Իզաբելա Չարտորիյսկայա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Իզաբելա Չարտորիյսկայա
Alexander Roslin 003.png
Ծնվել է՝մարտի 3, 1746(1746-03-03)[1][2][3][…]
ԾննդավայրՎարշավա, Ռեչ Պոսպոլիտա[4]
Մահացել է՝հուլիսի 15, 1835(1835-07-15) (89 տարեկան) կամ հունիսի 17, 1835(1835-06-17)[5] (89 տարեկան)
Վախճանի վայրWysocko, Gmina Laszki, Powiat jarosławski, Podkarpackie Voivodeship, Լեհաստան
ԵրկիրFlag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն և Royal Banner of Stanisław II of Poland.svg Ռեչ Պոսպոլիտա
ՏոհմCzartoryski family? և Flemming?
գրական սալոնի տեր, գրող, արվեստի կոլեկցիոներ, բարեգործ և կազմակերպության հիմնադիր
ՀայրGeorg Detlev von Flemming?
ՄայրAntonina Czartoryska?
ԵրեխաներMaria Wirtemberska?, Ադամ Չարտորիսկի, Konstanty Adam Czartoryski? և Zofia Czartoryska?
ՍտորագրությունAlbum p0055b - Izabella Czartoryska.jpg

Էլիզբիետա «Իզաբելա» Դորոտա Չարտորիյսկայա (լեհ.՝ Elżbieta "Izabela" Dorota Czartoryska, ծնյալ՝ Ֆլեմինգ, մարտի 3, 1746(1746-03-03)[1][2][3][…], Վարշավա, Ռեչ Պոսպոլիտա[4] - հուլիսի 15, 1835(1835-07-15) կամ հունիսի 17, 1835(1835-06-17)[5], Wysocko, Gmina Laszki, Powiat jarosławski, Podkarpackie Voivodeship, Լեհաստան), լեհ արքայադուստր, գրող, արվեստի հավաքորդ ու լեհական լուսավորության ականավոր գործիչ։

Ադամ Կազիմիր Չարտորիյսկու կինն էր ու ազդեցիկ Familia քաղաքական կուսակցության անդամ։

Հիմնադրել է Լեհաստանում առաջին՝ Չարտորիյսկի թանգարանը, որն այժմ գտնվում է Կրակով քաղաքում։

Կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չարտորիյսկիների պալատը Պուլավիում

Կոմս Գեորգ Դետլև ֆոն Ֆլեմինգի ու արքայադուստր Անտոնինա Չարտորիյսկայայի դուստրն էր[6]։

1761 թվականի նոյեմբերի 18-ին Վոլչինում ամուսնացել է արքայազն Ադամ Կազիմիր Չարտորիյսկու հետ ու դարձել արքայադուստր[7]։

Լուրեր էին շրջանառվում, որ նա սիրավեպ է ունեցել Լեհաստանում Ռուսաստանի դեսպան Նիկոլայ Վասիլևիչ Ռեպնինի հետ, որից, ինչպես ենթադրվում էր, ունեցել է իր որդուն՝ Ադամ Չարտորիսկիին[8]։

Սիրավեպ է ունեցել նաև դուքս դե Լոզունի հետ, որից, ինչպես վերջինս է նշել իր «Հուշագրություններում», ունեցել է իր երկրորդ որդուն՝ Կոնստանտին Ադամին։

1772 թվականին Փարիզում հանդիպել է ամերիկյան հեղափոխության ապագա առաջնորդ Բենջամին Ֆրանկլինին ու ֆրանսիացի փիլիսոփաներ Ժան-Ժակ Ռուսոյին ու Վոլտերին, ովքեր ովքեր նոր գաղափարներ էին բերում հին հասարակարգ։

1775 թվականին ամուսնու հետ Չարտորիյսկայան ամբողջովին ձևափոխել է Պուլավիի իրենց պալատն ու այն դարձրել մտավորականների և քաղաքական հանդիպումների վայր։ Նրա արքունիքը Համագործակցության ամենաազատական և առաջադեմ արքունիքներից մեկն էր, չնայած նրա վարքի որոշ կողմեր նույնպես սկանդալների պատճառ էին դառնում[9]։

Իզաբելան հայտնաբերել է երիտասարդ նկարիչ Ալեքսանդր Օռլովսկու տաղանդը և ֆինանսավորել նրան։

Իր դստեր՝ Մարիա Վիրտեմբերսկայի հետ, վերջինիս ամուսնության հարցով գտնվելով Պրուսիայում, թագավոր Ֆրիդրիխ II-ին պատմել է ամուսնու թունավորման հետ կապված իր վախերի մասին, որի պատճառով իր ու Ստանիսլավ Օգոստոս Պոնյատովսկու միջև քաղաքական պառակտում էր առաջացել։ Թագավորը ծիծաղել ու պատասխանել է, որ միայն միապետներին են թունավորում, ու ամբողջ արքունիքով մեկ տարածել այդ խոսակցությունն ի վնաս Իզաբելայի[10]։

Սիբիլի տաճարը՝ Իզաբելա Չարտորիյսկայայի թանգարանը Պուլավիում

1784 թվականին ամդամագրվել է Հայրենասիրական կուսակցությանը։

Տադեուշ Կոստյուշկոյի ապստամբությունը ճնշելուց հետո նրա որդիներ Ադամ Գեորգն ու Կոնստանտին Ադամը Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա Երկրորդի կողմից վերցվել են որպես քաղաքական պատանդներ։

1796 թվականին Իզաբելան հրամայել է վերակառուցել ավերված պալատը Պուլավիում ու թանգարան հիմնել։ Ցուցադրված առաջին նմուշների թվում եղել են թուրքական գավաթները, որոնք Լեհաստանի թագավոր Յան III Սոբեսկիի բանակն առգրավել էր 1683 թվականի Վիեննայի ճակատամարտում։ Ցուցադրված էին նաև լեհական թագավորական գանձեր և լեհական ընտանեկան պատմական մասունքներ։ 1801 թվականին Իզաբելան բացել է Սիբիլի տաճարը, որը նաև կոչվել է «Հիշողության տաճար»[11][12]։ Այն պարունակում էր մարդկային կյանքի փառքին ու տառապանքներին վերաբերող սենտիմենտալ նշանակության առարկաներ։ 1830 թվականի նոյեմբերյան ապստամբության ժամանակ թանգարանը փակվել է։ Փարիզ աքսոր մեկնող Իզաբելայի որդին՝ Ադամ Գեորգը, տարհանել է թանգարանից փրկած ցուցանմուշները դեպի Լամբեր հյուրանոց։ Նրա որդին՝ Վլադիսլավ Չարտորիյսկին, 1878 թվականին թանգարանը վերաբացելու էր Կրակովում, որտեղ էլ այն այսօր գտնվում է[13]։

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów (1805)
  • Pielgrzym w Dobromilu, czyli nauki wiejskie (ca. 1818)

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 RKDartists
  2. 2,0 2,1 FemBio: Банк інформації про видатних жінок, Frauendatenbank, Банк данных о выдающихся женщинах
  3. 3,0 3,1 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #118919067 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  5. 5,0 5,1 5,2 Wurzbach D. C. v. Czartoryska, Isabella Fürstin (գերմ.) // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt habenWien: 1856. — Vol. 3. — S. 89.
  6. «IZABELA CZARTORYSKA – UWODZICIELKA, SKANDALISTKA, MECENASKA SZTUKI»։ Վերցված է 2019-09-21 
  7. «Izabela Czartoryska - kochanka i kolekcjonerka»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-08-06-ին։ Վերցված է 2019-09-21 
  8. LeDonne John P. (2004)։ The grand strategy of the Russian Empire, 1650-1831։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 0195347692 
  9. Krzysztof Bauer (1991)։ Uchwalenie i obrona Konstytucji 3 Maja։ Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne։ էջ 70։ ISBN 978-83-02-04615-5։ Վերցված է 2 January 2012 
  10. Fiszerowa Wirydianna (1998)։ Dzieje moje własne (Polish translation ed.)։ Warsaw: Świat Książki. 
  11. «Princess Izabela Czartoryska: Founder of Poland's First Museum»։ Վերցված է 2019-09-21 
  12. «Shakespeare's Chair & Other Trophies: The Pilfering Polish Princess behind Europe's First Museum»։ Վերցված է 2019-09-21 
  13. «Izabela Czartoryska. Pierwsza Dama Puław»։ Վերցված է 2019-09-21 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]