Իսլանդական շուն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Իսլանդական շուն
Ulfur.jpg
Տեսակշան ցեղատեսակ
Առանձնահատկություններ
Դասակարգում և տեսականմուշ
Շուն (Canis lupus familiaris)

Իսլանդական շուն[1] կամ իսլանդական հովվաշուն[2] (իսլ.՝ Íslenskur fjárhundur), հովվաշան տեսակ, որը նախատեսված է Իսլանդիայի արոտավայրերի և կենդանիների պաշտպանության, ինչպես նաև կորած ոչխարների որոնման համար[3]: Ունի արտաքին նմանություն ֆիննական շպիցի և նորվեգական բուխունդի հետ։ Հայրենիքում հայտնի է որպես ուղեկից[1][4]:

Ցեղատեսակի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլանդական շունն ազգային ցեղատեսակ է, և նրա նախնիները Սկանդինավյան թերակղզի են բերվել առաջին վիկինգների հետ 874-ից մինչև 930 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում: Տարիներ շարունակ այլ ցեղատեսակների ներկայացուցիչները շատ սահմանափակ քանակությամբ են հայտնվել երկրում, իսկ 1901 թվականից դրանց ներմուծումը լիովին արգելված է եղել, ինչը թույլ է տվել իսլանդական հովվաշներին պահպանվել գրեթե անփոփոխ վիճակում սկսած IX դարից, հատկապես հեռավոր դժվարամատչելի շրջաններում: Երկար ժամանակ շունն ադապտացվել է կլիմային, տեղի բնակչության կենսամակարդակին և իր գոյատևման համար ծանր բազմադարյա պայքարին[5][6]:

1950-ական թվականներին անգլիացի Մարկ Ուոթսոնը, որը բազմիցս այցելել է Իսլանդիա, հետագա բուծման համար Կալիֆոռնիա է տարել շների մի քանի լավագույն նմուշներ, որը իսլանդացիների մոտ անհանգստություն է առաջացրել, ինչից հետո նրանք սկսել են իսլանդական հովվաշան նպատակաուղղված ընտրասերումը՝ խնամքով ընտրված առանձնյակների օգտագործմամբ[5]:

Իսլանդական շան պահպանման նպատակով 1969 թվականին հիմնվել է Շնաբուծության ազգային ակումբ, իսկ ցեղատեսակը հայտարարվել է Իսլանդիայի մշակութային ժառանգության մաս[5]:

1972 թվականին ցեղատեսակը ճանաչվել է Կինոլոգիական միջազգային ֆեդերացիայի կողմից (FCI) և դասվել է շպիցների ու պարզունակ տիպի ցեղատեսակների խմբում՝ հյուսիսային պահակային և հովտային շների սեկցիայում[7]: 1996 թվականին գրանցվել է Շնաբուծության միացյալ ակումբի (AKC), իսկ 2010 թվականին՝ Շնաբուծության ամերիկյան ակումբի (AKC) կողմից[4][8]:

2018 թվականի հունվարի 30-ի դրությամբ միջազգային կազմակերպության ռեեստրում, որը հիմնադրվել է 1996 թվականին և զբաղվում է իսլանդական հովվաշների բուծմամբ (Icelandic Sheepdog International Cooperation), գրանցվել է 15 949 շուն աշխարհի 12 երկրներում, որոնց գրեթե կեսը ծնվել է 2000 թվականից հետո: Դրանց ամենամեծ թիվը գրանցվել է Դանիայում (4035), Իսլանդիայում (3052) և Շվեդիայում (2333)[9]:

Ցեղատեսակը նախկինի պես մեծաթիվ չէ, սակայն անհետացման վտանգի ենթակա չի համարվում[6];

Արտաքին տեսք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շպիցանման շունն ունի մի փոքր ձգված չափեր, միջին հասակից փոքր-ինչ ցածր է, ունի սրածայր ականջներ, պոչը փաթաթված է մեջքի վրա, գեղեցիկ է և խելացի: Հանդիպում են և՛ երկար, և՛ կարճ մազածածկույթով շներ: Սեռական դիմորֆիզմը (արուներ և էգերի տարբերությունը) վառ արտահայտված է. արուների վզակոթի իդեալական բարձրությունը 46 սանտիմետր է, էգերինը՝ 42 սանտիմետր, արուների քաշը կազմում է մոտ 14 կիլոգրամ, իսկ էգերինը՝ մոտ 11 կիլոգրամ[6][8]:

Դունչը մի փոքր ավելի կարճ է, քան գանգի մասը, քթի թիկնակը ուղիղ է: Այտոսկրերը արտահայտված չեն։ Ճակատից մինչև դունչ հատվածը հստակ նշված է, բայց ոչ շատ կտրուկ և ոչ խորը: Քիթը սև է, որոշ շագանակագույն և մաշկագույն գունավորում ունեցող շների մոտ այն մուգ շագանակագույն է: Կծվածքը մկրատանման է: Աչքերը միջին չափի են և նուշանման, սովորաբար մուգ շագանակագույն: Ականջներ եռանկյունաձեև են, բարձրացրած, միջին չափի, բավականին շարժական, ծայրերը փոքր-ինչ կլորացված են. զգայուն կերպով արձագանքում են շրջապատող հնչյուններին, ցույց են տալիս շան տրամադրությունը[6]:

Pierwsza polska para hodowlana psów islandzkich..jpg

Պարանոցը մկանոտ է: Իրանը ուղղանկյուն է և հավաք: Կրծքավանդակի խորությունը հավասար է դիմային վերջույթներից մինչև արմունկների երկարությանը, կողոսկրերը բավականին կոր են, որովայնը՝ փոքր-ինչ ձգված: Պոչը բարձր տնկված է և շրջանաձև ոլորված, հպվում է մեջքին[6]: Վերջույթները ուզիղ են, զուգահեռ և ուժեղ, ինչպես նաև ճիշտ անկյուններում հոդակապավոր։ Ձվաձև թաթերը, ամփոփված, հավաքված են գնդաձև, խիտ առաձգական բարձերով: Առջևի թաթերի օգնող մատերը կարող են կրկնակի լինել: Հետևի թաթերի վրա ցանկալի են լավ զարգացած կրկնակի օգտակար մատները[6]:

Մազածածկույթը կրկնակի է, հաստ, բավականին կոպիտ, լավ պաշտպանում է շանը վատ եղանակներից: Լինում է երկու տեսակ՝ կարճ և երկար։ Կարճ մազերով շների մազածածկույթը հաստ է՝ միջին երկարությամբ և փափուկ աղվամազերով: Առավել կարճ են մազերը առջևի վերջույթների ու դնչի վրա, գլխի վերին մասում և ականջներում: Առավել երկար են՝ պարանոցի, կրծքավանդակի և հետևի վերջույթների ետևի կողմում: Պոչի բրդի երկարությունը հավասար է բրդի ընդհանուր երկարությանը: Երկար մազածածկույթով շները ունեն ավելի խիտ և փափուկ աղվամազեր, որոնք առավել կարճ են դնչի վրա, գլխի վերին մասում, ականջների առջևի կողմում և վերջույթների առջևի մասում, առավել երկար՝ ականջների հետևի կողմում, պարանոցի, կրծքավանդակի, առջևի և հետևի վերջույթների վրա: Պոչի մազածածկույթը շատ հաստ է, և նրա երկարությունը համամասնական է մազածածկույթի ընդհանուր երկարությանը[6]:

Գունավորումը շիկակարմիր է (ունի տարբեր երանգներ՝ մաշկագույնից մինչև կարմրավուն շագանակագույն), շոկոլադե դարչնագույն, մոխրագույն և սև: Գերակշռող գույնը միշտ ուղեկցվում է սպիտակ նշագծերով, որոնք հաճախ գտնվում են գանգի կամ դնչի վրա, կրծքավանդակի և պոչի ծայրի վրա, ինչպես նաև ձևավորում են սպիտակ օձիք և տարբեր երկարության սպիտակ «գուլպաներ»: Իրանի ներքևի մասում՝ կոկորդից մինչև պոչը, մազածածկույթը առավել բաց երանգներ ունի: Կարմիր և մոխրագույն շները կարող են ունենալ սև «դիմակ», մազածածկույթի սև եզրեր և հազվադեպ՝ սև մազիկներ: Սև (իրականում եռագույն) շների մոտ առկա են սպիտակ նշագծեր և ավանդական կարմրագույն բծեր այտերին, աչքերի և ոտքերի վրա [6]:

Խառնվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիմացկուն, ոչ ագրեսիվ, մարդամոտ, խելացի, հետաքրքիր, ուրախ, զգոն և արագաշարժ հովվաշներ են՝ թույլ զարգացած որսորդական բնազդով: Իր գործառույթների ժամանակ օգտագործում է ձայնը, ինչը չափազանց օգտակար է դառնում լեռնային արոտավայրերում անասունների և մոլորված ոչխարների որոնման ժամանակ: Լավ հարաբերություններ ունեն փոքր երեխաների հետ՝ հանդես գալով դայակի դերում[3][4][6]։

Իսլանդական շան ձագուկ

Կարող է լինել լավ պահակ, որն իր հնչեղ տագնապալի հաչոցով կտեղեկացնի անծանոթի մոտենալու մասին և կգործի որպես կենդանի ցանկապատ իր ընտանիքին պատկանող տարածքի շուրջ։ Իսլանդական հովվաշունը միշտ ձգտում է պաշտպանել ընտանի կենդանիների ձագերին, մասնավորապես գիշատիչ թռչունների հարձակումից, ուստի նա միշտ հետևում է և հաչում է այն ամենի վրա, ինչ մոտենում է վերևից․ դա նրան բնորոշ առանձնահատկությունն է[10]։

Առողջություն, սնունդ և խնամք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլանդական շունը պատկանում է առողջ ցեղատեսակների թվին, հազվադեպ կարող են նկատվել ծնկոսկրերի հոդախախտում, ազդրերի և արմնկահոդերի հոդախախտումներ[11]։ Կյանքի միջին տևողությունը կազմում է 12-ից մինչև 14 տարի[8]։

Այս շները պահանջում են ընդարձակ տարածք, ուստի իսլանդական հովվաշներին քաղաքային բնակարաններում գրեթե չեն պահում: Բավարարվում են փոքր քանակությամբ սննդով և շատ են սիրում ձուկ։ Երկար զբոսանքի հետ մեկտեղ անհրաժեշտ են Ֆիզիկական վարժություններ։ Խնամքի մեջ են մտնում սանրով կամ խոզանակով մազածածկույթի շաբաթական սանրելը և հաճախակի լողացնելը։ Բացի այդ, պետք է պարբերաբար կտրել ճանկերը՝ ընդարձակումից, ճեղքումներից և ճաքճքելուց խուսափելու համար։ Պետք է նաև մաքրել շան ատամները և ստուգել ականջներում կեղտի առկայությունը, որը կարող է հանգեցնել վարակի[2][3][11]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Животные в доме: энциклопедия / Ред. коллегия: В. Г. Гребцова, М. Г. Таршис, Г. И. Фоменко. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 102. — 304 с. — ISBN 5-85270-118-1
  2. 2,0 2,1 Круковер Собаки. Самая полная энциклопедия. — М.: Эксмо, 2013. — С. 250. — 464 с. — ISBN 978-5-699-59539-6
  3. 3,0 3,1 3,2 Энциклопедия пород собак. — СПб.: СЗКЭО «Кристалл», 2006. Архивировано из первоисточника 1 Դեկտեմբերի 2017.
  4. 4,0 4,1 4,2 «Icelandic Sheepdog. Official UKC Breed Standard» (անգլերեն)։ United Kennel Club։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-01-30-ին։ Վերցված է 2017-11-19 
  5. 5,0 5,1 5,2 «History of the Iselandic Sheepdog» (անգլերեն)։ Iselandic Sheepdog International Cooperation։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-12-01-ին։ Վերցված է 2017-11-19 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 «ICELANDIC SHEEPDOG. FCI-Standard № 289» (անգլերեն)։ Federation Cynologique Internationale։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-12-01-ին։ Վերցված է 2017-11-19 
  7. «FCI breeds nomenclature. ISLENSKUR FJÁRHUNDUR (289)» (անգլերեն)։ Federation Cynologique Internationale։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-12-01-ին։ Վերցված է 2017-11-19 
  8. 8,0 8,1 8,2 «Icelandic Sheepdog» (անգլերեն)։ American Kennel Club։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-16-ին։ Վերցված է 2017-11-19 
  9. «The ISIC database» (անգլերեն)։ Icelandic Sheepdog International Cooperation։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-01-30-ին։ Վերցված է 2017-11-19 
  10. «A general description of the Icelandic Sheepdog» (անգլերեն)։ Icelandic Sheepdog International Cooperation։ Վերցված է 2017-11-19 
  11. 11,0 11,1 «Icelandic Sheepdog Care» (անգլերեն)։ American Kennel Club։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-12-01-ին։ Վերցված է 2017-11-19 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]