Jump to content

Ժորժ Լեմետր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ժորժ Լեմետր
ֆրանսերեն՝ Georges Lemaître[1]
Դիմանկար
Ծնվել էհուլիսի 17, 1894(1894-07-17)[2][3][4][…]
ԾննդավայրՇառլեռուա, Շառլերուա, Էնո, Բելգիա[5]
Մահացել էհունիսի 20, 1966(1966-06-20)[6][2][3][…] (71 տարեկան)
Մահվան վայրԼյուվեն, Լյովեն, Բրաբանտ նահանգ, Բելգիա
ԳերեզմանMarcinelle New Communal Cemetery[7]
Քաղաքացիություն Բելգիա
Մայրենի լեզուֆրանսերեն
Կրոնկաթոլիկություն
ԿրթությունԼյուվենի կաթոլիկ համալսարան (1920), Քեմբրիջի համալսարան (1924)[3], Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ (1927)[8] և Grand Seminary Mechelen? (սեպտեմբերի 22, 1923)[9]
Մասնագիտությունտիեզերաբան, մաթեմատիկոս, կաթոլիկ քահանա, համալսարանի դասախոս, ֆիզիկոս, աստղաֆիզիկոս, աստղագետ և Catholic theologian
ԱշխատատուՀարվարդի համալսարան[3], Լյուվենի կաթոլիկ համալսարան[3] և Belgian Armed Forces?[3]
Պարգևներ և
մրցանակներ
ԱնդամությունՊապական գիտությունների ակադեմիա[11], Իտալիայի գիտությունների ազգային ակադեմիա և Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն
Ստորագրություն
Изображение автографа
 Georges Lemaître Վիքիպահեստում

Ժորժ Լեմետր (ամբողջական անունը՝ Ժորժ Անրի Ժոզեֆ Էդուար Լեմետր), (ֆրանսերեն՝ Georges Henri Joseph Édouard Lemaître, հուլիսի 17, 1894(1894-07-17)[2][3][4][…], Շառլեռուա, Շառլերուա, Էնո, Բելգիա[5] - հունիսի 20, 1966(1966-06-20)[6][2][3][…], Լյուվեն, Լյովեն, Բրաբանտ նահանգ, Բելգիա), բելգիացի քահանա, աստղաֆիզիկոս, տիեզերաբան և մաթեմատիկոս, «Մեծ պայթյուն» տեսության հեղինակը։ Նա համարվում է 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ աստղաֆիզիկոսներից մեկը[12]։

Կենսագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժորժ Լեմետրը ծնվել է Բելգիայի Շառլեռուա քաղաքում։ Հայրը եղել է ապակու գործարանի տնօրեն։ Մորական պապը եղել է գարեջրագործ։ Ժորժը կրթություն է ստացել Շառլեռուայի Սակրե-Կյորի քոլեջում։ 1910 թվականին, ապակու գործարանը փակվելուց հետո, ընտանիքը տեղափոխվել է Բրյուսել, որտեղ Ժորժի հայրը նոր պաշտոն է գտել՝ որպես «Société Générale» բանկի ֆրանսիական մենեջեր։ Բրյուսելում Ժորժը ուսումը շարունակել է Սուրբ Միքայել միաբանների քոլեջում։ Ժորժը հետաքրքրություն է հայտնել կրոնական կոչում ստանալու նկատմամբ, սակայ հայրը նրան համոզել է նախ համալսարան հաճախել և սովորել որպես հանքային ինժեներ։

1911 թվականին Լեմետրը սկսել ինժեներություն ուսանել Լյուվենի կաթոլիկ համալսարանում։ 1914 թվականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո, նա ընդհատել է ուսումը և կամավոր միացել բելգիական բանակին։ Նա մասնակցել է Իզերի ճակատամարտին, որտեղ բելգիացիներին հաջողվել է կասեցնել գերմանական առաջխաղացումը։ Նրան հետևակից տեղափոխել են հրետանի և ուղարկել ավարտելու բալիստիկայի դասընթաց։ Նրա սպայական կոչում ստանալու առաջխաղացման հեռանկարները խափանվե են, քանի որ նա ենթարկվել է պատիժի՝ հրետանային պաշտոնական ձեռնարկում մաթեմատիկական սխալի մասին դասախոսին մատնանշելու պատճառով։ Այդուամենայնիվ, պատերազմից հետո նա պարգևատրվել է Բելգիայի Պատերազմի խաչով՝ բրոնզե սաղարթով։ Նա եղել է այն հինգ շարքային զինվորներից մեկը, որոնք այդ պարգևը ստացել են Ալբերտ I թագավորից։

Պատերազմից հետո նա վերադարձել է Լյովենի համալսարան, որտեղ ուսումնասիրել է մաթեմատիկա, ֆիզիկա, աստղագիտություն և աստվածաբանություն։ 1923 թվականին ստացել է աբբայի (եկեղեցական սպասավորի) աստիճան, որից հետո մեկնել է Քեմբրիջի համալսարան։ Սուրբ Էդմունդ քոլեջում որպես գիտական հետազոտող՝ Լեմետրը Արթուր Էդինգտոնի ղեկավարությամբ իրականացրել է մի շարք աշխատանքներ տիեզերաբանության, աստղագիտական հետազոտությունների և հաշվարկային մաթեմատիկայի ոլորտներում։

Աստղագիտության ուսումնասիրությունները նա շարունակել է ԱՄՆ-ում՝ Հարվարդի աստղադիտարանում, որտեղ աշխատել է ամերիկացի աստղագետ Հառլոու Շեփլիի հետ, ինչպես նաև Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, որտեղ ստացել է գիտությունների դոկտորի աստիճան։

1925 թվականից Լեմետրը վերադարձել է Բելգիա և սկսել է աշխատել որպես աստղաֆիզիկայի պրոֆեսոր, իսկ ավելի ուշ՝ կիրառական մաթեմատիկայի պրոֆեսոր Լյովենի համալսարանում։

1936 թվականին նա ընտրվել է Պապական գիտությունների ակադեմիայի անդամ, իսկ 1960 թվականի մարտին՝ այդ ակադեմիայի նախագահ։ Այդ պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև իր մահը։ 1960 թվականին Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII-ը նրան շնորհել է պրելատի աստիճան։

Վատիկանի Երկրորդ ժողովի ավարտին Լեմետրը զարմանքով իմացել է, որ նշանակվել է ծնելիության վերահսկման հարցերով զբաղվող հանձնաժողովի ղեկավար, սակայն հրաժարվել է այդ պաշտոնից՝ վատառողջության պատճառով, որը նրան թույլ չի տվել մեկնել Հռոմ (նա սրտի կաթված է ստացել 1964 թվականի դեկտեմբերին)։

Լեմետրը 1945 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ։

Գիտական ներդրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեմետրի մաթեմատիկայի բնագավառում հիմնական աշխատանքները վերաբերում են Լորենցի խմբի ներկայացումներին՝ կապված հարաբերականության տեսության ալիքային հավասարումների հետ, ինչպես նաև քվատերնիոնային հանրահաշվի հետ։ Նրա հիմնական ներդրումը հարաբերական աստղաֆիզիկայի և տիեզերաբանության մեջ կապված է Մեծ պայթյունի տեսության հետ։ Լեմետրի հանդիսանում է ընդլայնվող տիեզերքի տեսության հեղինակ, որը նա 1927 թվականին մշակել է անկախ Ալեքսանդր Ֆրիդմանից, որի առաջին աշխատանքը հարաբերական տիեզերաբանության ոլորտում հրապարակվել էր 1922 թվականին։ ԱՄՆ-ում գտնվելու ընթացքում Լեմետրը ծանոթացել է Վեստո Սլայֆերի և Էդվին Հաբլի կողմից կատարված դիտարկումներին՝ կապված գալակտիկաների սպեկտրալ կարմիր տեղաշարժի հետ, և 1927 թվականին հրապարակել է այդ երևույթի իր բացատրությունը՝ գալակտիկաների հեռանալը դիտարկել է որպես տիեզերքի ընդլայնում։

Լեմետրը առաջինն է եղել, որը ձևակերպել է գալակտիկաների հեռավորության և արագության միջև կապը և 1927 թվականին առաջարկել է այդ կախվածության գործակցի առաջին գնահատականը, որը ներկայում հայտնի է որպես Հաբլի հաստատուն[13]։

Սակայն, երբ իր աշխատանքը թարգմանվել է և տպագրվել Բրիտանական թագավորական աստղագիտական ընկերության գրություններում, Լեմետրը հրաժարվեց ներառել որոշ արդյունքներ՝ այդ թվում Հաբլի օրենքը, նկատելով, որ տվյալ պահին գոյություն չունեին բավարար դիտարկումներ[14]։ Այս արժեքը մի քանի տարի անց փորձարարականորեն հաստատել է Հաբլը [15][16][17][18]: Երբ Լեմետրը սկզբում ներկայացրել է իր աշխատանքը, Ալբերտ Այնշտայնը ասել՝ «Ձեր մաթեմատիկան ճիշտ է, բայց ձեր ֆիզիկան՝ սարսափելի»։ Հետագայում այն հաստատվելուց հետո Այնշտայնը փոխել է իր կարծիքը և ասալ՝ «Սա ամենագեղեցիկ և գոհացուցիչ բացատրությունն է, որ ես երբևէ լսել եմ»[19]։

Լեմետրի տեսությունն աշխարհի էվոլյուցիայի մասին՝ սկսած «սկզբնական ատոմից», Ֆրեդ Հոյլը 1949 թվականին հեգնանքով անվանել է «Մեծ պայթյուն»։ Այդ անվանումը հետագայում ամրապնդվել է և ընդունվել որպես տիեզերքի ծագման տեսության պաշտոնական անուն։

Ժորժ Լեմետրը մահացել է 1966 թվականի հունիսի 20-ին՝ տիեզերական միկրոալիքային ֆոնային ճառագայթման հայտնաբերման մասին իմանալուց կարճ ժամանակ անց, որը ամուր փորձարարական ապացույց էր նրա Մեծ պայթյունի տեսության համար։

Հիշատակում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2005 թվականին Լեմետրը ընդգրկվել է «De Grootste Belg» («Բոլոր ժամանակների մեծագույն բելգիացիները») ֆլամանդական հեռուստածրագրի վարկանիշային ցուցակում՝ զբաղեցնելով 61-րդ տեղը։ Նույն թվականին նա զբաղեցրել է 78-րդ հորիզոնականը ֆրանսալեզու «RTBF» ալիքի նմանատիպ ծրագրում։ Ավելի ուշ, 2022 թվականի դեկտեմբերին, VRT հեռուստաընկերությունը իր արխիվում հայտնաբերել է 1964 թվականին Լեմետրի հետ կորած 20-րոպեանոց հարցազրույցը, որը տիեզերագետ Թոմաս Հերտոգը անվանել է «մի իսկական գանձ»[20][21]։

2018 թվականի հուլիսի 17-ին Google Doodle-ը նշել է Ժորժ Լեմետրի 124-ամյակը[22]։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 26-ին Միջազգային աստղագիտական միության անդամների էլեկտրոնային քվեարկության արդյունքում 78%-ով քվեարկվել է «Հաբլի օրենքը» վերանվանել՝ «Հաբլ–Լեմետրի օրենք»[23]։

Մրցանակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Ֆրանկիի մրցանակ-1934 թվական[24]
  • Ժյուլ Յանսենի մրցանակ-1936 թվական[25]
  • Էդինգտոնի մեդալ-1953 թվական[26][27]

Աշխատություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • G. Lemaître, Discussion sur l'évolution de l’univers, 1933
  • G. Lemaître, L’Hypothèse de l’atome primitif, 1946
  • G. Lemaître, The Primeval Atom — an Essay on Cosmogony, D. Van Nostrand Co, 1950

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #119526514 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
  2. 1 2 3 4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ — 1995.
  4. 1 2 AA.VV. Biographie Nationale de Belgique (ֆր.) / Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique — BXL.
  5. 1 2 http://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-94-009-6487-7_30.pdf
  6. 1 2 http://www.britannica.com/EBchecked/topic/335644/Georges-Lemaitre
  7. ↑ Find A Grave — 1996.
  8. ↑ Mathematics Genealogy Project — 1997.
  9. 1 2 3 4 5 ODIS — 2003.
  10. ↑ https://www1.villanova.edu/villanova/president/university_events/mendelmedal/pastrecipients.html
  11. ↑ www.pas.va
  12. ↑ «Obituary: Georges Lemaitre». Physics Today. 19 (9): 119–121. 1966 թ․ սեպտեմբեր. doi:10.1063/1.3048455.
  13. ↑ «Ю. Н. Ефремов, Постоянная Хаббла». Արխիվացված օրիգինալից 2005 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2006 թ․ օգոստոսի 17-ին. {{cite web}}: no-break space character in |title= at position 3 (օգնություն)
  14. ↑ «Космос-журнал: Кто открыл расширение Вселенной?». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
  15. ↑ Lemaître, G. (1927). «Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extra-galactiques». Annales de la Société Scientifique de Bruxelles A (47): 49–59. Bibcode:1927ASSB...47...49L. Partially translated in Lemaître, G. (1931). «Expansion of the universe, A homogeneous universe of constant mass and increasing radius accounting for the radial velocity of extra-galactic nebulae». Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 91: 483–490. Bibcode:1931MNRAS..91..483L. doi:10.1093/mnras/91.5.483.
  16. ↑ Livio, M. (2011). «Lost in translation: Mystery of the missing text solved». Nature (journal). 479 (7372): 171. Bibcode:2011Natur.479..171L. doi:10.1038/479171a. PMID 22071745.
  17. ↑ Livio, M.; Riess, A. (2013). «Measuring the Hubble constant». Physics Today. 66 (10): 41. Bibcode:2013PhT....66j..41L. doi:10.1063/PT.3.2148.
  18. ↑ Hubble, E. (1929). «A relation between distance and radial velocity among extra-galactic nebulae». Proceedings of the National Academy of Sciences. 15 (3): 168–73. Bibcode:1929PNAS...15..168H. doi:10.1073/pnas.15.3.168. PMC 522427. PMID 16577160. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հունիսի 30-ին. Վերցված է 2017 թ․ հուլիսի 24-ին.
  19. ↑ Georges Henri-Joseph-Edouard Lemaître
  20. ↑ De Maeseneer, Wim (2022 թ․ դեկտեմբերի 31). «Lang naar gezocht, eindelijk gevonden: VRT vindt interview uit 1964 terug met de Belg die de oerknal bedacht» [Long sought, finally found: VRT finds 1964 interview with Belgian who invented the Big Bang]. vrtnws.be (հոլանդերեն). Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 4-ին. «VRT has recovered a lost interview with Georges Lemaître in its archives. He was interviewed about it in 1964 for the then BRT, but until recently it was thought that only a short excerpt of it had been preserved. Now the entire 20-minute interview has been recovered. "A gem," says cosmologist Thomas Hertog.»
  21. ↑ Satya Gontcho A Gontcho; Jean-Baptiste Kikwaya Eluo; Gabor, Paul (2023). «Resurfaced 1964 VRT video interview of Georges Lemaître». arXiv:2301.07198 [physics.hist-ph].
  22. ↑ «Who was Georges Lemaître? Google Doodle celebrates 124th birthday of the astronomer behind the Big Bang Theory». Daily Mirror. 2018 թ․ հուլիսի 17.
  23. ↑ Belgian priest recognized in Hubble law name change"
  24. ↑ «1934 – Rapport Jury Mgr Georges Lemaître – Fondation Francqui – Stichting». www.francquifoundation.be. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 14-ին.
  25. ↑ «Médaille Janssen · UCL Archives». archives.uclouvain.be. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 14-ին.
  26. ↑ Lemaître, 1953, էջ 2
  27. ↑ «Medallists of the Royal Astronomical Society». Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 13-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ժորժ Լեմետր» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ժորժ_Լեմետր&oldid=10827719» էջից