Իպոլիտո Իրիգոյեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Իպոլիտո Իրիգոյեն
Foto yrigoyen - presidente -presidenciagovar.jpg
 
Կուսակցություն՝ Radical Civic Union?
Կրթություն՝ Բուենոս Այրեսի համալսարան
Մասնագիտություն՝ փաստաբան, քաղաքական գործիչ և հեղինակ
Դավանանք աթեիստ
Ծննդյան օր հուլիսի 12, 1852(1852-07-12)[1][2]
Ծննդավայր Բուենոս Այրես, Արգենտինա[3]
Վախճանի օր հուլիսի 3, 1936(1936-07-03)[2] (83 տարեկան)
Վախճանի վայր Բուենոս Այրես, Արգենտինա[3]
Գերեզման Ռեկոլետա գերեզմանատուն
Թաղված Ռեկոլետա գերեզմանատուն
Քաղաքացիություն Flag of Argentina (alternative).svg Արգենտինա
 
Ինքնագիր Hipólito Yrigoyen - Firma.svg
 
Պարգևներ

Իզաբել Կաթոլիկի շքանշանի ասպետ

Իպոլիտո Իրիգոյեն (լրիվ անունը՝ Խուան Իպոլիտո դել Սագրադո Կարասոն դե Հիսուս Իրիգոյեն Ալեմ, իսպ.՝ Juan Hipólito, հուլիսի 12, 1852(1852-07-12)[1][2], Բուենոս Այրես, Արգենտինա[3] - հուլիսի 3, 1936(1936-07-03)[2], Բուենոս Այրես, Արգենտինա[3]), արգենտինացի քաղաքական գործիչ, Արգենտինայի նախագահ 1916 թվականի հոկտեմբերի 12-ից մինչև 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ը և 1928 թվականի օգոստոսի 12-ից մինչև 1930 թվականի սեպտեմբերի 6-ը՝ ներկայացնելով «Քաղաքացիական արմատական միություն» կուսակցությունը։ Ռազմական հեղաշրջման արդյունքում պաշտոնաթող է եղել։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1891 թվականին իր հորեղբոր՝ Լեանդրո Ալեմի հետ միասին եղել է «Քաղաքացիական արմատական միություն» կուսակցության հիմնադիրներից մեկը։ Մինչ այդ աշխատել է դպրոցում, որպես ուսուցիչ և չի զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ: 1896 թվականին՝ քեռու ինքնասպանությունից հետո, դարձել է ՔԱՄ կուսակցության նոր ղեկավարը։ 1916 թվականին՝ տղամարդկանց համար համընդհանուր պարտադիր ընտրական իրավունքի մասին 8871-րդ օրենքի ընդունումից անմիջապես հետո, ընտրվել է երկրի նախագահ։

Առաջին նախագահական ժամկետ (1916-1922)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իպոլիտո Իրիգոյենի ղեկավարության ներքո Արգենտինան չի միջամտել Առաջին համաշխարհային պատերազմին և իր արտահանման հիման վրա հարստացել է գյուղատնտեսության արտադրանքի առևտրով: Չնայած պատերազմող երկրների հետ մի շարք միջադեպերի, նրա կառավարությունը կարողացել է պաշտպանել Արգենտինայի ազգային ինքնիշխանությունը։ Իրիգոյենը դատապարտել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը և Վերսալյան համակարգը[4], թեև ենթարկվել է ներքին պրոբիտանական ուժերի հարձակումներին։ Միևնույն ժամանակ, դա նրան բերել է արգենտինական ազգի ժողովրդականությունը[5]։ Աջակցելով Ազգերի լիգայի ստեղծման գաղափարին՝ իր ապագա անդամների հետ հանդես է եկել թվաքանակի առավելագույն ընդլայնման օգտին, ինչը պետք է օգներ խուսափել երկրների միջև աճող հակասություններից և առավելություններից զրկել ամենահարուստ պետություններին: Մարսելո Տորքուատո Դե Ալվեարը և Ռոմուլո Նաոնն Իրիգոյեին անվանում էին հերմանոֆիլ: Նրանց հետևել են ԱՄՆ կառավարությունը, որը շահագրգռված էր ամերիկյան մայրցամաքում Արգենտինայի դիրքերի թուլացմամբ։ Իրիգոյենի կենսագիրը գրել է, որ «երկրի պատմության մեջ ոչ մի մարդ այդքան սիրելի և միևնույն ժամանակ այնքան ատելի չի եղել, ինչպես նախագահ Իրիգոյենը»։ Սակայն ազգը հանուն համազգային շահերի միավորելու ունակությունը առիթ է տվել որոշ հետազոտողների նրան անվանել «արգենտինական Գանդի»[4]։

Նրա օրոք մեծ ուշադրություն է դարձվել կրթության և սոցիալական ապահովության զարգացմանը։ Մասնավորապես, հայտնվել է աշխատանքային օրենսդրություն, աճել է դպրոցների և համալսարանների թիվը, կրճատվել է անգրագետների թիվը։ Աշխատանքային դասի թվային ավելացումը հանգեցրել է գործադուլային շարժման ակտիվացմանը, այդ թվում՝ երկաթուղում։ Իրիգոյենի կառավարությունն ի սկզբանե մտադիր էր երկխոսություն սկսել գործադուլ անողների հետ, սակայն Մեծ Բրիտանիայի ճնշման տակ, որը տիրապետել էր Արգենտինայի բոլոր երկաթուղիների կեսին, երկաթուղային տրանսպորտում ցանկացած գործադուլ արգելված էր: 1919 թվականի հունվարի 10-ին համընդհանուր աշխատանքային գործադուլ Է անցկացվել, 1920-1921 թվականներին՝ մի շարք խոշոր գործադուլ գյուղացիների շրջանում, որոնցից մի քանիսը դաժանորեն ճնշվել են (օրինակ՝ 1921 թվականին Պատագոնիայում բատրակների ապստամբությունը)[6]:

1919 թվականի հունվարին մահացել է Արգենտինայում մեքսիկացի դեսպան Ամադո Ներվոն։ Նրա մարմինը հայրենիք է ուղարկվել «Նուեվե դե Խուլիո» հածանավով։ Մեքսիկայի ճանապարհին նավը մտել է Դոմինիկյան Հանրապետության նավահանգիստ, որը բռնազավթվել է 1916 թվականին Միացյալ Նահանգների զորքերի կողմից: Հածանավապետը, չիմանալով, թե որ դրոշի (ամերիկյան կամ դոմինիկյան) պատվին է նրան ողջույնի համազարկ տվել, հարցում է ուղարկել Բուենոս Այրես։ Հեռագրով Իրիգոյենը պատասխանել է. «Մտեք նավահանգիստ և ողջունեք Դոմինիկյան Հանրապետության ազգային դրոշը»: Սա զայրույթ է առաջացրել Միացյալ Նահանգներում[7]:

Երկորդ նախագահական ժամկետ (1928-1930)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1922 թվականին Իրիգոյեն, որն իրավունք չուներ առաջադրվելու երկրորդ ժամկետով, փոխարինել է նրա կուսակից Մարսելո Տորքուատո դե Ալվեարին, որը, սակայն, ներկայացնում էր մեկ այլ՝ աջ կուսակցական խմբակցություն։ 1928 թվականին՝ դե Ալվեարի ժամկետի ավարտից հետո, Իրիգոյենը կրկին ընտրվել է նախագահ։ Իրիգոյենի նախընտրական գլխավոր կարգախոսներից մեկը նավթի ազգայնացումն էր, որը, սակայն, չի հաջողվել իրականացնել։ Չնայած կառավարման առաջին ժամկետի ընթացքում որոշ տնտեսական հաջողություններին, Իրիգոյենը չի կարողացել հաղթահարել համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետևանքները, և 1930 թվականի սեպտեմբերի 6-ին նա իշխանությունից հեռացվել է գեներալներ Խոսե Ֆելիքս Ուրիբուրի և Ագուստին Պեդրո Խուստոյի ղեկավարությամբ: Հատկանշական է, որ հեղաշրջումն իրականացվել է ընդամենը 1,5 հազար զինվորների ուժերով, որոնք գրավել են մայրաքաղաքն ու հասել նախագահի ու կառավարության հրաժարականին։ Ապստամբներից մեկը Խուան Դոմինգո Պերոնն էր՝ Արգենտինայի ապագա նախագահը։ Հեղաշրջումից հետո Իրիգոյենն ուղարկվել է Մարտին Գարսիա կղզի[8]։ 1932 թվականի փետրվարին ազատ արձակվելուց հետո Իրիգոյենը տնային կալանք է ացկացրել Բուենոս Այրեսում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #119097192 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  4. 4,0 4,1 Строганов, 1995, էջ 34
  5. Ермолаев, 1961, էջ 297
  6. Казаков В.П. Политическая история Аргентины ХХ в. — Москва, 2007. — С. 55-59.
  7. Ермолаев, 1961, էջ 299
  8. Ермолаев, 1961, էջ 373

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Amuchástegui, Antonio (1972). Mentalidades argentinas 1860-1930. Editorial Universitaria de Buenos Aires.
  • Herrera de Noble, Ernestina (2010). Hipólito Yrigoyen. Grandes biografías de los 200 años. Buenos Aires: Sol 90. 978-987-07-0844-5.
  • Herrera de Noble, Ernestina (dir.) (2011a). Diario Clarín, ed. Yrigoyen gana con la nueva ley 1916. Historia de las elecciones argentinas. Buenos Aires: Artes Gráficas Rioplatenses. 978-987-07-1392-0
  • Luna, Félix (1986). Yrigoyen. Hyspamerica. 950-614-361-7.
  • Luna, Félix (1999). Alvear. Editorial Sudamericana. 950-07-1522-8.