Ինթիֆադա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ինթիֆադա, Պաղեստինյան ապստամբություն կամ Դիմադրական շարժում։ Սա առանցքային հասկացություն է ժամանակակից արաբերեն լեզվով, որը վերաբերում է օրինական ապստամբության դեմ ճնշման[1]։

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինթիֆադան արաբական բառ է, որը բառացիորեն նշանակում է «դողալ», «սարսուռ»[2][3]: Այն գալիս է արաբական տերմինից, որը նշանակում է «թափահարում»,« ազատվել», ինչպես շունն է թափում ջուրը, կամ ինչպես է մարդը ցնցվում քնած ժամանակ[4][5]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ինթիֆադա բառը առաջին անգամ օգտագործվել է մեր ժամանակներում 1952 թվականին Իրաքում, երբ սոցիալիստական և կոմունիստական կուսակցությունները դուրս եկան փողոցներ, բողոքելու Հաշիմյան միապետության դեմ, որը ոգեշնչված է 1952 թվականին Եգիպտական հեղափոխությամբ[6]:

Տերմինը ընդունվել է Արևմտյան Սահարայում՝ 1970-ական թվականներին իսպանական ուժերի աստիճանական դուրսբերմամբ ՝ որպես երկրի ինթիֆադա, սակայն, ըստ էության՝ արմատավորվել է Արևմտյան Սահարայի հակամարտության մեջ Սահարայի առաջին ինթիֆադայի հետ, Սահարայի ակտիվիստների ՝ Արևմտյան Սահարայից ՝ Մարոկկոյից հարավ (1999-2004), անկախության ինթիֆադայի կամ երկրորդ Սահարայի ինթիֆադայի հետ և, վերջապես, 2011 թվականին՝ Գդեյմ Իզիկի բողոքի ցույցերով:

Պաղեստինյան համատեքստում այն վերաբերում է 1980-ական թվականների պայքարում Պաղեստինյան ուսանողների շրջանում «ցնցելու» փորձերին, որը նրանք ընդունեցին որպես ավելի քիչ առճակատման, քան, ավելի վաղ, ռազմատենչ հռետորաբանության տերմինները, քանի որ այն չի պարունակում բռնության նրբերանգ[5]:

Ինթիֆադ անունով իրադարձությունների ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Իրաքյան ինթիֆադա - 1952 թվականին Իրաքում գործադուլների և անկարգությունների շարքը, որն ուղղված է Հաշիմական միապետության կառավարման դեմ (հաղորդել Է ՏԱՍՍ-ը)։
  • Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը - Սուդանում գործադուլների, անկարգությունների և ցույցերի շարքը, որն ավարտվեց Աբուդի ռազմական ռեժիմի լուծարմամբ և 1964 թվականի երկրորդ քաղաքացիական իշխանության սկսմամբ։
  • Մարտյան ինթիֆադա - բրիտանական գաղութային ներկայության դեմ ձախակողմյան ապստամբություն Բահրեյնում 1965 թվականի մարտին
  • ինթիֆադաի երկիր - Իսպանիայի գաղութային տիրապետության դեմ այն ժամանակվա Իսպանական Սահարայում 1970-ի հունիսին Լիբանանի ներքին հակամարտություններում:
  • Առաջին ինթիֆադան Պաղեստինյան ապստամբությունն է իսրայելական օկուպացիայի դեմ, որը շարունակվել է 1987 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1993 թվականը։ Այն նաև կոչվել է «քարերի պատերազմ», որովհետև պաղեստինցիները դուրս էին եկել կռվի քարերով և զենքերով։
  • Ինթիֆադ Ալ Աքսա կամ երկրորդ ինթիֆադա - իսրայելա-պաղեստինյան ուժեղացված բռնության ժամանակաշրջան, որը սկսվել է 2000 թվականի սեպտեմբերի վերջին և ավարտվել է մոտավորապես 2005 թվականին (հաղորդել Է ՏԱՍՍ-ը)։
  • Ինթիֆադա - մի շարք բռնի գործողություններ և հարձակումներ Երուսաղեմում 2014 թվականին։
  • Իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտություն (2015 թվական) - 2015 իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության էսկալացիա, որը երբեմն կոչվում է «Ալ Քուդս ինթիֆադա» կամ «Երուսաղեմի ինթիֆադա» կամ «դանակի ինթիֆադա»։
  • Բահրեյնում 1990-ականների ապստամբությունը - ապստամբություն, որը պահանջում է վերադառնալ ժողովրդավարական կառավարմանը, հայտնի է նաև որպես «1990-ականների ինթիֆադա»։
  • 1991 թվականի ապստամբությունը Իրաքում - Սադամ Հուսեյնի դեմ զինված ապստամբությունը Իրաքում, որը հայտնի է նաև որպես «1991 թվականի իրաքյան ինթիֆադա
  • Արևմտյան Սահարայի հակամարտություն:
  • Սահարայի առաջին ինթիֆադա - ակտիվիստների ցույցեր Արևմտյան Սահարայի հարավում գտնվող Մարոկկոյում (1999-2004)։
  • Անկախության ինթիֆադա կամ երկրորդ շաքարի ինթիֆադա, ցույցեր և անկարգություններ Արևմտյան Սահարայում ՝ Մարոկկոյից հարավ ՝ սկսած 2005 թվականի մայիսից։
  • 2005թ թվականի ֆրանսիական անկարգությունները հաճախ անվանում են «ֆրանսիական ինթիֆադա»։
  • Արաբական գարուն կամ հեղափոխական ալիք, սկսվել է 2010 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Թունիսում (երբեմն անվանում են «ինթիֆադա»):
  • Թունիսյան հեղափոխություն կամ Թունիսյան ինթիֆադա։
  • 2011 թվականի Եմենի հեղափոխություն կամ Եմենի ինթիֆադա։
  • Բողոքներ Սուդանում (2011-13 թվականներ) կամ Սուդանի ինթիֆադա։
  • 2018-19 թվականների Արաբական բողոքներ։
  • 2019 թվականի լիբանանյան բողոքի ակցիաներ, որոնք կոչվում են հարկային ինթիֆադա։
  • Հոկտեմբեր, 2019 թվական - Իրաքի բողոքի ցույցեր, որոնք կոչվում են Իրաքի ինթիֆադաներ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ute Meinel, Die Intifada im Ölscheichtum Bahrain: Hintergründe des Aufbegehrens von 1994-1998, LIT Verlag Münster, 2003 p.10: 'Der Begriff der Intifada, der die Vorstellung eines legitimen Ausbebegehrens gegen Unterdrückung enthält, ist gegenwärtig ein Schlüsselbegriff in der arabischen Welt, von dem eine grosse emotionale Anziehungskraft ausgeht.'
  2. Mary K.Roberson, 'Birth, Transformation, and Death of Refugee Identity: Women and Girls of the Intifada,' in Ellen Cole,Esther D Rothblum,Oliva M Espin (eds.) Refugee Women and Their Mental Health: Shattered Societies, Shattered Lives, Routledge, 2013 p.42.
  3. Ellen Canterow, 'Beita,' in Zachary Lockman, Joel Beinin, (eds), Intifada: The Palestinian Uprising Against Israeli Occupation, South End Press, 1989 pp.81-98 p.81
  4. David Pratt, Intifada, Casemate Publishers, 2009 p.20
  5. 5,0 5,1 Mary Elizabeth King, A Quiet Revolution: The First Palestinian Intifada and Nonviolent Resistance, Nation Books 2007 p.208
  6. Sharif Kanana, 'Women in the Legends of the Intifada,' in Suha Sabbagh (ed.), Palestinian Women of Gaza and the West Bank, Indiana University Press, 1998 p.114.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]