Ժան Բյուրիդան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ժան Բյուրիդան
ֆր.՝ Jean Buridan
Ծնվել էմոտ. 1295, 1300 կամ մոտ. 1297[1]
ԾննդավայրԲետյուն
Մահացել էմոտ. 1358[1][2]
Մահվան վայրՓարիզ
ՔաղաքացիությունՖրանսիա
ԿրոնՀռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
ԿրթությունՓարիզի համալսարան
Ազդվել էՈւիլյամ Օկկամ և Արիստոտել
Մասնագիտությունփիլիսոփա, աստվածաբան, պրոֆեսոր, տրամաբան, հոգևորական և գրող
ԱշխատավայրՓարիզի համալսարան

Ժան Բյուրիդան, լատիներեն՝ Յոհանես Բուրիդանուս ( ծնվ.՝ 1292 թ., մահացել է 1363 թ.), ֆրանսիացի փիլիսոփա, ճեմարանական դոկտոր, Եվրոպայում կրոնական թերահավատության հիմնադիր: Արևմուտքում Իմպետուսի տեսության վերահայտնագործող եղավ մոտ 1340 թ.: Անունն առավելապես հայտնի է Բյուրիդանի ավանակի պարադոքսի մտածողության փորձառությամբ: Մի լեգենդ, որը տարածվել է մինչև 21-րդ դարը Ֆրանսուա Վիյոնի ժամանակվա «Կանանց բալլադը», այն սխալ կերպով նմանեցնում է Նեսլի աշտարակի գործի հետ:

Կենսագրական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է հավանաբար Բեթունում: Սովորել է Փարիզի համալսարանում՝ ճեմարանական փիլիսոփա Գիյոմ դ'Օկամի ղեկավարության ներքո և դարձել մոլի նոմինալիստ (անվանապաշտ):

Փիլիսոփայություն է դասավանդել Փարիզում և Փարիզի համալսարանի ռեկտոր է ընտրվել երկու անգամ՝ 1328թ. և 1340 թ.: Որպես փիլիսոփա՝ Բյուրիդանը դասավանդել է արմատական նոմինալիզմ և մասնագիտացել փիլիսոփայական գիտություններում:

Ի հակառակ փիլիսոփայության կարիերային բնորոշ ուսումնական դասընթացի՝ նա ընտրեց սովորել ազատ արվեստներ` աստվածաբանության փոխարեն: Նա իր անկախությունն է պահում՝ մնալով աշխարիկ կրոնավոր՝ հոգևոր դասին միանալու փոխարեն: Սկսած 1340 թվականից նա ընդդիմանում է իր ուսուցիչ Գիյոմ դ'Օկամին: Այս արարքը մեկնաբանվեց որպես կրոնական սկեպտիցիզմի սկիզբ ու գիտական հեղափոխության արշալույս:

Bocage as Buridan (Tour de Nesle).jpg

Ռեալիստների կողմից հալածվելուց հետո նա մեկնում է Գերմանիա, ուր դպրոց է հիմնում և դասավանդում Վիեննայում: Որպես նոմինալիստ՝ Բյուրիդանը չէր կարող ընդունել մարդկային ազատության գոյությունը և երկար քննարկել է ազատ արբիտրի հարցն Արիստոտելի «Էթիկա»-յի իր մեկնաբանություններում:

Բազմաթիվ անստույգ պատմություններ նրա սիրային արկածների մասին վկայում են առ այն, որ նա Փարիզում փայլուն և խորհրդավոր անձնավորություն էր: Ուներ նաև անբնական ձիրք կրթության համար դրամաշնորհներ ստանալու համար:

Բյուրիդանի ավանակի պարադոքս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուրիդանի ավանակի պարադոքսը լեգենդ է այն մասին, որ մի ավանակ սատկում է քաղցից ու ծարավից, քանի որ վարսակի չափամանի ու ջրի դույլի միջև չէր կարողանում ընտրել, թե որ մեկից սկսել:

Բյուրիդանի ավանակն՝ ընտրության միջև, 1859 թ. նկար

Այս դեպքից կարող ենք պարադոքսային վերլուծություն անել. խոսքն ավելի շուտ աբսուրդի հասնող դիլեմայի դպրոցի դեպքի մասին է, իսկ այս երկու դրվագները բնութագրում են կրկնակի հարկադրման ֆենոմեն:

Բյուրիդանի սահմանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բյուրիդանի ավանակի պարադոքսի մասին չենք հանդիպի Ժան Բյուրիդանի հայտնի ոչ մի ստեղծագործություններում՝ չնայած այն հանգամանքին, որ սա կապակցված է ազատության և կենդանու իր հայեցակարգի հետ: Իր «Երկնքի մասին համաձայնագիրը» ստեղծագործության համար արված գրական մեկնաբանության մեջ Բյուրիդանը ներառել է ոչ թե ավանակ, այլ շան, որը հանդիպել է դաժան դիլեմայի: Բյուրիդանն իրեն բնորոշ հումորով հիշատակում է այդ հնարավորությունը որպես անխոհեմ այլընտրանքի հնարավորություն:

Արիստոտելի սահմանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խնդիրն առաջ է գալիս Արիստոտելի «Երկնքի մասին» աշխատության մեջ, ուր նա հետաքրքրվում է, թե ինչպես պետք է մի մարդ ընտրի երկու սննդից մեկը, որոնք երկուսն էլ գրավիչ են. «Նա, ով վշտացած է քաղցից ու սովից և մթերքից ու խմիչքներից հավասար հեռավորության վրա է, անշարժ կմնա»:

Սպինոզայի սահմանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեկարտի «Փիլիսոփայության սկզբունքները» աշխատության մեջ (հրատարակվել է 1663 թ.), ցուցադրված են երկրաչափական մեթոդներ: Սպինոզան ընդհանրացում է անում, որը Բյուրիդանը մերժել էր: Ըստ վերջինիս՝ փաստացի ավանակը կսատկեր քաղցից կամ ծարավից, բայց նրա փոխարեն եթե մարդ լիներ, ապա ունակ կլիներ կամայականորեն ընտրել. դա անտարբերության ազատությունն է: Սպինոզան, ընդհակառակը, համարում է, որ այս դեպքում տարբերություն չկա մարդու և կենդանու միջև՝ նույնիսկ մարդն էլ կմահանար քաղցից կամ ծարավից:

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաղապար:Ouvrage, article Impetus rédigé par Christiane Vilain, et article Inertie rédigé par François De Gandt.

M.G. Duplessis, Petite encyclopédie récréative - La fleur des proverbes français (recueillis et annotés par), Paris, Passard, 1851.

  1. 1,0 1,1 Buridan, Jean // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — New York City: 1911. — Vol. 4. — P. 824.
  2. https://www.britannica.com/biography/Jean-Buridan