ընկղմող» (купатель, погружатель): Իսկ այս բառը փոխարինել է «մկրտիչ» մակդիրին, քանի որ հին սլավոներենում «kǫpati» բառը ունեցել է երկնքի տակ, բաց ավազանում «ծիսական լվացում, մաքրում» իմաստը: Կուպալա աստծո անունն առաջին անգամ հիշատակվում է Հուստինյան տարեգրության մեջ (17-րդ դար), սակայն դա համարվում է թյուրիմացության արդյունք. տարեգիրը, իմանալով Իվան Կուպալայի տոնի ընթացքում տեղի ունեցող դիվական պարի մասին լեգենդը, անունը կապել է հեթանոսական աստծու հետ: Հետագայում այդ սխալը տարածվել է ձեռագիրն ընդօրինակողների պատճառով, և ավելի ուշ շրջանում այդպես էլ ընդունել են սլավոնական դիցաբանությունն ուսումնասիրողները, որի արդյունքում էլ սլավոնական դիցարանում հայտնվեց «նոր աստվածություն»: Այս «դիվական» անվանումը, որպես աստվածության անուն, ռուս գրականության մեջ սկսեց լայնորեն շրջանառվել ուշ միջնադարում՝ լեհական պատմագրության ազդեցությամբ: Մինչդեռ իրականում Կուպալա անունով աստված ռուս դիցաբանության մեջ երբևէ չի եղել և բանահյուսության մեջ, ինչպես օրինակ երգերում, մտել է որպես տոնի անձնավորում:

Ծեսերն ու հավատալիքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իվանովի գիշերը. նկարիչ՝ Ի.Ի. Սոկոլով:

Այս տոնի օրն ընդունված էր աղոթել Սուրբ Հովհաննես Մկրտչին՝ հատկապես գլխացավի դեմ և երեխաների համար: Իվանովյան գիշերն անցկացվում էին մի շարք ծեսեր, որոնք առնչվում էին ջրի, կրակի և բուսական աշխարհի հետ: Պարտադիր էր համարվում մինչև արևածագը տոնի առթիվ լողալ ջրում, ընդ որում, հյուսիսում սովորություն կար լողանալ բաղնիքում, իսկ հարավում՝ գետերում ու լճերում: Մայրամուտից քիչ առաջ սարերի գագաթին կամ գետերի մոտ խարույկներ էին վառում: Երբեմն կրակ ստանում էին հնագույն մեթոդով՝ փայտը փայտին քսելով: Բելառուսի որոշ հատվածներում այդ սովորույթը պահպանվել էր մինչև 20-րդ դարասկիզբը: Վ.Կ. Սոկոլովի կարծիքով տոնն իր հնագույն տեսքով արևելյան սլավոններից ամենաշատը պահպանվել էր հենց բելառուսների մոտ: Ուկրաինացիները ևս պահպանել էին տոնի հնագույն տարրեր, բայց 19-րդ դարում դրանք արդեն կերպարանափոխված էին և կորցրել էին իրենց նախնական իմաստը: Իսկ ռուսները հիմնական տարրերը կամ մոռացության էին մատնել, կամ փոխանցել էին ուրիշ տոների: Բելառուսում խարույկի կենտրոնում սյուն էին կանգնեցնում, որի գլխին անիվ էր ամրացվում: Երբեմն անիվի վրա էլ դնում էին ձիու գանգ, որից հետո նոր վառում էին խարույկը: Դրա շուրջ երիտասարդները երգում էին, պարում և ուրախ խաղեր անցկացնում: Իվանովյան գիշերը կատարվում էին նաև հարսանեկան ծեսեր. զույգերը ձեռք ձեռքի տված ցատկում էին խարույկի վրայից և փոխանակում ծաղկեպսակներ, որոնք կուսության խորհրդանիշ էին: Արևմտյան սլավոնների հավատալիքների համաձայն կանանց չէր կարելի տարվա սկզբից մինչև Իվանովյան գիշերը հատապտուղներ ուտել, այլապես կարող էին մեռնել նրանց փոքրիկ երեխաները:

Պիղծ ուժերից պաշտպանվելը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ հավատալիքների՝ Իվանովյան գիշերն աշխուժանում էին բոլոր պիղծ ուժերը՝ վհուկները, չար ոգիները, դևերը, ջրային հրեշները, կերպարանափոխվողները, ինչպես նաև մեռյալների ուրվականներն ու այլք: Նրանք հավաքվում էին լեռների գագաթներին ու խելահեղ պար բռնում, ապա չարիք ու նզովք սփռում շրջակայքում: Ունստի անհրաժեշտ էր խուսափել նրանց կախարդանքից ու չար գործերից: Որպեսզի վհուկները չվնասեին կովերի կաթը, ռուսներն ուռենու օրհնված ճյուղեր էին խրում արոտավայրերում: Իսկ Ուկրաինայում այդ օրը բակում գետնի մեջ կաղամախու ճյուղեր էին խրում: Իսկ առհասարակ ընդունված էր պիղծ ուժերից պաշտպանվելու համար սուր առարկաներ խրել սեղանի, պատուհանի, դռան և այլնի մեջ: Արևելյան սլավոնները դանակ էին դնում այն տների մուտքի առջև կամ սեղանի տակ, որտեղ, իբրև թե, ապրում էին վհուկներ՝ դժվարացնելու համար այնտեղից նրանց դուրս գալը: Նաև եղինջ էին դնում լուսամուտագոգերին և տան անկյուններում: Իսկ ջահել ուկրաինուհիները օշինդրի տերևներ էին պոկոտում և շաղ տալիս տան մեջ, որպեսզի դրա հոտը տարածվի ու հեռու վանի վհուկներին ու ջրահարսներին, որոնք, ըստ հավատալիքի, վախենում էին դրանից:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]