Jump to content

Ինքնավարություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ինքնավարություն
հասկացություն Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիա• Ընդունակություններ
 • ազատություն
  • freedom of action Խմբագրել Wikidata
Կազմված էself-governance, self-determination freedom Խմբագրել Wikidata
Հակառակըheteronomy Խմբագրել Wikidata
Իրավունքներ
Տեսական տարբերություններ
Մարդու իրավունքներ
Շահառուի իրավունքներ
Իրավունքների այլ խմբեր

Ինքնավարություն (անգլ.՝ autonomy), զարգացման հոգեբանության և բարոյական, քաղաքական և կենսաէթիկական փիլիսոփայության մեջ տեղեկացված, չպարտադրված որոշում կայացնելու կարողություն:

Ինքնավար կազմակերպություններում ինքնավարությունը կարող է սահմանվել մարդկային ռեսուրսների տեսանկյունից, որտեղ այն նշանակում է աշխատակցին իր աշխատանքում տրված (համեմատաբար բարձր) հայեցողության մակարդակ: Նման դեպքերում, ինչպես հայտնի է, ինքնավարությունը, ընդհանուր առմամբ, մեծացնում է աշխատանքային գոհունակությունը[1]:

Բժշկական համատեքստում հիվանդի անձնական ինքնավարության նկատմամբ հարգանքը համարվում է բժշկական էթիկայի բազմաթիվ հիմնարար սկզբունքներից մեկը:

Սոցիոլոգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոցիոլոգիայում ինքնավարության սահմանների շուրջ վեճը խոչընդոտում էր հարաբերական ինքնավարությունից այն կողմ ցանկացած հասկացության վերլուծությանը, մինչև որ գիտության և տեխնոլոգիայի ուսումնասիրությունների շրջանակներում ստեղծվել և զարգացել է ինքնավարության տիպաբանությունը[2]: Ըստ դրա, գիտության առկա ինքնավարության ինստիտուտը «ռեֆլեքսիվ ինքնավարություն» է. գիտական ոլորտի անձինք և կառույցները կարող են թարգմանել կամ արտացոլել սոցիալական և քաղաքական ոլորտների ներկայացրած բազմազան թեմաները, ինչպես նաև ազդել դրանց վրա հետազոտական նախագծերի թեմատիկ ընտրության հարցում:

Ինստիտուցիոնալ ինքնավարություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինստիտուցիոնալ ինքնավարությունը նշանակում է օրենսդիրի՝ պաշտոնական նպատակները իրականացնելու կարողություն ունենալը: Ինքնավար ինստիտուտները պատասխանատու են բավարար ռեսուրսներ գտնելու կամ համապատասխանաբար իրենց պլանները, ծրագրերը, դասընթացները, պարտականությունները և ծառայությունները փոփոխելու համար[3]: Սակայն դա անելիս նրանք պետք է հաղթահարեն ցանկացած խոչընդոտ, որը կարող է առաջանալ, ինչպիսիք են սոցիալական ճնշումը կրճատումների կամ սոցիալ-տնտեսական դժվարությունների դեմ: Օրենսդիրի տեսանկյունից, ինստիտուցիոնալ ինքնավարությունը մեծացնելու համար պետք է ստեղծել ինքնակառավարման և ինստիտուցիոնալ ինքնակառավարման պայմաններ: Լիդերության աճը և որոշումների կայացման պարտականությունների վերաբաշխումը օգտակար կլինեն ռեսուրսների հետազոտության համար[4]:

Ինստիտուցիոնալ ինքնավարությունը հաճախ դիտվում էր որպես ինքնորոշման հոմանիշ, և շատ կառավարություններ վախենում էին, որ դա ինստիտուտներին կտանի դեպի իռեդենտիստական կամ անջատողական տարածաշրջան: Սակայն ինքնավարությունը պետք է դիտարկել որպես ինքնորոշման այքարի լուծում: Ինքնորոշումը անկախության ուղղությամբ շարժում է, մինչդեռ ինքնավարությունը երկրի ներսում տարբեր տարածաշրջանների/խմբերի տեղավորման միջոց է: Ինստիտուցիոնալ ինքնավարությունը կարող է մեղմացնել հասարակության մեջ փոքրամասնությունների և էթնիկ խմբերի վերաբերյալ հակամարտությունները: Խմբերին և ինստիտուտներին ավելի շատ ինքնավարություն տրամադրելը նպաստում է նրանց և կենտրոնական կառավարության միջև դիվանագիտական հարաբերությունների ստեղծմանը[5]:

Քաղաքականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարման տեսանկյունից ինքնավարությունը վերաբերում է ինքնակառավարմանը: Ինքնավար իրավասության օրինակ էր նախկինում Միացյալ Նահանգների՝ Ֆիլիպինյան կղզիների կառավարումը: 1916 թվականի Ֆիլիպինների ինքնավարության մասին օրենքը սահմանել է ինքնավար կառավարության ստեղծման շրջանակը, որի ներքո ֆիլիպինցի ժողովուրդն ուներ ավելի լայն ներքին ինքնավարություն, քան նախկինում, չնայած այն որոշակի արտոնություններ էր վերապահում Միացյալ Նահանգներին՝ իր ինքնիշխան իրավունքներն ու շահերը պաշտպանելու համար[6]: Այլ օրինակներից են Կոսովոն (որպես Կոսովոյի սոցիալիստական ինքնավար մարզ) Մարշալ Տիտոյի գլխավորությամբ նախկին Հարավսլավիայի կառավարության ներքո[7] և Պունտլենդի ինքնավար մարզը Սոմալիի Դաշնային Հանրապետության կազմում:

Չնայած տարածքային առումով հաճախ սահմանվում են որպես ինքնակառավարումներ, ինքնավար ինքնակառավարման հաստատությունները կարող են ունենալ ոչ տարածքային ձև: Նման ոչ տարածքային լուծումներն են, օրինակ, մշակութային ինքնավարությունը Էստոնիայում և Հունգարիայում, ազգային փոքրամասնությունների խորհուրդները Սերբիայում կամ սամի խորհրդարանները Սկանդինավյան երկրներում[8][9]։

Փիլիսոփայություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինքնավարությունը լայն ազդեցություն ունի փիլիսոփայության տարբեր ոլորտների վրա: Մետաֆիզիկայում ինքնավարության հասկացությունը հիշատակվում է կամքի ազատության, ճակատագրապաշտության, դետերմինիզմի և գործունության մասին քննարկումներում: Բարոյական փիլիսոփայության մեջ ինքնավարությունը վերաբերում է օբյեկտիվ բարոյական օրենքին ենթարկվելուն[10]:

Ըստ Կանտի

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմանուիլ Կանտը (1724–1804) ինքնավարությունը սահմանել է ժամանակակից էթիկայի վերաբերյալ երեք թեմաներով։ Առաջինը՝ ինքնավարությունը որպես սեփական որոշումներ կայացնելու իրավունք՝ բացառելով ուրիշների ցանկացած միջամտություն։ Երկրորդ՝ ինքնավարությունը որպես նման որոշումներ կայացնելու ունակություն՝ սեփական մտքի անկախության և անձնական խորհրդածությունից հետո։ Երրորդ՝ որպես ինքնուրույն կյանքով ապրելու իդեալական ձև։ Ամփոփելով՝ ինքնավարությունը բարոյական իրավունքն է, որը մենք ունենք ինքնուրույն մտածելու և որոշումներ կայացնելու ունակություն, որը որոշակի չափով վերահսկողություն կամ իշխանություն է ապահովում մարդու առօրյա կյանքում տեղի ունեցող իրադարձությունների նկատմամբ[11]։

Կանտի ինքնավարությանը անդրադառնում է բարոյական տեսությունը՝ տալով ինչպես հիմնարար, այնպես էլ վերացական հարցեր։ Նա կարծում էր, որ բարոյականության գոյության համար պետք է լինի ինքնավարություն։ Ինքնուրույն բառը ծագում է հունարեն autonomus բառից[12], որտեղ auto նշանակում է ես, իսկ nomos՝ կառավարել (ինչպես կարելի է տեսնել դրա օգտագործումը nomárchēs բառում, որը նշանակում է նահանգապետ)։ Կանտի ինքնավարությունը նաև ապահովում է ռացիոնալ ինքնավարության զգացում, պարզապես նշանակում է, որ մարդը ռացիոնալ կերպով ունի իր սեփական կյանքը կառավարելու մոտիվացիա: Ռացիոնալ ինքնավարությունը ենթադրում է սեփական որոշումներ կայացնել, բայց դա չի կարող իրականացվել միայն մեկուսացված: Համագործակցային ռացիոնալ փոխազդեցությունները անհրաժեշտ են ինչպես ուրիշների հետ աշխարհում ապրելու մեր կարողությունը զարգացնելու, այնպես էլ իրականացնելու համար։

Կանտը պնդում էր, որ բարոյականությունը ենթադրում է այս ինքնավարությունը բարոյական գործակալների մոտ, քանի որ բարոյական պահանջները արտահայտվում են կատեգորիկ իմպերատիվներով կամ հրամայականներով: Հրամայականը կատեգորիկ է, եթե այն տալիս է անձնական ցանկություններից կամ շահերից անկախ վավեր հրաման, որը կապահովի հրամանին հնազանդվելու պատճառ:

«Մի՛ արագացրեք մայրուղում, եթե չեք ուզում, որ ոստիկանությունը կանգնեցնի ձեզ» հիպոթետիկ հրամայական է: «Սխալ է խախտել օրենքը, ուստի մի՛ արագացրեք մայրուղում» կատեգորիկ հրամայական է: Ավտոմայրուղում արագություն չգերազանցելու հիպոթետիկ հրամանը ձեզ համար վավեր չէ, եթե մարդու համար միևնույն է՝ ոստիկանությունը կկանգնեցնի՞, թե՞ ոչ։ Կատեգորիկ հրամանը մարդու համար վավեր է երկու դեպքում էլ։ Կարելի է ակնկալել, որ ինքնավար բարոյական գործակալները կենթարկվեն կատեգորիկ հրամայականի հրամանին, նույնիսկ եթե նրանք չունեն անձնական ցանկություն կամ հետաքրքրություն դա անելու համար։ Սակայն, բաց է մնում հարցը, թե արդյոք նրանք կենթարկվեն դրան։

Ինքնավարության կանտյան ուսմունքը հաճախ սխալ է մեկնաբանվում՝ բաց թողնելով կարևոր կետը ինքնավար գործակալի բարոյական օրենքին ինքնաենթարկվելու մասին։ Կարծիք կա, որ ինքնավարությունը լիովին բացատրվում է որպես կատեգորիկ հրամանին ենթարկվելու ունակություն՝ անկախ անձնական ցանկությունից կամ հետաքրքրությունից, կամ ավելի վատը՝ որ ինքնավարությունը կատեգորիկ հրամանին «ենթարկվելն» է՝ անկախ բնական ցանկությունից կամ հետաքրքրությունից, և որ հետերոնոմիան, դրա հակառակը, գործում է անձնական դրդապատճառներով, ինչպիսիք նշված են հիպոթետիկ հրամայականներում։

Իր «Բարոյականության մետաֆիզիկայի հիմունքներ» աշխատության մեջ Կանտը ինքնավարության հասկացությունը կիրառել է նաև անհատականության և մարդկային արժանապատվության հասկացությունը սահմանելու համար։ Ինքնավարությունը, ինչպես նաև ռացիոնալությունը, Կանտը դիտում է որպես իմաստալից կյանքի երկու չափանիշներ: Կանտը կհամարեր, որ առանց դրանց ապրած կյանքը արժանի չէ ապրելու. դա կլիներ արժեքավոր կյանք, որը հավասար կլիներ բույսի կամ միջատի կյանքին[13]: Կանտի կարծիքով, ինքնավարությունը մասամբ պատճառ է, որ մենք ուրիշներին բարոյապես պատասխանատու ենք համարում իրենց գործողությունների համար: Մարդկային գործողությունները բարոյապես գովասանքի կամ դատապարտման են արժանի մեր ինքնավարության շնորհիվ: Ոչ ինքնավար էակները, ինչպիսիք են բույսերը կամ կենդանիները, դատապարտելի չեն իրենց գործողությունների ոչ ինքնավար լինելու պատճառով: Կանտի դիրքորոշումը հանցագործության և պատժի վերաբերյալ ազդված է ինքնավարության վերաբերյալ նրա հայացքներից: Հանցագործներին ուղեղի լվացումը կամ թմրանյութերով օրինապահ քաղաքացիներ դարձնելը անբարոյական կլինի, քանի որ դա չի հարգի նրանց ինքնավարությունը: Վերականգնումը պետք է փնտրվի այնպես, որ հարգի նրանց ինքնավարությունը և արժանապատվությունը որպես մարդիկ[14]:

Ըստ Նիցշեի

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրիդրիխ Նիցշեն գրել է ինքնավարության և բարոյական պայքարի մասին[15]: Այս իմաստով ինքնավարությունը կոչվում է ազատ «ես» և ներառում է «ես»-ի մի քանի կողմեր, այդ թվում՝ ինքնահարգանքը և նույնիսկ ինքնասիրությունը: Սա կարելի է մեկնաբանել որպես Կանտի (ինքնահարգանք) և Արիստոտելի (ինքնասիրություն) ազդեցության միասնություն: Նիցշեի համար էթիկական ինքնավարության գնահատումը կարող է լուծել սիրո (ինքնասիրություն) և օրենքի (ինքնահարգանք) միջև հակամարտությունը, որը հետագայում կարող է իրականություն դառնալ ինքնապատասխանատվության փորձի միջոցով: Քանի որ Նիցշեն ազատության զգացումը սահմանում է որպես սեփական կյանքի համար պատասխանատու լինելը, ազատությունն ու ինքնապատասխանատվությունը կարող են շատ կապված լինել ինքնավարության հետ[16]:

Ըստ Պիաժեի

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շվեյցարացի փիլիսոփա Ժան Պիաժեն (1896–1980) կարծում էր, որ ինքնավարությունը գալիս է ներսից և արդյունք է «ազատ որոշման»։ Այն ներքին արժեք ունի, և ինքնավարության բարոյականությունը ոչ միայն ընդունված է, այլև պարտադիր։ Երբ տեղի է ունենում սոցիալական փոխանակման փորձ, փոխադարձ, իդեալական և բնական է, որ ինքնավարություն լինի՝ անկախ նրանից, թե ինչու է տեղի ունեցել ուրիշների հետ համագործակցությունը։ Պիաժեի համար «ինքնավար» տերմինը կարող է օգտագործվել կանոնները ինքնուրույն ընտրելու կարողությունը՝ ընտրելով, թե որ կանոններին հետևել կամ չհետևել, մենք էլ ենք որոշում մեր սեփական վարքագիծը[17]։

Պիաժեն ուսումնասիրել է երեխաների ճանաչողական զարգացումը՝ վերլուծելով նրանց խաղերի ընթացքում և հարցազրույցների միջոցով, հաստատելով (այլ սկզբունքների շարքում), որ երեխաների բարոյական հասունացման գործընթացը տեղի է ունեցել երկու փուլով՝ առաջինը՝ հետերոնոմիա, իսկ երկրորդը՝ ինքնավարություն։

  • Հետերոնոմ դատողություն. Կանոնները օբյեկտիվ և անփոփոխ են։ Դրանք պետք է լինեն բառացի, քանի որ իշխանությունն է դրանք հրամայում և չեն տեղավորվում բացառությունների կամ քննարկումների մեջ։ Կանոնի հիմքը գերագույն իշխանությունն է (ծնողներ, մեծահասակներ, պետություն), ուստի այն ոչ մի դեպքում չպետք է պատճառաբանի սահմանված կամ կատարված կանոնները։ Տրված պարտականությունները ընկալվում են որպես տրված ինքդ քեզնից։ Ցանկացած բարոյական մոտիվացիա և զգացմունք հնարավոր է այն միջոցով, ինչը մարդը ճիշտ է համարում։
  • Ինքնուրույն դատողություն. Կանոնները փոփոխելի են։ Դրանք կարող են մեկնաբանվել և տեղավորվել բացառությունների ու առարկությունների մեջ։ Կանոնի հիմքը դրա սեփական ընդունումն է, և դրա իմաստը պետք է բացատրվի։ Պատժամիջոցները պետք է համաչափ լինեն բացակայությանը՝ ենթադրելով, որ երբեմն հանցագործությունները կարող են անպատիժ մնալ, ուստի կոլեկտիվ պատիժն անընդունելի է, եթե այն մեղավոր չէ։ Հանգամանքները կարող են չպատժել մեղավորին։ Տրված պարտականությունները ընկալվում են որպես տրված դրսից։ Կանոններին հետևում են մեխանիկորեն, քանի որ դա պարզապես կանոն է կամ որպես պատժի որևէ ձևից խուսափելու միջոց։

Ըստ Քոլբերգի

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկացի հոգեբան Լոուրենս Քոլբերգը (1927–1987) շարունակում է Պիաժեի ուսումնասիրությունները: Նրա ուսումնասիրությունները հավաքագրել են տարբեր աշխարհագրական լայնություններից տեղեկատվություն՝ մշակութային փոփոխականությունը վերացնելու համար, և կենտրոնացել են բարոյական դատողության վրա, այլ ոչ թե վարքագծի կամ դրա հետևանքների վրա: Դեռահաս և դեռահաս տղաների հետ հարցազրույցների միջոցով, որոնք պետք է փորձեին լուծել «բարոյական դիլեմաներ», Քոլբերգը շարունակել է զարգացնել բարոյական զարգացման փուլերը: Նրանց տված պատասխանները կարող էին լինել երկու բանից մեկը: Կամ նրանք ընտրում են հնազանդվել տրված օրենքին, իշխանության ներկայացուցչին կամ որևէ կանոնի, կամ ընտրում են գործողություններ ձեռնարկել, որոնք կծառայեն մարդկային կարիքներին, բայց իրենց հերթին կխախտեն այդ տրված կանոնը կամ հրամանը:

Ամենատարածված բարոյական դիլեման վերաբերում էր քաղցկեղի հատուկ տեսակի պատճառով մահվանը մոտեցող տղամարդու կնոջը: Քանի որ դեղամիջոցը չափազանց թանկ էր ինքնուրույն ձեռք բերելու համար, և քանի որ դեղագործը, որը հայտնաբերել և վաճառել է դեղամիջոցը, կարեկցանք չի ունեցել նրա նկատմամբ և միայն շահույթ է ցանկացել, նա գողացել է այն: Քոլբերգը հարցնում է այս դեռահաս և դեռահաս տղաներին (10, 13 և 16 տարեկան), թե արդյոք նրանք կարծում են, որ ամուսինը պետք է դա աներ, թե ոչ: Հետևաբար, իրենց որոշումներից կախված, նրանք պատասխաններ տվեցին Քոլբերգին ավելի խորը տրամաբանությունների և մտքերի վերաբերյալ և որոշել են, թե ինչն են նրանք կարևոր համարում: Այս արժեքը այնուհետև որոշել է նրանց բարոյական դատողության «կառուցվածքը»[18]:

Քոլբերգը սահմանել է բարոյականության երեք փուլ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաժանված է երկու մակարդակի: Դրանք ընկալվում են առաջադեմ իմաստով, այսինքն՝ ավելի բարձր մակարդակները ցույց են տալիս ավելի մեծ ինքնավարություն[19]:

  • Մակարդակ 1. Նախաբարոյական/Նախավանդական բարոյականություն. Ստանդարտները բավարարվում են (կամ չեն բավարարվում)՝ կախված հեդոնիստական կամ ֆիզիկական հետևանքներից:
    • [Փուլ 0. Էգոկենտրոն դատողություն. Անհատական ցանկություններից անկախ բարոյական հասկացություն գոյություն չունի, ներառյալ կանոնների կամ պարտավորությունների հասկացության բացակայությունը]:
    • Փուլ 1. Պատժի-հնազանդության կողմնորոշում. Կանոնը պահպանվում է միայն պատժից խուսափելու համար: Ֆիզիկական հետևանքները որոշում են բարությունը կամ չարությունը, և իշխանությունը անվերապահորեն տրվում է առանց մարդկային կամ բարոյական արժեքի կամ այդ հետևանքների իմաստի նկատմամբ հարգանքի: Մտահոգությունը ինքնության մասին է:
    • Փուլ 2. Գործիքային-ռելյատիվիստական կողմնորոշում. Բարոյականները անհատական և եսակենտրոն են: Կա շահերի փոխանակում, բայց միշտ անձնական կարիքների բավարարման տեսանկյունից։ Արդարության և փոխադարձության տարրերը առկա են, բայց դրանք մեկնաբանվում են պրագմատիկ ձևով՝ երախտագիտության կամ արդարադատության փորձի փոխարեն։ Էգոկենտրոն բնույթ ունեն, բայց սկսում են ներառել իրերը ուրիշների տեսանկյունից տեսնելու ունակությունը։
  • 2-րդ մակարդակ. Ավանդական բարոյականություն/դերային համապատասխանություն. կանոնները պահպանում են հասարակության սահմանած կոնվենցիաների համաձայն։
    • 3-րդ փուլ. Լավ տղա-լավ աղջիկ կողմնորոշում. բարոյականությունը մշակվում է կարծրատիպային սոցիալական դերի համաձայն։ Կանոնները պահպանվում են անմիջական խմբի հավանությունը ստանալու համար, և ճիշտ գործողությունները գնահատվում են՝ հիմնվելով այն բանի վրա, թե ինչը կհաճելի լինի ուրիշներին կամ տպավորություն կստեղծի, որ մեկը լավ մարդ է։ Գործողությունները գնահատվում են մտադրությունների համաձայն։
    • 4-րդ փուլ. Օրենքի և կարգի կողմնորոշում. բարոյականությունը գնահատվում է համակարգի հեղինակության կամ հասարակական կարգի կարիքների համաձայն։ Օրենքներն ու կարգը առաջնահերթ են։
  • 3-րդ մակարդակ. Հետավանդական բարոյականություն/ինքնուրույն ընդունված բարոյական սկզբունքներ. բարոյական վարքի չափանիշները ներքինացված են։ Բարոյականությունը կառավարվում է ռացիոնալ դատողությամբ, որը բխում է անհատի արժեքի ճանաչման գիտակցված մտորումներից՝ ավանդականորեն հաստատված հասարակության մեջ։
    • 5-րդ փուլ. Սոցիալական պայմանագրի կողմնորոշում. Կան անհատական իրավունքներ և չափանիշներ, որոնք օրինականորեն հաստատվել են որպես հիմնական համընդհանուր արժեքներ։ Կանոնները համաձայնեցվում են ընթացակարգերի միջոցով, և հասարակությունը համաձայնության է գալիս քննադատական ​​քննության միջոցով՝ ընդհանուր բարօրության համար։
    • 6-րդ փուլ. Համընդհանուր սկզբունքների կողմնորոշում. Անձնական մակարդակում պահպանվում են վերացական էթիկական սկզբունքներ՝ բացի հասարակական կանոններից և կոնվենցիաներից։ Արդարության, փոխադարձության, հավասարության և մարդկային արժանապատվության համընդհանուր սկզբունքները ներքինացվում են, և եթե մարդը չի կարողանում ապրել այդ իդեալներին համապատասխան, առաջանում է մեղքի կամ ինքնադատապարտման զգացում։

Երեխայի զարգացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանկության և պատանեկության շրջանում ինքնավարությունը այն է, երբ մարդը ձգտում է իրեն զգալ որպես առանձին, ինքնակառավարվող անհատ: 1-3 տարեկան հասակում՝ Էրիկսոնի և Ֆրոյդի զարգացման փուլերի երկրորդ փուլում, տեղի է ունենում հոգեսոցիալական ճգնաժամ՝ ինքնավարություն ընդդեմ ամոթի և կասկածի: Այս փուլում տեղի ունեցող նշանակալի իրադարձությունն այն է, որ երեխաները պետք է սովորեն լինել ինքնավար, և դա չանելը կարող է հանգեցնել նրան, որ երեխան կասկածի տակ դնի իր սեփական կարողությունները և ամաչի: Երբ երեխան դառնում է ինքնավար, դա նրան թույլ է տալիս ուսումնասիրել և ձեռք բերել նոր հմտություններ: Ինքնավարությունն ունի երկու կարևոր ասպեկտ՝ կա հուզական բաղադրիչ, որտեղ մարդը ավելի շատ հույսը դնում է իր վրա, քան ծնողների վրա, և վարքային բաղադրիչ, որտեղ մարդը որոշումներ է կայացնում ինքնուրույն՝ օգտագործելով իր դատողությունը: Երեխայի դաստիարակության ոճերը ազդում են երեխայի ինքնավարության զարգացման վրա: Պատանեկության շրջանում ինքնավարությունը սերտորեն կապված է նրա ինքնության որոնման հետ[20]: Պատանեկության շրջանում ծնողներն ու հասակակիցները հանդես են գալիս որպես ազդեցության գործակալներ: Վաղ պատանեկության շրջանում հասակակիցների ազդեցությունը կարող է օգնել դեռահասի աստիճանաբար ավելի ինքնավար դառնալու գործընթացին՝ ավելի քիչ ենթակա լինելով ծնողների կամ հասակակիցների ազդեցությանը, երբ նա մեծանում է: Դեռահասության շրջանում զարգացման ամենակարևոր խնդիրը ինքնավարության առողջ զգացողության զարգացումն է[21]։

Կրոն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոնեության մեջ ինքնավարությունը դրսևորվում է որպես մասնակի ինքնակառավարում եկեղեցական կառավարման տարբեր մակարդակներում: Քրիստոնեության պատմության ընթացքում գոյություն ունեին ինքնավարության երկու հիմնական տեսակներ: Որոշ կարևոր ծխական համայնքների և վանքերի տրվել են հատուկ ինքնավար իրավունքներ և արտոնություններ, և վանական ինքնավարության ամենահայտնի օրինակը Հունաստանի Աթոս լեռան վրա գտնվող հայտնի արևելյան ուղղափառ վանական համայնքն է: Մյուս կողմից, ամբողջ եկեղեցական նահանգների վարչական ինքնավարությունը պատմության ընթացքում ներառել է ներքին ինքնակառավարման տարբեր աստիճաններ:

Արևելյան ուղղափառ եկեղեցիների եկեղեցաբանության մեջ կա ինքնավարության հստակ սահմանում, քանի որ ինքնավար եկեղեցիներն ունեն լիարժեք ինքնակառավարում և անկախություն, մինչդեռ յուրաքանչյուր ինքնավար եկեղեցի ենթարկվում է որևէ ինքնավար եկեղեցու, որն ունի ներքին ինքնակառավարման որոշակի աստիճան: Քանի որ յուրաքանչյուր ինքնավար եկեղեցի ունեցել է իր պատմական ուղին դեպի եկեղեցական ինքնավարություն, տարբեր ինքնավար եկեղեցիների միջև կան էական տարբերություններ՝ իրենց ինքնակառավարման որոշակի աստիճանների առումով: Օրինակ՝ ինքնավար եկեղեցիները կարող են ունենալ իրենց ամենաբարձրաստիճան եպիսկոպոսները, ինչպիսիք են արքեպիսկոպոսը կամ մետրոպոլիտը, որոնք նշանակում կամ հաստատում են մայր եկեղեցու պատրիարքները, որից այն ստացել է իր ինքնավարությունը, բայց ընդհանուր առմամբ դրանք մնում են ինքնավար շատ այլ առումներով։

Արևմտյան քրիստոնեության պատմության մեջ եկեղեցական ինքնավարության հարցը նույնպես ամենակարևոր հարցերից մեկն էր, հատկապես քրիստոնեության առաջին դարերում, քանի որ Արևմտյան Եվրոպայի տարբեր արքեպիսկոպոսներ և մետրոպոլիտներ հաճախ դեմ են եղել Հռոմի եկեղեցու կենտրոնացման միտումներին։ 2019 թվականի դրությամբ Կաթոլիկ եկեղեցին ներառում է 24 ինքնավար եկեղեցիներ, որոնք միության մեջ են Սուրբ Աթոռի հետ։ Բողոքական եկեղեցիների տարբեր դավանանքներ սովորաբար ունեն ավելի ապակենտրոն իշխանություն, և եկեղեցիները կարող են լինել ինքնավար, այդպիսով ունենալով իրենց սեփական կանոնները կամ կառավարման օրենքները՝ ազգային, տեղական կամ նույնիսկ անհատական մակարդակում։

Սարտրը բերում է կարտեզյան աստծո լիովին ազատ և ինքնավար լինելու գաղափարը։ Նա նշում է, որ գոյությունը նախորդում է էությանը, որտեղ աստված էությունների, հավերժական ճշմարտությունների և աստվածային կամքի ստեղծողն է։ Աստծո այս մաքուր ազատությունը վերաբերում է մարդկային ազատությանը և ինքնավարությանը։ որտեղ մարդը չի ենթարկվում նախապես գոյություն ունեցող գաղափարներին և արժեքներին[22]:

Առաջին փոփոխության համաձայն՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում դաշնային կառավարությունը սահմանափակված է ազգային եկեղեցի կառուցելու հարցում: Սա պայմանավորված է նրանով, որ առաջին փոփոխությունը ճանաչում է մարդկանց ազատությունը՝ իրենց հավատքը երկրպագելու իրենց սեփական համոզմունքներին համապատասխան: Օրինակ՝ ամերիկյան կառավարությունը հեռացրել է եկեղեցին իր «իշխանության ոլորտից»[23]՝ եկեղեցիների քաղաքականության վրա պատմական ազդեցության և հանրության վրա իրենց իշխանության պատճառով: Սա անջատման գործընթացի սկիզբն էր: Միացյալ Նահանգների բողոքական եկեղեցիները զգալի ազդեցություն ունեցան ամերիկյան մշակույթի վրա տասնիններորդ դարում, երբ նրանք կազմակերպեցին դպրոցների, հիվանդանոցների, որբանոցների, քոլեջների, ամսագրերի և այլնի հիմնադրումը[24]: Սա առաջացրել է եկեղեցու և պետության բաժանման հայտնի, սակայն սխալ մեկնաբանված տերմինը: Այս եկեղեցիները կորցրեցին պետության օրենսդրական և ֆինանսական աջակցությունը:

Անջատման գործընթաց

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անջատումը սկսվել է Իրավունքների մասին օրինագծի ներդրմամբ: Քսաներորդ դարում՝ 1930-ականների Մեծ ճգնաժամի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտի պատճառով, ամերիկյան եկեղեցիները վերածնվել են, մասնավորապես՝ բողոքական եկեղեցիները: Սա երկրորդ անջատման սկիզբն էր, երբ եկեղեցիները կրկին ժողովրդականություն էին վայելում, բայց օրենսդրական իշխանություն չունեին: Եկեղեցիների հաճախելիության և ժողովրդականության աճի պատճառներից մեկը բեյբի բումն էր, երբ զինվորները վերադարձան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից և սկսել են իրենց ընտանիքները: Նորածինների մեծ հոսքը եկեղեցիներին հետևորդների նոր ալիք է տվել: Այնուամենայնիվ, այս հետևորդները չէին կրում նույն համոզմունքները, ինչ իրենց ծնողները, և հանգեցրել են 1960-ականների քաղաքական և կրոնական հեղափոխություններին:

1960-ականներին կրոնական և մշակութային միջավայրի փլուզումը հանգեցրել է երրորդ անջատմանը[25]: Կրոնն ավելի կարևոր դարձավ անհատի համար և պակաս՝ համայնքի համար: Այս հեղափոխություններից առաջացած փոփոխությունները զգալիորեն մեծացրին անհատների անձնական ինքնավարությունը՝ կառուցվածքային սահմանափակումների բացակայության պատճառով, որոնք նրանց տվել են ընտրության լրացուցիչ ազատություն: Այս հայեցակարգը հայտնի է որպես «նոր կամավորականություն», որտեղ անհատներն ունեն ազատ ընտրություն՝ ինչպես լինել կրոնական, և ազատ ընտրություն՝ լինել կրոնական, թե ոչ։

Բժշկություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բժշկական համատեքստում հիվանդի անձնական ինքնավարության նկատմամբ հարգանքը համարվում է բժշկության բազմաթիվ հիմնարար բարոյական սկզբունքներից մեկը[26]։ Ինքնավարությունը կարելի է սահմանել որպես անհատի՝ սեփական որոշումները կայացնելու ունակություն։ Ինքնավարության հանդեպ այս վստահությունը տեղեկացված համաձայնության և համատեղ որոշումների կայացման հասկացությունների առանցքային նախադրյալն է[27]։ Թեև այս գաղափարը ներկայումս համարվում է բժշկական պրակտիկայի հիմնաքարերից մեկը, այն ձևավորվել է վերջին 50 տարվա ընթացքում։ Թոմ Բիչամփի և Ջեյմս Չիլդրեսի («Բիոմեդիկական էթիկայի սկզբունքները») համաձայն՝ Նյուրնբերգյան դատավարությունները մանրամասնորեն ներկայացրին սարսափելի շահագործող բժշկական «փորձարկումներ», որոնք խախտում էին փորձարկվողների ֆիզիկական ամբողջականությունն ու անձնական ինքնավարությունը։ Այս դեպքերը բարձրացրել են բժշկական հետազոտություններում պաշտպանության մեխանիզմների անհրաժեշտությունը, ինչպիսին էր Նյուրնբերգյան օրենսգիրքը, որն ընդգծում էր բժշկական հետազոտություններում կամավոր մասնակցության կարևորությունը։ Ընդհանուր համոզմամբ՝ Նյուրնբերգյան օրենսգիրքը հիմք է հանդիսացել հետազոտական էթիկայի վերաբերյալ բազմաթիվ ներկայիս փաստաթղթերի համար[28]։

Ինքնավարության նկատմամբ հարգանքը ներառվել է առողջապահության ոլորտում, և հիվանդները հնարավորություն են ստացել անձնական որոշումներ կայացնել իրենց ստացած բուժօգնության վերաբերյալ։ Նշանակալի է, որ ինքնավարությունն ունի մի շարք դրսևորումներ և մարտահրավերներ, որոնք ազդում են առողջապահական գործընթացների վրա։ Այն կերպը, որով վարվում է հիվանդի հետ, կարող է կամ թուլացնել, կամ ուժեղացնել նրա ինքնավարությունը, և այդ պատճառով բժշկի և հիվանդի միջև հաղորդակցման եղանակը դառնում է չափազանց կարևոր[29]։ Հիվանդի և բուժաշխատողի միջև հարաբերությունները պետք է հստակ ձևակերպված լինեն՝ ինքնավարության նկատմամբ հարգանքը երաշխավորելու համար։ Կյանքի ցանկացած այլ իրավիճակի պես, հիվանդը նույնպես չի ցանկանում գտնվել մեկ ուրիշի լիակատար վերահսկողության ներքո։ Հիվանդի ինքնավարության նկատմամբ հարգանքի վրա կենտրոնանալու միտումը առաջացել է ինքնավարության խոցելիությունների ընդգծումից[30]։

Այնուամենայնիվ, ինքնավարությունը չի սահմանափակվում միայն հետազոտական համատեքստով։ Առողջապահական համակարգի օգտվողները իրավունք ունեն վերաբերվելու հարգանքով իրենց ինքնավարության նկատմամբ՝ առանց բժիշկների վերահսկողության։ Սա հայտնի է որպես պատեռնալիզմ (անգլ.՝ paternalism)[31]։ Թեև այն նախատեսված է որպես ընդհանուր օգուտ հիվանդի համար, սակայն կարող է խաթարել հիվանդի ինքնավարությունը։ Թերապևտիկ հարաբերությունների միջոցով հիվանդի և բժշկի միջև հիմնավորված երկխոսությունը կարող է հանգեցնել ավելի լավ արդյունքների, քանի որ հիվանդը դառնում է որոշումների կայացման գործընթացի ակտիվ մասնակից[32]։

Ինքնավարության բազմաթիվ սահմանումներ կան, որոնք հաճախ անհատին դիտարկում են սոցիալական համատեքստում։ Հարաբերական ինքնավարությունը ենթադրում է, որ մարդը սահմանվում է իր հարաբերություններով՝ ընտանիքի, ընկերների, բժիշկների հետ։ Այս մոտեցումն առավել լայնորեն ընդունվում է հատկապես ծանր կամ կյանքի վերջի բուժօգնության ոլորտում։ Աջակցվող ինքնավարությունը ենթադրում է, որ որոշ հանգամանքներում հնարավոր է անհրաժեշտ լինի ժամանակավորապես սահմանափակել անհատի ինքնավարությունը՝ նրա երկարաժամկետ ինքնավարությունը պահպանելու համար։ Ինքնավարության այլ սահմանումները պատկերացնում են անհատին որպես ինքնաբավ էակ, որի իրավունքները որևէ պարագայում չպետք է խախտվեն[33][34][35][36]։

Տարբեր տեսակետներ կան նաև այն հարցի շուրջ, թե արդյոք արդի առողջապահական համակարգերը պետք է շարժվեն դեպի ավելի մեծ հիվանդի ինքնավարություն, թե ավելի հստակ հայրական մոտեցում։ Որոշ տեսակետներ պնդում են, որ ներկայիս ինքնավարության գաղափարը թերի է՝ բուժման վերաբերյալ թյուր պատկերացումներով և մշակութային տարբերություններով, և որ բժիշկների փորձառության հիման վրա պետք է ընդլայնել նրանց դերը որոշումների կայացման գործընթացում։ Մյուս կողմից, կան տեսակետներ, որոնք առաջ են քաշում, որ անհրաժեշտ է ընդլայնել հարաբերական ըմբռնումը բժիշկների և հիվանդների միջև՝ ինքնավարությունը բարելավելու նպատակով[37][38]։

Ինքնավարության օգտին հանդես եկող Դեյվ դեԲրոնքարտը պնդում է, որ տեխնոլոգիական առաջընթացի դարաշրջանում հիվանդները կարող են մեծ մասամբ սեփական նախաձեռնությամբ հետազոտել բժշկական հարցերը։ Սա նպաստում է ավելի արդյունավետ քննարկումների հիվանդների և բժիշկների միջև, թեթևացնելով բժիշկների ծանրաբեռնվածությունը։ Նա պնդում է, որ դա հանգեցնում է հիվանդների լիազորման և ավելի կրթական առողջապահական համակարգի ձևավորման։ Այս տեսակետի հակառակ, որոշ հետազոտողներ պնդում են, որ տեխնոլոգիական զարգացումը, ինչպես ինքնուրույն թեստավորումները, կարող են ավելացնել հիվանդի ինքնավարությունը, բայց միաժամանակ չծառայել վերջինիս շահերին։ Ըստ նրանց՝ ներկայիս պատկերացումները չափազանց վերագնահատում են անհատական ինքնավարության առավելությունները։ Փոխարենը՝ պետք է կիրառվի ավելի ներառական՝ հարաբերական ինքնավարության մոդել, որը հաշվի է առնում ինչպես հիվանդին, այնպես էլ նրա հարազատներին և բժշկին[39][40][41][42]։

Այս տարբեր մոտեցումները կարող են դժվարություն առաջացնել բժիշկների համար՝ որոշելու, թե որն է կիրառելի իրենց մասնագիտական գործունեության ընթացքում։ Ինքնավարությունն առողջապահության չորս հիմնասյուներից մեկն է՝ բարեգործության, արդարության և չվնասելու սկզբունքների կողքին։

Ինքնավարությունն անվերջ չէ, և որոշ հիվանդների համար այն կարող է ճնշող լինել՝ հատկապես անչափահասների՝ արտակարգ իրավիճակներում։ Շտապ օգնության սենյակում հաճախ ժամանակ չկա ինքնավարության սկզբունքը հաշվի առնելու։ Երբ ժամանակը սահմանափակ է, իսկ հիվանդը՝ գիտակցության սահմանափակ մակարդակ ունի, բժիշկը ստիպված է յուրաքանչյուր դեպքը գնահատել առանձին՝ մասնագիտական և բարոյապես ճիշտ որոշում կայացնելու համար։ Օրինակ՝ նյարդավիրաբույժները նման իրավիճակներում պետք է հնարավորինս փորձեն հարգել հիվանդի ինքնավարությունը։ Երբ հիվանդը ի վիճակի չէ կայացնել ինքնավար որոշում, բժիշկը պետք է խորհրդակցի վստահված որոշում կայացնողի հետ։ Առանց տեղեկացված համաձայնության վիրահատություն կատարելը ընդունվում է որպես բարոյապես արդարացված միայն այն դեպքում, երբ հաստատված է, որ հիվանդը չունի ինքնավար որոշում կայացնելու կարողություն[43]։

Չի կարելի ասել, որ յուրաքանչյուր հիվանդ ունակ է ինքնավար որոշում կայացնելու։ Օրինակ՝ հաճախ հնչող հարց է՝ ի՞նչ տարիքից պետք է երեխաները ներգրավվեն բուժման որոշումներում։ Քանի որ երեխաները զարգանում են տարբեր կերպ, դժվար է սահմանել ստանդարտ տարիք։ Բուժաշխատողների համար մարտահրավեր է դառնում որոշել՝ արդյոք հիվանդը ունակ է համապատասխան որոշում կայացնելու[44]։ Որոշ չափով նշվում է, որ առողջապահության մեջ ինքնավարության վրա չափազանց մեծ ուշադրությունը կարող է խաթարել բժիշկների՝ հիվանդի առողջությունը բարելավելու բնական գործառույթը։ Սա հանգեցնում է լարվածության՝ հիվանդի և բժշկի միջև։ Չնայած բժիշկը ցանկանում է կանխել հիվանդի տառապանքը, նա միևնույն ժամանակ պետք է հարգի վերջինիս ինքնավարությունը։ Բարեգործության սկզբունքը թույլ է տալիս բժիշկին գործել պատասխանատու կերպով՝ իր հիվանդի շահերից ելնելով, ինչը երբեմն կարող է ենթադրել ինքնավարության երկրորդ պլան մղում։ Այնուամենայնիվ, հիվանդի և բժշկի միջև խզումը բերում է այլ խնդիրների՝ ինչպես օրինակ հիվանդների բողոքները, թե իրենք բավարար տեղեկացված չեն[45][46]։

Տեղեկացված համաձայնության յոթ տարրերը (ըստ Բիչամփի և Չիլդրեսի) ներառում են[47][48]․

  • Սահմանային տարրեր՝ ունակություն և կամավորություն,
  • Տեղեկատվական տարրեր՝ բացահայտում, առաջարկություն և ըմբռնում,
  • Հաստատման տարրեր՝ որոշում և լիազորում։

Փիլիսոփաներ, ինչպես օրինակ Հարրի Ֆրանկֆուրտը, քննադատում են այս չափանիշները՝ պնդելով, որ գործողությունը ինքնավար է միայն այն դեպքում, երբ հիվանդը ունակ է ձևավորելու բարձր կարգի արժեքային դատողություններ իր ցանկությունների վերաբերյալ։ Այսինքն՝ հիվանդը կարող է հասկանալ իր վիճակը և տարբերակները, բայց եթե նա չունի պատճառաբանված մոտեցում՝ ընտրության հարցում, ապա ինքնավարություն չի իրականացվում։

Որոշ բացառիկ հանգամանքներում կառավարությունը կարող է ժամանակավորապես գերակայել մարմնական ամբողջականության իրավունքը՝ անձի կյանքն ու բարօրությունը պահպանելու համար։ Այսպիսի գործողությունները նկարագրվում են «աջակցվող ինքնավարության» սկզբունքով։ Այս հասկացությունն առավելապես վերաբերում է հոգեկան առողջության ոլորտին՝ օրինակ սննդային խանգարումներից մահացող անձի հարկադիր սնուցումը կամ հոգեկան խանգարում ունեցող անձի ժամանակավոր բուժումը հակահոգեզ բարակ միջոցներով։ Չնայած հակասականությանը՝ աջակցվող ինքնավարությունը ներդաշնակվում է պետության՝ իր քաղաքացիների կյանքի և ազատության պաշտպանությանը վերաբերող դերին։ Տերենս Աքերմանը ընդգծել է նման իրավիճակների խնդրահարույց կողմերը՝ պնդելով, որ նման գործողությունները կարող են հանգեցնել այն բանի, որ բժիշկներն ու կառավարությունները հիվանդության սահմանափակող ազդեցությունը սխալմամբ մեկնաբանեն որպես արժեքային բախում[49]։

1960-ականներից սկսած տարբեր նախաձեռնություններ են իրականացվել՝ հիվանդի ինքնավարությունն ավելացնելու ուղղությամբ, ներառյալ՝ բիոէթիկայի դասընթացների ներմուծումը բժշկական կրթության մեջ։ Չնայած մեծածավալ ջանքերին՝ զարգացած երկրներում հանրության վստահությունը բժշկության նկատմամբ շարունակվում է մնալ ցածր։ Օնորա Օ'Նիլը սա վերագրում է այն հանգամանքին, որ բժշկական հաստատություններն ու մասնագետները ավելի շատ իրենց շահերն են հետապնդում։ Նա պնդում է, որ ինքնավարության խթանումը հաճախ իրականացվել է հանրային առողջության և ռեսուրսների արդար բաշխման հաշվին[50][51]։

Հիվանդի ինքնավարությունը մեծացնելու մեկ առաջարկ է աջակցող անձնակազմի ներգրավումը՝ բուժքույրեր, բժշկական օգնականներ, խորհրդատուներ։ Նրանք կարող են նպաստել հիվանդի շահերի պաշտպանությանը և ավելի որակյալ բուժօգնությանը։ Մասնավորապես բուժքույրերը կարող են ճանաչել հիվանդի համոզմունքներն ու արժեքները՝ այսպիսով խթանելով տեղեկացված համաձայնությունը և տրամաբանական կերպով ուղղորդել որոշում կայացնելուն[52]։ Սա կխթանի ինչպես ինքնավարությունը, այնպես էլ բարեգործությունը՝ առանց խաթարելու բժշկի մասնագիտական արժանապատվություն[53][54]։ Հումֆրեյսը հավելում է, որ բուժքույրերը նույնպես պետք է գործեն մասնագիտական ինքնավարությամբ։ Եթե բուժքույրերն ունենան առավել մեծ ինքնավարություն, ապա սա նույնպես կխթանի հիվանդի ինքնավարությունը։

Մարդու միջազգային իրավունք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո միջազգային մարդու իրավունքների համար առաջխաղացում է եղել, որը տեղի է ունեցել բազմաթիվ ալիքներով: Ինքնավարությունը որպես մարդու հիմնարար իրավունք հիմք հանդիսացավ այս շերտերի սկզբնական փուլում՝ ազատության հետ մեկտեղ[55]: 1948 թվականի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրերը 22-րդ հոդվածում հիշատակել են ինքնավարությունը կամ անհատական ինքնորոշման օրինականորեն պաշտպանված իրավունքը[56]:

Այնպիսի փաստաթղթեր, ինչպիսին է Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին հռչակագիրը, վերահաստատում են միջազգային իրավունքը մարդու իրավունքների առումով, քանի որ այդ օրենքներն արդեն գոյություն ունեին, բայց այն նաև պատասխանատու է ապահովելու համար, որ ինքնավարության, մշակութային և ամբողջականության, ինչպես նաև հողային իրավունքների վերաբերյալ ընդգծված օրենքները մշակվեն բնիկների համատեքստում՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով նրանց պատմական և ժամանակակից իրադարձություններին[57]:

ՄԱԿ-ի Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին հռչակագրի 3-րդ հոդվածը նույնպես միջազգային իրավունքի միջոցով ապահովում է բնիկ անհատների մարդու իրավունքները՝ նրանց տալով ինքնորոշման իրավունք, ինչը նշանակում է, որ նրանք ունեն բոլոր ազատությունները ընտրելու իրենց քաղաքական կարգավիճակը և կարող են գնալ և բարելավել իրենց տնտեսական, սոցիալական և մշակութային կարգավիճակը հասարակությունում՝ զարգացնելով այն: Մեկ այլ օրինակ է նույն փաստաթղթի 4-րդ հոդվածը, որը նրանց տալիս է ինքնավար իրավունքներ՝ կապված իրենց ներքին կամ տեղական գործերի հետ և այն մասին, թե ինչպես կարող են ֆինանսավորվել՝ ինքնակառավարվելու համար[58]։

Երկրների փոքրամասնությունները նույնպես պաշտպանված են միջազգային իրավունքով, օրինակ ՄԱԿ-ի Քաղաքացիական և Քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 27-րդ հոդվածը՝ թույլ տալով այդ անհատներին վայելել իրենց սեփական մշակույթը կամ օգտագործել իրենց լեզուն։ Փաստաթղթի համաձայն՝ այդ կերպ փոքրամասնությունները էթնիկ, կրոնական կամ լեզվական խմբերի մարդիկ են[59]։

Յոգյակարտայի սկզբունքները, որոնք միջազգային մարդու իրավունքների իրավունքում պարտադիր ուժ չունեցող փաստաթուղթ են, պնդում են, որ «ինքնորոշումը», որն օգտագործվում է որպես ինքնավարության իմաստ սեփական հարցերում, ներառյալ տեղեկացված համաձայնությունը կամ սեռական և վերարտադրողական իրավունքները, անբաժանելի է անձի ինքնորոշման կամ սեռական ինքնության համար և մերժում են ցանկացած բժշկական միջամտություն՝ որպես տրանսգենդերի սեռական ինքնության իրավական ճանաչման պահանջ[60]: Եթե ի վերջո ընդունվեն միջազգային հանրության կազմած պայմանագրով, դա այս գաղափարները կդարձնի մարդու իրավունքներ օրենքում: Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին կոնվենցիան նույնպես սահմանում է ինքնավարությունը որպես հաշմանդամություն ունեցող անձի իրավունքների սկզբունքներ, ներառյալ «սեփական ընտրություն կատարելու ազատությունը և անձանց անկախությունը»[61]:

Հայտնիների գաղափարները դեռահասների ինքնավարության մասին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեյվիդ Ս. Ջայլսի և Ջոն Մալթբիի անցկացրած ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ տարիքային գործոնների վերացումից հետո բարձր հուզական ինքնավարությունը հայտնիների նկատմամբ հետաքրքրության նշանակալի կանխատեսող գործոն էր, ինչպես նաև հասակակիցների նկատմամբ բարձր կապվածությունը՝ ծնողների նկատմամբ ցածր կապվածության դեպքում: Հայտնիների նկատմամբ ինտենսիվ անձնական հետաքրքրության օրինաչափությունները զուգորդվում էին մտերմության և անվտանգության ցածր մակարդակի հետ: Ավելին, արդյունքները ցույց են տվել, որ ծնողական կապվածությունից ազատվելու ընթացքում կեղծ-ընկերների երկրորդական խումբ ունեցող մեծահասակները սովորաբար կենտրոնանում են միայն մեկ որոշակի հայտնիի վրա, ինչը կարող է պայմանավորված լինել այս անցման դժվարություններով[62]:

Ինքնավարության սահմանափակումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինքնավարությունը կարող է սահմանափակ լինել: Օրինակ՝ հաշմանդամության միջոցով քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները կարող են հասնել որոշակի ինքնավարության, թեև այն ներդրված է ֆորմալ բյուրոկրատական և վարչական ռեժիմների շրջանակներում և դրանց համեմատ: Հետևաբար, համայնքային գործընկերները կարող են ենթադրել գրավման և ինքնավարության հիբրիդություն կամ փոխադարձություն, որը բավականին նրբերանգային է[63]:

Կիսաինքնավարություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիսաինքնավարություն տերմինը նշանակում է մասնակի կամ սահմանափակ ինքնավարություն: Որպես հարաբերական տերմին, այն սովորաբար կիրառվում է տարբեր կիսաինքնավար միավորների կամ գործընթացների նկատմամբ, որոնք էականորեն կամ ֆունկցիոնալ առումով սահմանափակ են՝ համեմատած այլ լիովին ինքնավար միավորների կամ գործընթացների հետ[64]:

Քվազի-ինքնավարություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քվազի-ինքնավարություն տերմինը (առաջացել է քվազի- / «նման» կամ «երևացող» նախածանցից) նշանակում է պաշտոնապես ձեռք բերված կամ հռչակված, բայց ֆունկցիոնալ առումով սահմանափակ կամ սահմանափակված ինքնավարություն: Որպես նկարագրական տերմին, այն սովորաբար կիրառվում է տարբեր քվազի-ինքնավար կազմավորումների կամ գործընթացների նկատմամբ, որոնք պաշտոնապես նշանակված կամ պիտակավորված են որպես ինքնավար, բայց իրականում մնում են ֆունկցիոնալ առումով կախված որևէ այլ գործընթացներից: Տերմինի նման օգտագործման օրինակ կարելի է տեսնել քվազի-ինքնավար ոչ կառավարական կազմակերպությունների ընդհանուր անվանման մեջ[64]:

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Bordages, John Walter (1989 թ․ հունիսի 1). «Self-Actualization and Personal Autonomy». Psychological Reports (անգլերեն). 64 (3_suppl): 1263–1266. doi:10.2466/pr0.1989.64.3c.1263. ISSN 0033-2941. S2CID 146406002.
  2. ↑ Pierre Bourdieu, Science de la Science et Réflexivité, 2001 (as cited in Maranhão, 2007)
  3. ↑ Evans, P. B., Rueschemeyer, D., & Skocpol, T. (1985). Bringing the state back in.
  4. ↑ Neave, G. (2012). The evaluative state, institutional autonomy and re-engineering higher education in Western Europe: The prince and his pleasure.
  5. ↑ Weller, M., & Wolff, S. (2014). Autonomy, self-governance, and conflict resolution: Innovative approaches to institutional design in divided societies.
  6. ↑ «Philippine Bill of 1902 (note: Philippine Autonomy Act)». Corpus Juris. 1902 թ․ հուլիս. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մայիսի 25-ին.
  7. ↑ Bokovoy, Melissa Katherine; Irvine, Jill A.; Lilly, Carol S. (1997). State-society relations in Yugoslavia, 1945–1992. New York: St. Martin's Press. էջեր 295–301. ISBN 978-0312126902.
  8. ↑ Coakley, John. "Introduction: Dispersed Minorities and Non-Territorial Autonomy". Ethnopolitics 15, nr 1 (2016): 1–23.
  9. ↑ Prina, Federica. "Nonterritorial Autonomy and Minority (Dis)Empowerment: Past, Present, and Future". Nationalities Papers 48, nr 3 (2020): 425–434
  10. ↑ Autonomy in Moral and Political Philosophy (Stanford Encyclopedia of Philosophy) Արխիվացված 2019-08-02 Wayback Machine. Plato.stanford.edu. Retrieved on 2013-07-12.
  11. ↑ Sensen, Oliver (2013). Kant on Moral Autonomy. Cambridge University Press. ISBN 978-1107004863.
  12. ↑ Oxford English Dictionary
  13. ↑ Shafer-Landau, Russ. "The fundamentals of ethics." (2010). p. 161
  14. ↑ Shafer-Landau, Russ. "The fundamentals of ethics." (2010). p. 163
  15. ↑ Reginster, Bernard (2011 թ․ հուլիսի 31). «Review of Nietzsche on Freedom and Autonomy». The Journal of Nietzsche Studies. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 2-ին.
  16. ↑ Gemes, Ken; May, Simon (2009). Nietzsche on Freedom and Autonomy. OUP Oxford. ISBN 978-0191607882.
  17. ↑ Sugarman, Susan (1990). Piaget's Construction of the Child's Reality. Cambridge University Press. ISBN 978-0521379670.
  18. ↑ Shaffer, David (2008). Social and Personality Development. Cengage Learning. ISBN 978-1111807269. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ փետրվարի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
  19. ↑ «Kohlberg's Stages of Moral Development» (ամերիկյան անգլերեն). 2025 թ․ մարտի 12. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 24-ին.
  20. ↑ Berk, Laura (2013). Child Development (9 ed.). Pearson.
  21. ↑ Shaffer, David. Social and Personality Development (6 ed.).
  22. ↑ Renaud, Robert Joseph; Weinberger, Laed Daniel (2008). «Spheres of Sovereignty: Church Autonomy Doctrine and the Theological Heritage of the Separation of Church and State». heinonline.org. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 17-ին.
  23. ↑ Macken, John (2008). The Autonomy Theme in the Church Dogmatics: Karl Barth and his Critics.
  24. ↑ Hammond, Phillip (1992). Religion and personal autonomy: the third disestablishment in America.
  25. ↑ Hammond, Phillip (1992). Religion and personal autonomy: the third disestablishment in America (First ed.). University of South Carolina Press. ISBN 978-0872498204.
  26. ↑ Varelius, Jukka (2006 թ․ դեկտեմբեր). «The value of autonomy in medical ethics». Medicine, Health Care and Philosophy. 9 (3): 377–388. doi:10.1007/s11019-006-9000-z. ISSN 1386-7423. PMC 2780686. PMID 17033883.
  27. ↑ Beauchamp, Tom L. (2013). Principles of biomedical ethics. Childress, James F. (7th ed.). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0199924585. OCLC 808107441.
  28. ↑ Fischer, Bernard A (2006 թ․ հունվար). «A Summary of Important Documents in the Field of Research Ethics». Schizophrenia Bulletin. 32 (1): 69–80. doi:10.1093/schbul/sbj005. ISSN 0586-7614. PMC 2632196. PMID 16192409.
  29. ↑ Leo, Raphael J. (1999 թ․ հոկտեմբեր). «Competency and the Capacity to Make Treatment Decisions: A Primer for Primary Care Physicians». Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry. 1 (5): 131–141. doi:10.4088/PCC.v01n0501. ISSN 1523-5998. PMC 181079. PMID 15014674.
  30. ↑ Riis, A.H. Autonomy, culture and healthcare.
  31. ↑ Gandhi, Akash. «Medical Ethics - The Principles». www.theukcatpeople.co.uk. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 28-ին.
  32. ↑ Sandman, Lars (2012). «Adherence, Shared Decision-Making and Patient Autonomy». Medicine, Health Care and Philosophy. 15 (2): 115–27. doi:10.1007/s11019-011-9336-x. PMID 21678125. S2CID 30120495.
  33. ↑ Grignoli, Nicola; Di Bernardo, Valentina; Malacrida, Roberto (2018 թ․ հոկտեմբերի 11). «New perspectives on substituted relational autonomy for shared decision-making in critical care». Critical Care. 22 (1): 260. doi:10.1186/s13054-018-2187-6. ISSN 1364-8535. PMC 6182794. PMID 30309384.
  34. ↑ Gómez-Vírseda, Carlos; de Maeseneer, Yves; Gastmans, Chris (2019 թ․ հոկտեմբերի 26). «Relational autonomy: what does it mean and how is it used in end-of-life care? A systematic review of argument-based ethics literature». BMC Medical Ethics. 20 (1): 76. doi:10.1186/s12910-019-0417-3. ISSN 1472-6939. PMC 6815421. PMID 31655573.
  35. ↑ «Exemplaires: Consent and capacity in Ontario's civil mental». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 24-ին.
  36. ↑ «The Inner Citadel». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 24-ին.
  37. ↑ Caplan, Arthur L (2014). «Why autonomy needs help». Journal of Medical Ethics. 40 (5): 301–302. doi:10.1136/medethics-2012-100492. ISSN 0306-6800. JSTOR 43282987. PMID 22337604. S2CID 207010293.
  38. ↑ Entwistle, Vikki A.; Carter, Stacy M.; Cribb, Alan; McCaffery, Kirsten (2010 թ․ հուլիս). «Supporting Patient Autonomy: The Importance of Clinician-patient Relationships». Journal of General Internal Medicine. 25 (7): 741–745. doi:10.1007/s11606-010-1292-2. ISSN 0884-8734. PMC 2881979. PMID 20213206.
  39. ↑ deBronkart, Dave (2015). «From patient centred to people powered: autonomy on the rise». BMJ: British Medical Journal. 350. ISSN 0959-8138. JSTOR 26518242.
  40. ↑ Greaney, Anna-Marie; O'Mathúna, Dónal P.; Scott, P. Anne (2012 թ․ նոյեմբերի 1). «Patient autonomy and choice in healthcare: self-testing devices as a case in point» (PDF). Medicine, Health Care and Philosophy. 15 (4): 383–395. doi:10.1007/s11019-011-9356-6. ISSN 1572-8633. PMID 22038653. S2CID 915117. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 16-ին.
  41. ↑ Ross, Lainie Friedman; Walter, Jennifer K. (2014 թ․ փետրվարի 1). «Relational Autonomy: Moving Beyond the Limits of Isolated Individualism». Pediatrics. 133 (Supplement 1): S16–S23. doi:10.1542/peds.2013-3608D. ISSN 0031-4005. PMID 24488536. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 14-ին.
  42. ↑ «Medical Ethics Interview Questions Guide – | Interview». www.theukcatpeople.co.uk (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 7-ին.
  43. ↑ Muskens, Ivo S.; Gupta, Saksham; Robertson, Faith C.; Moojen, Wouter A.; Kolias, Angelos G.; Peul, Wilco C.; Broekman, Marike L. D. (2019 թ․ հունվարի 26). «When Time Is Critical, Is Informed Consent Less So? A Discussion of Patient Autonomy in Emergency Neurosurgery». World Neurosurgery. 125: e336–e340. doi:10.1016/j.wneu.2019.01.074. hdl:1887/3195421. ISSN 1878-8769. PMID 30690144. S2CID 59339055. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 16-ին.
  44. ↑ Cole, Clare; Wellard, Sally; Mummery, Jane (2014). «Problematising autonomy and advocacy in nursing». Nursing Ethics. 21 (5): 576–582. doi:10.1177/0969733013511362. PMID 24399831. S2CID 10485758.
  45. ↑ Klass, Perri (2016 թ․ սեպտեմբերի 20). «When Should Children Take Part in Medical Decisions?». The New York Times. ISSN 0362-4331. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 21-ին.
  46. ↑ MacKenzie, C. Ronald (2009 թ․ սեպտեմբեր). «What Would a Good Doctor Do? Reflections on the Ethics of Medicine». HSS Journal. 5 (2): 196–199. doi:10.1007/s11420-009-9126-7. ISSN 1556-3316. PMC 2744764. PMID 19626379.
  47. ↑ Informed Consent : Legal Theory and Clinical Practice: Legal Theory and ... Արխիվացված 2024-02-19 Wayback Machine – Schools of Law and Medicine Jessica W. Berg Assistant Professor of Law and Bioethics Case Western Reserve University, Paul S. Appelbaum A. F. Zeleznik Distinguished Professor and Chair University of Massachusetts, Medical School and Director of the Center for Mental Health Services Research Charles W. Lidz Research Professor of Psychiatry University of Massachusetts, Center for Bioethics and Health Law University of Pittsburgh Lisa S. Parker Associate Professor and Director of Graduate Education – Google Books. Retrieved on 2013-07-12.
  48. ↑ Mappes Thomas, A., and David DeGrazia. Biomedical Ethics. (2006). pp. 54–55 [ISBN-ը բացակայում է]
  49. ↑ Mappes Thomas, A., and David DeGrazia. Biomedical Ethics. (2006). p. 62
  50. ↑ Pilnick, Alison; Dingwall, Robert (2011 թ․ ապրիլ). «On the Remarkable Persistence of Asymmetry in Doctor/Patient Interaction: A Critical Review». Social Science & Medicine. 72 (8): 1374–1382. doi:10.1016/j.socscimed.2011.02.033. PMID 21454003.
  51. ↑ O'neill, Onora. Autonomy and Trust in Bioethics. Cambridge University Press, 2002. p. 3 [ISBN-ը բացակայում է]
  52. ↑ Sheather, Julian (2011). «Patient Autonomy». Student BMJ. 19.
  53. ↑ Charles, Sonya (2017). «The Moral Agency of Institutions: Effectively Using Expert Nurses to Support Patient Autonomy». Journal of Medical Ethics. 43 (8): 506–509. doi:10.1136/medethics-2016-103448. PMID 27934774. S2CID 11731579.
  54. ↑ Humphreys, Sally (2005 թ․ հունվար). «Patient Autonomy». British Journal of Perioperative Nursing. 15 (1): 35–38, 40–41, 43. doi:10.1177/175045890501500103. PMID 15719905. S2CID 11528632.
  55. ↑ Marshall, Jill (2009). Personal freedom through human rights law? : autonomy, identity and integrity under the European Convention on Human Rights. Leiden: Martinus Nijhoff Publishers. ISBN 978-9004170599. OCLC 567444414.
  56. ↑ «Universal Declaration of Human Rights». www.un.org. 2015 թ․ հոկտեմբերի 6. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 15-ին.
  57. ↑ Geoff, G. (1997 թ․ փետրվարի 1). «Religious Minorities and Their Rights: A Problem of Approach». International Journal on Minority and Group Rights. 5 (2): 97–134. doi:10.1163/15718119720907435. ISSN 1571-8115.
  58. ↑ «A/RES/61/295 – E». undocs.org. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 15-ին.
  59. ↑ «OHCHR | International Covenant on Civil and Political Rights». www.ohchr.org. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 15-ին.
  60. ↑ The Yogyakarta Principles, Principle 3, The Right to Recognition before the Law
  61. ↑ Convention on the Rights of Persons with Disabilities Article 3, (a)
  62. ↑ Giles, David C.; Maltby, John (2004). «The role of media figures in adolescent development: Relations between autonomy, attachment, and interest in celebrities». Personality and Individual Differences. 36 (4): 813–822. doi:10.1016/S0191-8869(03)00154-5.
  63. ↑ O'Hare, Paul (2018 թ․ մարտ). «Resisting the 'Long-Arm' of the State? Spheres of Capture and Opportunities for Autonomy in Community Governance» (PDF). International Journal of Urban and Regional Research. 42 (2): 210–225. doi:10.1111/1468-2427.12606. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 6-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 4-ին.
  64. 1 2 «Level of Autonomy». www.linkedin.com (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 24-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տես՝ ինքնավարություն Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ինքնավարություն» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ինքնավարություն&oldid=10832401» էջից