Jump to content

Թևֆիք Ֆիքրեթ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Թևֆիք Ֆիքրեթ
թուրքերեն՝ Tevfik Fikret
Ծնվել էդեկտեմբերի 26, 1867(1867-12-26)[1]
ԾննդավայրՍտամբուլ, Օսմանյան կայսրություն
Վախճանվել էօգոստոսի 19, 1915(1915-08-19)[2] (47 տարեկան)
Վախճանի վայրՍտամբուլ, Օսմանյան կայսրություն
ԳերեզմանԱշյան գերեզմանատուն
Մասնագիտությունբանաստեղծ և գրող
Քաղաքացիություն Օսմանյան կայսրություն
ԿրթությունԳալաթասարայի վարժարան
 Tevfik Fikret Վիքիպահեստում

Թևֆիք Ֆիքրեթ (թուրքերեն՝ Tevfik Fikret, դեկտեմբերի 26, 1867(1867-12-26)[1], Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - օգոստոսի 19, 1915(1915-08-19)[2], Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն, իրական անունը՝ Մեմհեդ Թևֆիք), օսմանյան մանկավարժ և բանաստեղծ[3], որը համարվում է թուրքական պոեզիայի ժամանակակից դպրոցի հիմնադիրը[4]։

Կենսագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընտանիք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեհմեդ Թևֆիքը ծնվել է 1867 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Կոստանդնուպոլսում (ներկայումս՝ Ստամբուլում)[5][6]։ Հայրը՝ Հյուսեյին Էֆենդին, որը ծնունդով Չանքըրը սանջակի Չերքեշ շրջանից էր[5], հիմնականում ընտանիքից հեռու է եղել, քանի որ իշխող վարչակարգի դեմ ունեցած քաղաքական հայացքների պատճառով աքսորվել էր։ Մայրը՝ Հաթիջե Ռեֆիա Հանըմը, դավանափոխ հույն մուսուլման էր, որը ծնվել էր Քիոս կղզում ու մահացել դեռ երիտասարդ տարիքում[5][7]։

Կրթություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրթությունն ստացել է Գալաթասարայի հեղինակավոր վարժարանում ու ավարտել այն 1888 թվականին՝ դառնալով վարժարանի լավագույն շրջանավարտներից մեկը։ Ավելի ուշ դարձել է վարժարանի տնօրեն։ Մեհմեդ Ֆիքրեթի քույրը ևս մահացել է վաղ տարիքում։ 1890 թվականին ամուսնացել է զարմուհու Նազիմեի հետ։ 1895 թվականին զույգն ունենում է որդի՝ Հալուքը։ 1894 թվականին հեռացել է Գալաթասարայի վարժարանից ու 1896 թվականից սկսել դասավանդել մեկ այլ հեղինակավոր ուսումնական հաստատությունում՝ Բոսֆորի Ռոբերտ քոլեջում։ Այստեղ աշխատել է մինչ իր կյանքի վերջը։ 1906 թվականին Ռոբերտ քոլեջի ուսանողական կամպուսում կառուցել է իր տունը, որտեղ բնակվել է կնոջ ու որդու հետ։ Այդ տունը ստացել է Աշիյան անվանումը, որը վեր է ածվել տուն-թանգարանի[8]։

Կարիերա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1894 թվականին նա հրատարակել է «Տեղեկագիր» (թուրքերեն՝ Malumat) գրական ամսագիրը։ 1896 թվականին դարձել է «Գիտելիքի հարստություն» (թուրքերեն՝ Servet-i Fünun) ամսագրի գլխավոր խմբագիր։ Այդ ամսագրի նպատակն էր օսմաներենի պարզեցումը[9]։ Այդ ամսագրում աշխատել են նաև Հալիդ Զիյա Ուշաքլըգիլը, Իսմայիլ Սաֆան, Մեհմեթ Ռաուֆը, Սամիփաշազադե Սեզային և Հյուսեյին Ջահիթ Յալչընը։ «Գիտելիքի հարստություն» ամսագրում Թևֆիք Ֆիքրեթն աշխատել է մինչև 1901 թվականը, մինչև օսմանյան կառավարության կողմից նրա աշխատությունների նկատմամբ արգելքի սահմանումը[6]։

1908 թվականին, Երիտթուրքերի հեղաշրջումից հետո, սկսել է հրատարակել «Ռեզոնանս» (թուրքերեն՝ Tanin) թերթը, որը դարձել էր իշխող կուսակցության՝ «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի (թուրքերեն՝ Ittihat ve Terakki Cemiyeti) ակտիվ աջակիցներից մեկը։ Նույն ժամանակահատվածում ստեղծագործել է նաև կանանց համար նախատեսված «Առաքինություններ» (թուրքերեն՝ Mehâsin) ամսագրի համար[10]։ Ավելի ուշ, հիասթափվել է երիտթուրքերի վարած քաղաքականությունից ու որպես տնօրեն վերադարձել Գալաթասարայի վարժարան։ Այդուհանդերձ, 1909 թվականին երիտթուրքերի դեմ իրականացված գործողության ժամանակ, որը հայտնի է մարտի 31-ի իրադարձություն անվամբ, Ֆիքրեթը շղթայում է իրեն դպրոցի դարպասներին ու նույն օրը հրաժարական տալիս։

Դրանից հետո Ֆիքրեթն ուներ նոր դպրոցի հիմնադրամն ու ամսագրերի ստեղծման գաղափարներ, սակայն դիաբետից առաջացած բարդությունների պատճառով, նա հրաժարվում է բուժում ստանալ ու 1915 թվականին մահանում է։ Թաղված է Էյուփի ընտանեկան գերեզմանահատվածում։ Ֆիքրեթն հեղինակել է բանաստեղծությունների մի քանի ժողովածու, այդ թվում՝ «Կոտրված լյուտնյան» (թուրքերեն՝ Rubab-ı Şikeste, 1900 թվական) և «Հալուքի տետրերը» (թուրքերեն՝ Haluk'un Defteri, 1911 թվական)։

Քաղաքականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թևֆիք Ֆիքրեթը եղել է խոսքի ազատության ու սահմանադրական կառավարության գաղափարախոս։ Եղել է Աբդուլ Համիդ II սուլթանի բացահայտ քննադատներից մեկը։ 1901 թվականին նրա աշխատությունները գրաքննվել ու արգելվել են օսմանյան կառավարության կողմից։ 1902 թվականին նա հրատարակել է «Սիս» անունը կրող բանաստեղծությունների ժողովածուն, որտեղ նա դատապարտում էր բռնապետությունն ու ռեպրեսիվ քաղաքականությունը[6]։ Իր քաղաքական հայացքների, աշխատությունների ու Աբդուլ Համիդ II-ի քաղաքական ընդդիմախոսների, այդ թվում՝ Հալիդ Զիյա Ուշաքլըգիլի հետ կապերի պատճառով, օսմանյան ոստիկանությունը մի քանի անգամ քրեական գործ է հարուցել նրա նկատմամբ։ Իր սուր լեզվի ու բանաստեղծությունների պատճառով, որտեղ քննադատում էր Աբդուլ Համիդ II-ի օսմանյան վարչակարգը, Թևֆիք Ֆիքրեթին անվանել են «ազատության բանաստեղծ»։ Նա քննադատել է նաև իսլամական պահպանողականությունն ու ազգայնականությունը։ Նրան է պատկանում «Իմ հայրենիքն աշխարհն է ու իմ ազգը՝ մարդկությունը» հայտնի արտահայտությունը[11]։

Ժառանգություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիքրեթը համարվում է թուրքական ժամանակակից պոեզիայի հիմնադիրը, ով շեշտադրումը դնում էր գրական վարպետության և գիտելիքի, այլ ոչ թե աստվածային ներշնչանքի վրա։ Ինչպես թուրք դասական հայտնի բանաստեղծներից շատերը, նա թուրքական երաժշտության վերաբերյալ իր գիտելիքները կիրառում էր բանաստեղծությունների ստեղծման ժամանակ[12][13][14]։

Ժողովածուներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Կոտրված լյուտնյա (1900),
  • Հին պատմություն (1905),
  • Հալուքի տետրերը (1911),
  • Ռուբաբի պատասխանը (1911),
  • Շերմին (1914),
  • Վերջին բանաստեղծություններ (1952, հետմահու)

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ 1,0 1,1 SNAC — 2010.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Brockhaus Enzyklopädie (գերմ.) — F.A. Brockhaus, 1796.
  3. ↑ Charles Kurzman, Democracy Denied, 1905-1915: Intellectuals and the Fate of Democracy, Harvard University Press, 2008, 978-0-674-03092-3, p. 246.
  4. ↑ "Tevfik Fikret", The New Encyclopædia Britannica, Volume 11, Encyclopædia Britannica, 1994, 978-0-85229-591-5, p. 662.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Ayşegül Yaraman-Başbuğu, Biyografya: Tevfik Fikret, Bağlam, 2006, 978-975-8803-60-6, p. 17., (tr) "Kökleri, baba tarafından Çankırı 'sancağı'nın Çerkeş kazasına, anne tarafından ise Sakız adalı, Islâmiyeti benimseyen Rum asıllı bir aileye uzanan Mehmet Tevfik (sonradan Tevfik Fikret) 24 Aralık 1867 tarihinde İstanbul'da doğmuş..."
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Kia, Mehrdad (2017 թ․ հունիսի 15). The Ottoman Empire: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ISBN 9781610693899.
  7. ↑ Mehmet Kaplan, Tevfik Fikret: Devir- Şahsiyet- Eser, Dergâh Yayınları, 1987, p. 63., (tr) "Ana tarafına gelince: Fikret'in annesi Hatice Refia Hanım, annesi ve babası ihtida etmiş bir Sakızlı Rum ailesinden"
  8. ↑ «Aşiyan Müzesi». www.ibb.gov.tr. Արխիվացված է օրիգինալից 2009-05-04-ին.
  9. ↑ Muhammad Rashid Feroze, Islam and Secularism in Post-Kemalist Turkey, Islamic Research Institute, 1976, p. 116.
  10. ↑ Özgün Uçar (2022 թ․ հունիս). «Mehâsin: Resimli-renkli ve 'kadınlara mahsus' ilk dergi». Tarih Dergi (թուրքերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 24-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 27-ին.
  11. ↑ Gürpınar, Doğan (2016). «The manufacturing of denial: the making of the Turkish 'official thesis' on the Armenian Genocide between 1974 and 1990». Journal of Balkan and Near Eastern Studies. 18 (3): 217–240. doi:10.1080/19448953.2016.1176397. S2CID 148518678.
  12. ↑ Akyüz, Kenan. Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri, İnkılâp Yayınevi, 1995
  13. ↑ Yeşim Gökçe (Bilkent University)/Turkish Cultural Foundation
  14. ↑ «Tevfik Fikret».

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Kuiper, Kathleen. Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster, 1995.
  • Biyografi.info - Biography of Tevfik Fikret (tr)

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Թևֆիք Ֆիքրեթ» հոդվածին։
 ⛭ 
  Թեմատիկ կայքեր
Բառարաններ և հանրագիտարաններ
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Թևֆիք_Ֆիքրեթ&oldid=10706532» էջից