Jump to content

Ժիվեց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
քաղաք և gmina?
Ժիվեց
լեհ.՝ Żywiec[1]
Զինանշան

49°41′0″N 19°13′0″E / 49.68333°N 19.21667°E / 49.68333; 19.21667
ԵրկիրԼեհաստան Լեհաստան
ՀամայնքPowiat żywiecki?
Մակերես50,54 կմ²
Բնակչություն30 334 մարդ (մարտի 31, 2021)[2]
Փոստային դասիչ34-300 a 34-330
Ավտոմոբիլային կոդSZY
Պաշտոնական կայքzywiec.pl
Ժիվեց (Լեհաստան)##
Ժիվեց (Լեհաստան)

Ժիվեց (լեհ.՝ Żywiec) քաղաք Լեհաստանի հարավում գտնվող Սոլա գետի ափին, բնակչությունը՝ 30 334 մարդ (մարտի 31, 2021)[2]: Այն գտնվում է Սիլեզյան վոևոդության տարածքում՝ Ժիվեց լճի և Ժիվեց լանդշաֆտային այգու մոտ, որը վոևոդության ութ պահպանվող տարածքներից մեկն է: Պատմականորեն և մշակութային առումով քաղաքը Փոքր Լեհաստանի (Մալոպոլսկա) մաս է կազմում և Ժիվեցինա շրջանի մայրաքաղաքն է, որը ազգային առումով Գորալների հողերի մաս է կազմում[3]։

«551231 Ժիվեց» աստերոիդը անվանակոչվել է քաղաքի անունով:

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Զանգակատուն (շուկայի հրապարակում), 18-րդ դար

Ժիվեցը առաջին անգամ գրավոր փաստաթղթում հիշատակվել է 1308 թվականին՝ որպես կաթոլիկ ծխական համայնքի կենտրոն: Սկզբնապես այն գտնվում էր այն վայրում, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Ստարի Ժիվեց (բառացիորեն՝ «Հին Ժիվեց»): Այն ժամանակ այն պատկանում էր Չեշինի դքսությանը, իսկ 1315 թվականից հետո՝ Օշվենցիմի դքսությանը, որը 1327 թվականին դարձավ Բոհեմիայի թագավորության ֆեոդալական տարածք: Քաղաքը մինչ այդ նոսր բնակեցված Ժիվեցի ավազանի զարգացման կիզակետն էր: Ստարի Ժիվեցի տարածքը ենթակա էր ջրհեղեղների, ուստի քաղաքը տեղափոխվեց ներկայիս վայր 1448 թվականին: 1457 թվականին Օշվենցիմի դքսությունը գնվեց և անմիջապես միացվեց Լեհաստանի թագին: Ժիվեցը մասնավոր քաղաք էր, որը վարչականորեն գտնվում էր Կրակովի վոևոդությունում, Լեհական թագի Փոքր Լեհաստան նահանգում: 1624 թվականին այն Կոմորովսկիների ընտանիքի կողմից վաճառվեց Ավստրիայի Կոնստանցային՝ լեհ թագավոր Սիգիզմունդ III Վազայի թագուհի կնոջը: Ջրհեղեղի ժամանակ Ժիվեցը 1656 թվականին թալանվել և ավերվել է շվեդական զորքերի կողմից: 1672 թվականից այն Լեհաստանի կանցլեր Յան Վիելոպոլսկու տիրապետության տակ էր։

Հին ամրոցը կառուցվել է 14-րդ դարի կեսերին: Ամրոցը մի քանի անգամ վերականգնվել է և առանձնանում է ճարտարապետության և ձևավորման մի շարք ոճերով, այդ թվում՝ գոթական, վերածննդի և բարոկկո ոճով: Ժիվեցի Հին ամրոցը շրջապատված է 260,000 քառակուսի մետր մակերեսով լանդշաֆտային զբոսայգով, որը սկզբնապես հիմնադրվել է 17-րդ դարում[4]։

Սուրբ Խաչ եկեղեցին կառուցվել է 14-րդ դարի վերջին և երկու անգամ ընդարձակվել՝ մեկը 1679 թվականին և երկրորդ անգամ 1690 թվականին: 18-րդ դարում այդ վայրում հետագայում կառուցվել է բարոկկո ոճի եկեղեցի, որը մինչ օրս կանգուն է: Երկրորդ նշանակալից եկեղեցին՝ Կույս Մարիամի ծննդյան տաճարը, կառուցվել և ընդարձակվել է 15-րդ դարի առաջին կեսին, նախքան 1711 թվականի հրդեհից հետո բարոկկո ոճով վերանորոգվելը[4]։

Լեհական լեգեոնները երդում են տալիս Ժիվեցի շուկայի հրապարակում Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ

1772 թվականին Լեհաստանի առաջին բաժանումից հետո Ժիվեցը դարձավ Ավստրիայի Գալիցիայի թագավորության մաս: 1810 թվականին այն գնեց Սաքսոնիայի արքայազն Ալբերտը, Լեհաստանի Օգոստոս III թագավորի որդին, և կրկին կառավարեց հարևան Սիլեզիայի դքսության՝ Թեշենի (Չեշինի) հետ միասին: Երբ նա մահացավ 1822 թվականին, նրա կալվածքները անցան Ավստրիայի Հաբսբուրգ-Լոթարինգիայի տնից՝ էրցհերցոգ Կառլին: Քաղաքում է գտնվում նաև Ժիվեցի գարեջրատուն, որը հիմնադրվել է Կառլի որդու՝ էրցհերցոգ Ալբերտի կողմից 1852 թվականին և գնվել Heineken International-ի կողմից 1990-ականներին: 2006 թվականին այդ վայրում թանգարան է հիմնադրվել[5]: Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբում տարածաշրջանի լեհական լեգեոնների ավելի քան 1000 զինվորներ դուրս եկան Ժիվեցից՝ Լեհաստանի անկախության համար պայքարելու համար. նրանցից 167-ը զոհվեցին պատերազմում[6]: Պատերազմի ավարտին՝ 1918 թվականին, Լեհաստանը վերականգնեց անկախությունը և քաղաքի նկատմամբ վերահսկողությունը։ Ժիվեցից ութ լեհ զոհվեց 1919-1920 թվականների լեհ-խորհրդային պատերազմում[7]։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Շուկայի հրապարակը նացիստական ​​օկուպացիայի ժամանակ

1939 թվականին Լեհաստան ներխուժումից հետո, որը սկիզբ դրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, Ժիվեցը օկուպացվեց նացիստական Գերմանիայի կողմից և միացվեց Վերին Սիլեզիայի գերմանական մարզին։ Վերջին Հաբսբուրգյան սեփականատերը՝ Ավստրիայի էրցհերցոգ Կառլ Ալբրեխտը, հրաժարվեց ստորագրել գերմանական «Ժողովրդական ցուցակը», որից հետո նա վտարվեց և ձերբակալվեց։

Ժիվեցից 26 լեհ սպանվեց ռուսների կողմից 1940 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսներին Կատինի խոշոր կոտորածի ժամանակ[8]։

Սայբուշի գործողություն։ Արտաքսված լեհերը սպասում են երկաթուղային անցման մոտ տեղափոխման

1940 թվականի սեպտեմբերից մինչև դեկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում նացիստական ​​իշխանությունները Ժիվեց շրջանի շրջակայքից արտաքսեցին 17,413-20,000 լեհ բնակիչների Վերմախտի և Գեստապոյի կողմից անցկացվող այսպես կոչված «Սայբուշ» գործողության շրջանակներում[9]։ Տեղական դպրոցում տեղակայված էր արտաքսված լեհերի համար նախատեսված տարանցիկ ճամբար[10]։ Արտաքսված լեհերը տարվեցին Լեհաստանի մեկ այլ շրջան, որը գտնվում էր գերմանական ռազմական օկուպացիայի տակ: Այս միջադեպը նացիստների ջանքերի մի մասն էր, որոնք գլխավորում էին Ռայխի նախարար Ալֆրեդ Ռոզենբերգը և նրա տեղակալ Ալֆրեդ Մեյերը, որոնք ուղղված էին օկուպացված արևելյան տարածքները զարգացնելուն՝ գերմանացի ներգաղթյալների բնակեցման համար[11]։ 1941 թվականին Վերին Սիլեզիայի նացիստական ​​գերմանացի օբերպրեզիդենտ Ֆրից Բրախտը, քաղաք այցելելիս, հայտարարեց, որ հինգ տարի հետո շրջանում լեհեր չեն լինի[12]։

1945 թվականի հունվարի 25-ին Խորհրդային Ռազմաօդային ուժերը ռմբակոծեցին Ժիվեցում կենտրոնացած գերմանական ստորաբաժանումները: Ռմբակոծության ժամանակ մի քանի շենքեր վնասվեցին, և 25 խաղաղ բնակիչ զոհվեց[13]։ Կարմիր բանակը սկսեց իր առաջխաղացումը դեպի Ժիվեց 1945 թվականի փետրվարի 3-ին՝ որպես Վիստուլա-Օդերի հարձակման մաս։ Հարձակումը գլխավորում էր 1-ին գվարդիական բանակը։ Գերմանացիները պատրաստեցին պաշտպանական գծի համակարգը քաղաքի շուրջը։ Ծանր մարտեր տեղի ունեցան մոտակա գյուղերում[13]։ Փետրվարի 20-ին խորհրդային զորքերը գրավեցին Ստարի Ժիվեցը[14]։ 1945 թվականի ապրիլի սկզբին Կարմիր բանակը ճեղքեց գերմանական պաշտպանությունը։ Փողոցային մարտերից հետո խորհրդային զորքերը ապրիլի 5-ին վերահսկողություն ստանձնեցին քաղաքի նկատմամբ՝ վերջ դնելով նացիստական ​​օկուպացիային։

Ընդհանուր առմամբ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Ժիվեցում ավերվել է 194 շենք, իսկ 98-ը՝ վնասվել։ Վնասված շենքերի թվում էին քաղաքապետարանը, հրշեջ ծառայությունը, փոստային բաժանմունքը, էլեկտրակայանը, մսագործարանը, հինգ դպրոց և Ստարի Ժիվեցում գտնվող եկեղեցին։ Քաղաքից նահանջելիս գերմանացիները պայթեցրին երեք կամուրջ և ավերեցին Զաբլոցիեի երկաթուղային կայարանը։

Կոմունիստական ​​Լեհաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ժիվեցում նոր ամրոցը (Նովի Զամեկ)

Քաղաքի բնակիչներից կազմված տեղական ինքնակառավարման մարմինը սկսեց ձևավորվել 1945 թվականի ապրիլի սկզբին: Քաղաքային խորհուրդը ձևավորվեց ապրիլի 8-ին, իսկ քաղաքապետը Յան Ձիկին էր: Էլեկտրակայանը սկսեց գործել 1945 թվականի օգոստոսին: Տեղական արհեստավորական միությունները, դպրոցները, գործարանները և մարզական կազմակերպությունները վերագործարկվեցին: 1945 թվականի մայիսի 16-ին քաղաքում ստեղծվեց Ժիվեց շրջանի վերաբնակեցման կոմիտե: Դրա նպատակն էր վերաբնակիչներին վերաբնակեցնել վերականգնված տարածքներ: Այն գործեց մինչև 1945 թվականի հուլիսը: Ընդհանուր առմամբ, 2437 ընտանիք (15,013 մարդ) վերաբնակեցվեց Օպոլյան Սիլեզիա: Տարածաշրջանային թանգարանը վերագործարկվեց 1946 թվականի սեպտեմբերին[14]։

Կոմունիստական ​​դարաշրջանում Ժիվեցը ընդլայնեց իր տարածքը՝ միացնելով մոտակա Սպորիշ, Զաբլոցիե, Իսեպ և Կոկուրուվ գյուղերը: Քաղաքի բնակչությունը նույնպես աճել է՝ տեղական գործարաններում աշխատանք փնտրող մարդկանց շնորհիվ[14]։ 1945 թվականից այն պատկանել է Կրակովի վոևոդությանը[15]։ 1975 թվականին վոյեվոդության բաժանումից հետո Ժիվեցը հայտնվել է Բելսկո վոևոդության կազմում[16]։

1958 թվականի հունիսի 29-ին քաղաքը ջրհեղեղի է ենթարկվել Սոլա և Կոսզավա գետերի կողմից։ Ջրհեղեղի ալիքը քանդել է երկու կամուրջ[17], և քաղաքի կենտրոնը հայտնվել է ջրի տակ[18]։ Երկրորդ ջրհեղեղը տեղի է ունեցել 1960 թվականի հուլիսին[19]։ 1966 թվականին ստեղծվել է Ժիվեց լճի ջրամբարը[17]։ Մեկ այլ ջրհեղեղ տեղի է ունեցել 1970 թվականի հուլիսին[19]։

Տնտեսություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ժիվեցի գարեջուր

Ժիվեցի գարեջրատունը գտնվում է քաղաքում։ Կա գարեջրատանը նվիրված թանգարան։

Սպորտ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքում կան մի քանի ֆուտբոլային ակումբներ՝ տղամարդկանց թիմեր Koszarawa Żywiec, Czarni-Góral Żywiec[20], Soła Żywiec[21], և կանանց թիմ TS Mitech Żywiec։ Բոլոր չորս թիմերը հանդես են գալիս ցածր լիգաներում, թեև Միտեխը մինչև 2020 թվականը խաղացել է նաև Էկստրալիգայում (Լեհաստանի բարձրագույն դիվիզիոն):

Քույր քաղաքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Zywiec;4003385.html
  2. 1 2 https://bdl.stat.gov.pl/api/v1/data/localities/by-unit/012414417011-0927642?var-id=1639616&format=jsonapi
  3. ↑ «Górale Żywieccy – Związek Podhalan» (լեհերեն). Վերցված է 2022-02-12-ին.
  4. 1 2 «Żywiec». Արխիվացված է օրիգինալից 2009-04-29-ին. Վերցված է 2010-02-05-ին.
  5. ↑ «Heineken International». Արխիվացված է օրիգինալից 2009-12-19-ին. Վերցված է 2010-02-05-ին.
  6. ↑ «Tablica pamiątkowa wymarszu Legionistów (1934)». PolskaNiezwykla.pl (լեհերեն). Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 15-ին.
  7. ↑ Kowalski, Andrzej (1995). «Miejsca pamięci związane z Bitwą Warszawską 1920 r.». Niepodległość i Pamięć (լեհերեն). Muzeum Niepodległości w Warszawie (2/2 (3)): 173–174. ISSN 1427-1443.
  8. ↑ Tomasz Terteka. «Żywiec pamięta». Watra.pl (լեհերեն). Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 15-ին.
  9. ↑ Mirosław Sikora (2011 թ․ սեպտեմբերի 20). «Saybusch Aktion - jak Hitler budował raj dla swoich chłopów». OBEP Institute of National Remembrance, Katowice (Polish). Redakcja Fronda.pl. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 5-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  10. ↑ Wardzyńska, Maria (2017). Wysiedlenia ludności polskiej z okupowanych ziem polskich włączonych do III Rzeszy w latach 1939-1945 (լեհերեն). Warszawa: Institute of National Remembrance. էջ 434. ISBN 978-83-8098-174-4.
  11. ↑ Etlin, R. A., John. Art, culture, and media under the Third Reich. Chicago: Chicago University Press, 2003.
  12. ↑ Wardzyńska, p. 438
  13. 1 2 «Krwawa bitwa o Żywiec w 1945 roku». BBFan.pl (լեհերեն). 2025-02-16. Վերցված է 2025-07-20-ին.
  14. 1 2 3 «Kwiecień 1945 roku...». muzeum-zywiec.pl (լեհերեն). Վերցված է 2025-07-20-ին.
  15. ↑ «Rys historyczny miasta Żywiec». zywieckiecentrumturystyki.pl. Վերցված է 2025-07-20-ին.
  16. ↑ «Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych». isap.sejm.gov.pl. Վերցված է 2025-07-20-ին.
  17. 1 2 Kurczonek, Paweł (2024-11-26). «Żywiec w PRL-u. Jak Jezioro Żywieckie i miasto wyglądały przed laty? Zobaczcie zdjęcia w kolorze. Pamiętacie te miejsca?». Dziennik Zachodni (լեհերեն). Վերցված է 2025-07-20-ին.
  18. ↑ «Powodzie na Żywiecczyźnie». zywiecinfo.pl (լեհերեն). 2014-05-17. Վերցված է 2025-07-20-ին.
  19. 1 2 «Powodzie na Żywiecczyźnie». dbamyowode.pl (լեհերեն). 2022-08-31. Վերցված է 2025-07-20-ին.
  20. ↑ «Strona internetowa klubu TS Czarni-Góral Żywiec» (լեհերեն). Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 15-ին.(չաշխատող հղում)
  21. ↑ «Strona T.S. Soła Żywiec» (լեհերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2024-12-10-ին. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 15-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ժիվեց» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ժիվեց&oldid=10853744» էջից