Թուրքիա (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Թուրքիոյ Հանրապետութիւն
Türkiye Cumhuriyeti
դրօշ
Նշանաբան՝
Yurtta Barış, Dünyada Barış (թրքերէն)
«Երկրին խաղաղութիւն, աշխարհին խաղաղութիւն»
Ազգային օրհներգ՝
İstiklâl Marşı
Անկախութեան քայլերգ


դիրքը
Մայրաքաղաք Անքարա
562) 39°55′N, 32°50′E
Պետական
լեզուներ
Թուրքերէն
Կառավարում Խորհրդարանական հանրապետութիւն
 -  Նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան
 -  Վարչապետ Պինալի Յըլտըրըմ
Ժառանգութիւն Օսմանեան Կայսրութենէ 
 -  Քեմալական պատերազմ 19 Մայիս 1919 
 -  Խորհրդարանի ընտրութիւններ 23 Ապրիլ 1920 
 -  Հանրապետութեան յայտարարում 29 Հոկտեմբեր 1923 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 783 562 քմ²  (37րդ)
 -  Ջուրի (%) 1.3
Բնակչութիւն
 -  2013 նախահաշիւը 76 665 647  (17րդ)
 -  2016 մարդահամարը 79,463,663[1] (18th
 -  խտութիւն 102[1] մարդ/քմ² (107-րդ)
ՀՆԱ (ԳՀ) 2016 գնահատում
 -  Ընդհանուր $ 1.665 թրիլիոն[2] (17րդ)
 -  Մէկ շունչի հաշւով $ 21 198[2] (60րդ)
ՀՆԱ (անւանական) 2016 գնահատում
 -  Ընդհանուր $751 billion[2] (18րդ)
 -  Մէկ շունչի հաշւով $ 9 562[2] (62րդ)
Ճինի (2013) 40.0[3] (միջին
ՄԶՀ (2009) Green Arrow Up Darker.svg 0.679[4] (բարձր) (83րդ)
Դրամի միավոր Թուրքական նոր լիրա Turkish lira symbol 8x10px.png (TRY)
Ժամային գօտի EET (UTC+2)
 -  Ամռանը (DST) EEST (UTC+3)
Վերին մակարդակի ազգային տոմէյն .tr
Հեռախօսի քոտ +90

Թուրքիա[5] (թրքերէն՝ Türkiye) (Թուրքիոյ Հանրապետութիւն (թրքերէն՝ Türkiye Cumhuriyeti), երկիր Եւրասիոյ մէջ, Ասիոյ հարաւ-արեւմուտքին մէջ տեղակայուած պետութիւն, որոշ մասը՝ հարաւային Եւրոպային մէջ։ Ժամանակէն Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը կազմաւորուած է 1920-ական թուականներու սկզբին՝ Օսմանեան կայսրութեան փլուզման արդիւնքին մէջ։

Թուրքիան արեւելքէն սահմանակից է Վրաստանի, Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Իրանի հետ, հարաւէն՝ Իրաքի եւ Սուրիոյ հետ, արեւմուտքէն՝ Յունաստանի եւ Պուլկարիոյ հետ։ Թուրքիոյ ափերը կ'ողողեն չորս ծովեր՝ Սեւ, Միջերկրական, Եգէական եւ Մարմարայ։

Անուանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անուանումը բառացի կը նշանակէ «թուրքերու երկիր»։ Թուրքերու պետութիւնը Փոքր Ասիոյ մէջ առաջացած է 13-րդ դարու վերջին 14-րդ դարու սկզբին։ Այդ պետութիւնը Օսման բէկի (1299-1326) անունով կոչուած է Օսմանի բէկութիւն, հետագային՝ Օսմանեան կայսրութիւն։

15-16-րդ դարերուն, թուրքերը դեռ չունէին միասնական ցեղանուն, ատոր կը փոխարինէր դաուանական՝ մուսուլման անունը։ Հայերը անոնց կ'անուանէին տաճիկ (այստեղէն ալ՝ անցյալում հայերէն՝ երկրին տրուող Տաճկաստան անուանումը)։ Երբ զորացաւ պանիսլամիզմն ու քրիստոնեաներու նկատմամբ հալածանքը, ապա տաճիկ ըսելով հայերը նկատի կ'ունենային ընդհանրապէս ճնշող, դաժան անձ կամ ժողովուրդ (մինչեւ այժմ ալ հայերէնին մէջ պահպանուած է տաճիկ կտրել դարձուածքը, որ կը նշանակէ «սաստիկ կատաղել, դաժանանալ»)։

Թրքական ազգի (ինքնանւանումը՝ թուրք) ձեւաւորումը աւարտած է 20-րդ դարու սկզբին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին, Օսմանեան կայսրութեան կրած պարտութենէն ետք։ Անտանտի զինուած ուժերը օկուպացրին երկրի տարբեր մասերը։ Այդ պայմաններուն մէջ, երկրին մէջ ծաւալեցաւ ազգային պատերազմ՝ Մուստաֆա Քեմալի (Աթաթուրքի) գլխաւորութեամբ, որուն անունով ալ շարժումը կոչուեցաւ քեմալական։

Ազգային պատերազմը աւարտեցաւ քեմալականներու յաղթանակով, եւ 1923 թուականին երկիրը հռչակուեցաւ Թրքական Հանրապետութիւն[6]։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1075 թուականին, Իկոնիայէն ի յայտ եկած է սելճուք-թրքական պետութիւնը, որ աստիճանաբար ընդլայնած է իր սահմանները ամբողջ Փոքր Ասիոյ տարածքին մէջ։

1318 թուականին, Հուլաուեան խաները թագազերծ կ'ընեն վերջին սելճուք սուլթանին եւ կը քանդեն այդ պետութիւնը։

1299 թուականին, Օսման I-ը՝ Էրտողրուլի որդին եւ ժառանգորդը, իրեն կու տայ «սուլթան» տիտղոսը եւ կը հրաժարին ենթարկուիլ Իկոնիայի իշխանութիւններէն։ Անոր անունով թուրքերը սկսան կոչուիլ օսմանական թուրքեր, կամ օսմանցիներ։ Անոնց իշխանութիւնը սկսաւ տարածուիլ Փոքր Ասիոյ մէջ, եւ Իկոնիայի սուլթանները չէին կրնար խոչընդոտել ատոր։

Սբ.Սոֆիա տաճարը Կոստանդնուպոլսոյ մէջ

1326 թուականին բիւզանդացիներէն գրաւուած տարածքներուն մէջ, կը ստեղծուի թրքական սուլթանատ՝ իր Բուրսա մայրաքաղաքով։ Թուրքական սուլթաններու իշխանութեան հիմքը կը հանդիսանային ենիչերիները։

1362 թուականին, թուրքերը տարածքներ կը նուաճեն Եւրոպայի մէջ, մայրաքաղաքը կը տեղափոխուի Ադրիանապոլիս (Էտիրնե)։ Թուրքիոյ եւրոպական հատուածը կը ստանայ Ռումելիա անունը։

1510 թուականին թուրքերը կը զաւթեն Կիլիկիան։

Պետական Կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիան պառլամենտար հանրապետութիւն է։ Օրենսդիր իշխանութիւնը կը ներկայացնէ միապալատ պառլամենտը՝ Թուրքիոյ Ազգային մեծ ժողովը։ Ան կազմուած է 550 պատգամաւորներէն, որոնք կ'ընտրուին 4 տարի ժամկէտով (մինչեւ 2007 թուականը՝ 5 տարի ժամկէտով) համամասնական քուէարկութեամբ։ 2007, Հոկտեմբեր 21-ին անցկացուած քուէարկութիւնը փոփոխութիւններ մտցուց սահմանադրութեան մէջ։ Ատոնք կը վերաբերին պրեզիդենտական ընտրութիւններուն եւ ժամկէտին, ինչպէս նաեւ պառլամենտի գործունէութեան ժամկէտին։ Համաձայն 1982 թուականի սահմանադրութեան, պառլամենտը կ'ընտրէր պրեզիդենտին 7 տարի ժամկէտով, ընդ որուն առանց վերընտրման իրաւունքի։ 2007 թուականի փոփոխութիւնները պրեզիդենտի ընտրութեան նոր կարգ սահմանած են։ Այժմ պրեզիդենտն կ'ընտրուի համազգային քուէարկութեամբ, 5 տարի ժամկէտով եւ իրաւունք ունի եւս մէկ անգամ վերընտրուելու։ Փոփոխութիւնները կը վերաբերէին նաեւ պառլամենտին՝ անոր գործունէութեան ժամկէտը նախկին 5 տարուան փոխարէն սահմանուեցաւ 4 տարի։ Իշխանութեան ղեկը ներկայիս, ստանձնած է իսլամական Արդարութեան եւ զարգացման կուսակցութիւնը։

Վարչական Բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիան ունի 81 նահանգ, որոնց թրքերէն կ'ինքնանուանէ՝ iller /իլլեր/ (հոգնակի il /իլ/՝ նահանգ, բառէն)։

Կաղապար:Թուրքիոյ նահանգներու սահմաններ

Աշխարհագրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիան աշխարհի այն փոքրաթիւ երկրներէն է, որուն տարածքը միաժամանակ կը գտնուի երկու աշխարհամասերուն մէջ՝ Ասիոյ եւ Եւրոպայի մէջ։ Անոր հիմնական մասը՝ երկրի տարածքի 97 %-ը, կը գտնուի Ասիոյ մէջ, այդ պատճառով ալ Թուրքիան կը համարուի ասիական երկիր։ Եւրոպական մասը (պատմական անունը՝ Արեւելեան Թրակիա) Պալքանեան թերակղզիի ծայրագոյն հարաւ-արեւելքն է։ Թուրքիան առաւելապէս լեռնային երկիր է. Հիմնականին մէջ կը գտնուի Փոքրասիական բարձրավանդակի եւ Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններուն մէջ։ Հիւսիսային եւ հարաւային ափերը բարձրադիր են եւ թոյլ կտրտուած։

Թուրքիոյ բնապատկերային քարտէզը

Հարաւային ափին կը հարեն Անթալիա եւ Չուքուրօվա ցածրադիր հարթավայրերը։ Արեւմտեան ծովափը խիստ կտրտուած է։ Փոքրասիական բարձրավանդակը եւ մասամբ Հայկական լեռնաշխարհը հիւսիսէն եզերուած են Պոնտական լեռներով (բարձրութիւնը՝ մինչեւ 3931 մ), հարաւէն՝ Տաւրոսի լեռներով (մինչեւ 3726 մ), որոնք արեւելքին մէջ, կը ձուլուին Հաքյարի լեռներուն (մինչեւ 4168 մ) Փոքրասիական բարձրավանդակի արեւմտեան մասը բաղկացած է մինչեւ 2500 մ բարձրութեան լայնակի ձգուող զուգահեռ լեռնաշղթաներէն, կեդրոնական մասը կը զբաղեցնէ Անատոլիական սարահարթը։ Հայկական լեռնաշխարհի՝ Թուրքիոյ պատկանող մասին մէջ, կ'առանձնանան շարք մը գոգաւորութիւններ եւ սարահարթեր։ Սարահարթերը կազմուած են հնագոյն լաւային ծածկոյթներէն, անոնց վրայ վեր կը խոյանեն բազմաթիւ հզոր հանգած հրաբուխներ՝ Արարատը (5165 մ, Թուրքիոյ ամենաբարձր կէտը), Սիփանը (4434 մ), Նեմրութը (3050 մ) եւ ուրիշներ։ Հայկական Տաւրոսէն հարաւ կը գտնուի Զեզիրէ սարաւանդի (500-1000 մ) հիւսիային մասը։ Եւրոպական Թուրքիոյ Սեծովեան ափի երկայնքով, կը ձգուի Իսթրանջա լեռնաշղթան (մինչեւ 1030 մ) Թուրքիոյ տարածքը կը գտնուի Միջերկրածովեան ծալքաւոր գեոսինկլինալային գօտիի սահմաններուն մէջ։ Այստեղ կ'առանձնանան Պոնտոսի եւ Տաւրոսի ալպեան ծալքաւոր համակարգերը, որոնց միջեւ կը գտնուի մինչքեմբրի եւ մասամբ պալեոզոյի բիւրեղային ապարներէն կազմուած Կեդրոնա-Անատոլական ծալքաւոր միջակայ զոնան։ Հարաւ-արեւելքին մէջ, կ' անցնի հնագոյն Ափրիկէ-Արաբական պլատֆորմի եզրային կքուածքը։

Օգտակար Հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիան հարուստ է քրոմիտներու, բորատների, բոքսիտներու, վոլֆրամի, սնդիկի, ծարիրու, պղնձի, քարածխի պաշարներով։ Կան նաեւ նաֆթի, մանգանի, երկաթի, կապարու, ցինկի, գորշածխի, մագնեզիտի, բարիտի, կորունդի, ասբեստի, ֆլիւորիտի, ծծմբի, ֆոսֆատների, քարաղի եւ այլ հանածոներու արդիւնաբերական նշանակութիւն ունեցող հանքավայրեր։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիման մերձարեւադարձային է, առափնեայ շրջաններուն մէջ՝ միջերկրածովեան։ Լեռնային ռելիեֆը կը ստեղծէ կլիմայական շրջաններու մեծ բազմազանութիւն։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերուն մէջ 5 °C է, սարահարթերուն մէջ՝ 0 °C-ից, -5 °C, Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը Սեւ եւ Մարմարա ծովերու ափերուն 22 °C-էն մինչեւ 24 °C է, Եգէեան եւ Միջերկրական ծովերու ափերուն՝ 25 °C-էն 32 °C, ներքին սարահարթերուն մէջ՝ 15 °C-էն 22 °C: Տարեկան տեղումները 1000-2000 մմ-էն՝ ափամերձ լեռներուն մէջ, մինչեւ 3000 մմ Պոնտական լեռներիու արեւելեան մասին մէջ, Անատոլական սարահարթի ներքին շրջաններուն մէջ՝ 200-350 մմ, Հայկական լեռնաշխարհի լեռներուն մէջ՝ 300-600 մմ։

Ներքին Ջուրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետերը լեռնային են, որպէս կանոն, սակավաջուր։ Մեծ գետերու (Տիգրիս, Եփրատ, ջուր, Արաքս, Եշիլ-Իրմակ, Կզըլ-Իրմակ, Ճորոխ) մեծ մասը սկիզբ կ'առնեն Հայկական լեռնաշխարհէն, Մաքարիա գետը՝ Անատոլական սարահարթէն։ Եւրոպական Թուրքիոյ մէջ, կը գտնուի Մարիցա գետի ստորին հոսանքը։ Կան շատ լիճեր (Վանայ, Թուզ եւ այլն)։

Հողեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներքին սարահարթերուն մէջ, կը գերիշխեն կիսաանապատային բաց գորշ եւ մոխրագոյն հողերը, իջուածքներուն մէջ՝ աղուտները, Հայկական լեռնաշխարհի տափաստանային շրջաններուն մէջ՝ սեւահողերը, ծովափնեայ շրջաններուն մէջ՝ շագանակագոյն, հիւսիս-արեւելքի խոնաւ մերձարևադարձերուն մէջ՝ կարմրահողերը եւ լեռնաանտառային գորշ հողերը, իսկ 2000-2100 մ բարձրութենէն սկսած՝ լեռնամարգագետնային հողերը։

Բուսականութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եզրային լեռներու ծովահայաց լանջերուն, կը գերակշռէ միջերկրածովային բուսականութիւնը (կոշտատերև անտառներ եւ թփուտներ), Տաւրոսի լեռներուն մէջ՝ մաքուիսը (տեղ-տեղ Փշատերեւ անտառներ), Արեւելա-Պոնտական լեռներուն մէջ՝ տերեւաթափ անտառները (մշտադալար ենթանտառով), ներքին շրջաններուն մէջ՝ կիսաանապատային եւ տափաստանային բուսականութիւնը, շիբլյակի եւ ֆրիգանայի խմբակցութիւնները։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ տարածուած են բարձրալեռնային մարգագետինները եւ լեռնային չոր տափաստանները։

Կենդանական Աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնորոշ են լեռնային ֆաունայի ներկայացուցիչները՝ մուֆլոն, բեզուարեան այծ։ Անտառներուն մէջ կը հանդիպին ազնիւ եղջերու, այծյամ, վարազ, չախկալ, գայլ, շերտաւոր բորենի, արջ, Զեզիրէ սարավանդին մէջ՝ ցիռ (վայրի էշ), աֆրիկական ֆաունայի ներկայացուցիչներ՝ վիթ, փարաւոնային մէջ եւ այլն։

Բնակչութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչութեան 70-75%-ը թուրքերն են[7], 18%-ը կը կազմեն քրդերը[7], իսկ մնացեալ ազգերը 7-12%[7]: 2015-ին բնակչութեան տարեկան միջին աճը կազմած է 1,26%*[8]: Բնակչութեան միջին խտութիւնը 1 քմ2 վրայ £2 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը կը կազմէ 73,4%[9] (2015)։ Մեծ քաղաքներ են Ստամբուլը, Անկարան, Իզմիրը, Բուրսան, Ադանան, Ղազիանթեպը, էսկիշեհիրը, Կոնիան։ 2014-ին Թուրքիոյ մէջ, գործազրկութեան մակարդակը կը կազմէ 9,9%[10]:

Տնտեսութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիան հետարդիւնաբերական երկիր է։ Արեւմտեան Եւրոպայի եւ ԱՄՆ-ի մոնոպոլիաներէն տնտեսապէս կախուածութեան պարզորոշ գիծերով։ Պետութեան կը պատկանին երկաթուղային փոխադրութիւնը, կապի միջոցները, ծովային փոխադրութեան 1/2-ը, վարկա-բանկային համակարգի միջոցներու 3/4-ը, մշակող արդիւնաբերութեան համարեայ 1/2-ը, արդիւնահանող արդիւնաբերութեան 3/4-ը եւ երկրի համարեայ ամբողջ ելեկտրաէներգետիկան։ Բնակչութեան մէկ շունչին իյնկող ՀՆԱ-ն կը կազմէ 19,600 ԱՄՆ տոլլար[11] (2014)։ Համախառն ներքին արդիւնքի մէջ արդիւնաբերութեան բաժինը 2015-ին կազմել է 26,9%[11], գիւղատնտեսութեան՝ 8,2[11], իսկ ծառայութիւններուն 64,9%[11]:

Փոխադրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկաթուղիներու երկարութիւնը 12.008 քմ[12] է (2014)։ Աւտոճանապարհներու երկարութիւնը 385.754 կմ[12] է, որոնցմէ ասֆալտապատ է 352.268 քմ-ը[12]: Առաւել մեծ նաւահանգիստները՝ Ստամբուլ, Մերսին, Իզմիր, Իսքենդերուն, Սամսուն: Նաւագնացութիւն կայ նաեւ Վանայ լիճին մէջ։ Դատուանի եւ Վանի միջեւ կ'երթեւեկէ երկաթուղային լաստանաւ։ Մեծ օդակայանները՝ էսենբոգա (Անկարա), Եշիլքյոյ (Ստամբուլ), Չիգլի (Իզմիր), Ադանա:

Արտաքին Տնտեսական Կապեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիոյ արտաքին առեւտուրի հաշուեկշիռը բացասական է։ 2014-ին արտահանութիւնը կազմած է 176,6 մլր տոլլար[13], ներմուծումը՝ 240,4 մլր տոլլար[13]: Կ'արտահանէ գիւղատնտեսական մթերքներ (բամբակ, ծխախոտ, կաղին, չամիչ) եւ արդիւնաբերական հումք (սեւ եւ գունաւոր մետաղներու հանքանիւթ)։ Կը ներմուծէ մեքենաներ ու սարքաւորում, փոխադրութեան միջոցներ, մասամբ՝ սպառման ապրանքներ։ Արտաքին առնտրում կարեւոր դեր կը փաղան Գերմանիան, Իտալիան, ԱՄՆՌուսիան, Չինաստանը[13]: Դրամական միաւորը թրքական լիրան է։

Առողջապահութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան տուեալներով Թուրքիոյ մէջ, ծնունդը 1000 բնակչին կազմած է 16,33[14], մահացութիւնը՝ 5,88[14] (2015)։ Մահացութեան հիմնական պատճառները՝ սիրտ-անոթային համակարգի հիւանդութիւնները եւ չարորակ նորագոյացութիւնները եւ այլն։

Կրթական Համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակէն կրթական համակարգը ձեւաւորուած է հանրապետութիւն հռչակուելէն ետք։ 1924-ից մտած է համընդհանուր անուճար, պարտադիր, տարրական կրթութիւն, 1927-էն՝ համատեղ ուսուցում բոլոր աստիճաններուն մէջ։ 1973-ին օրէնքով մտած է համընդհանուր պարտադիր 8-ամյա կրթութիւն։ Ունի տարրական (5-ամյա, կ'ընդունուին 7 տարեկանէն) եւ 5-7-ամեայ միջնակարգ դպրոցներ։ Տարրական եւ ոչ լրիւ միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչներ կը պատրաստեն մանկավարժական հիմնարկը եւ լիցեյները։ Ունի տեխնիկամանկավարժական եւ առեւտրա-մանկավարժական բարձրագոյն դպրոցներ։ Բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններն են. Ստամբուլի, Անկարայի (1946), Եգէյան (Իզմիրի մէջ, 1955), Աթաթյուրքի անուան (էրզրում, 1957) համալսարանները, տնտեսագիտութեան եւ առեւտուրի ակադեմիաները Անկարայի, Ստամբուլի, էսկիշեհիրի, կոնսերվատորիաները՝ Անկարայի, Ստամբուլի, Իզմիրի մէջ, ինժեներական-տեխնիկական եւ նրբագեղ արուեստի ակադեմիաները՝ Ստամբուլի մէջ։ Մեծագոյն թանգարաններն են. Հնագիտութեան (հիմնադրուած է 1923-ին), Ազգագրութեան (1927) Անկարայի մէջ, Սուրբ Սոֆիայի տաճարի (1934), Ստամբուլի հնագիտութեան (1846

Գիտական Հիմնարկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միասնական համակարգ չունի։ Որոշ կոորդյաացնոդ դեր կը կատարեն Պետական պլանային կազմակերպութիւնը, գիտատեխնիկական հետազոտական ընկերութիւնը (հիմնուած է 1963-ին) եւ շարք մը նախարարութիւններ։ Գիտահետազոտական աշխատանքներ կը տարուին համալսարաններուն մէջ։ Ունի մօտ 25 հազար գիտաշխատող։

Մշակոյթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թրքական մշակոյթը խիստ հակասական է եւ իր մերօրեայ ամբողջականութեամբ սկսած է հանդէս գալ Օսմանեան կայսրութեան արեւմտականացումէն ի վեր, երբ սկսան համադրուիլ օղուզական, անատոլիական, օսմանական եւ եւրոպական մշակոյթները։ Թուրքիոյ մշակոյթի վրայ մեծ ազդեցութիւն գործած է արաբական, իրանական, բիւզանդական, հայկական եւ թուրքական գեղարուեստական ժառանգութիւնը։ Թուրքական ճարտարապետութեան բնորոշ են դամբարանները,

Թուրքական սուրճ

մզկիթները, գմբեթածածկ բաղնիքները, շքեղ ձեւաւորուած շատրուանները։ Կառոյցներուն բնորոշ են բարձր գմբեթաւոր դահլիճները, գունազարդ ապակեպատ լուսամուտները։ Զարգացած է կիրառական արուեստը (խեցեգործութիւն, կերպասագործութիւն, պղնձագործութիւն, ոսկերչութիւն), որուն զարգացման նպաստած են բազմաթիւ հայ արհեստաւորներ։

Գրականութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրաւոր գրականութեան առաջին գործերը ստեղծուած են XIII դ.՝ արաբերէնով եւ պարսկերէնով: Թրքերէնով առաջին բանաստեղծութիւնները կը վերաբերին XIV դ.: Ժողովրդական բանաւոր գրականութեան զուգընթաց մինչեւ XIX դ. Գոյութիւն ունեցած է արաբա-պարսկական «արուզ» տաղաչափութեամբ պալատական պոեզիա։ «Նոր գրականութեան հայրը» եւ երքական առաջին կատակերգության («Բանաստեղծի ամուսնութիւնը», 1860) հեղինակը Իբրահիմ Շինասին (1826-1871) Է, նորավէպի ժանրի հիմնադիրը՝ Ահմեդ Միդհատը (1844-1913)։ Գրականութեան զարգացման գործին մէջ, նշանակալի դեր խաղացած է «Սերվեթի ֆիւնուն» (1891-1944) ամսագիրը՝ բանաստեղծ Թեւֆիկ Ֆիքրեթի (1867-1915) գլխաւորութեամբ։ 20-րդ դարում երեւան եկած է տարբեր ուղղութիւններու պատկանող գրողներու նոր խումբ մը՝ Մեհմեդ Լմին (1869-1944), Ահմեդ Հաշիմ (1884-1933), Օմեր Սեյֆեդդին (1884-1920)։ Գրականութիւնը վերելք ապրած է հանրապետութեան հռչակումէն (1923) ետք։ Հետպատերազմեան տարիներուն դեմոկրատական պոեզիայի զարգացման գործին մէջ մեծ դեր խաղացած են «Եռոտանի» խմբակի բանաստեղծները՝ Օրհան Վելիի (1914-1950) գլխաւորութեամբ։

Ճարտարապետութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսմանեան ժամանակաշրջանի կառոյց Իսթանպուլի մէջ

Թուրքիոյ արուեստը զարգացած է Բիւզանդիայի, Հայաստանի, Իրանի, Վրաստանի, Միջին Ասիոյ եւ արաբական երկրներու ժողովուրդներու, ինչպէս եւ սելճուքներու գեղարուեստական ժառանգութեան հիման վրայ։ XII-XIII դդ. եւ վաղ օսմանեան շրջանին մէջ (XIV-XV դդ.) ազդեցութիւնները նկատելի են շինարարական տեխնիկայի մէջ, ճարտարապետական ձեւերուն եւ դեկորին մէջ, ընդհանուր հատակագծման մէջ։ Այնուհետեւ կազմավորուած է թրքական ազգային ոճը, որուն զարգացումը եւ գագաթնակէտը նշանաւորուեցաւ հայազգի ճարտարապետ Խոջա Մինանի (1489-1588) գործունէութեամբ։ XV-XVI դդ. Քաղաքներուն մէջ կառուցուած են մզկիթներ, մեդրեսեներ, հիւանդանոցներ, դամբարաններ, ամրոցներու հորինուածքներուն եւ արտաքին կերպարներուն բնորոշ են մեծաչափ ու բարձր գմբեթաւոր դահլիճներու եւ սրահներով կամ հուջրաներով (խուցեր) կազմուած բակերու զուգակցումը, մարմարով երեսպատուած ճակատները, բազմաստիճան ծաւալային հորինուածքի դահլիճներու ինտերիերին՝ սիւներուն դրուած գմբեթը, գունազարդ ապակեպատ լուսամուտներու հարկաշարքերը, մուգ եւ բաց երանգի քարի, մայոլիկայի զուգորդումը։

Կերպարուեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XVI դ. կազմավորուած է Թուրքիոյ մանրանկարչութիւնը (Լենի, Նիգյարի, Օսման), հաստոցային նկարչութիւնը (Սինան Բեյ, Մանասեներ), բուռն զարգացած է կիրառական արուեստը, խեցեգործութիւնը (Քյոթահիա, Իզնիկ), դաջագործութիւնն ու կերպասագործութիւնը (Մալաթիա, Բուրսա), պղնձագործութիւնը (Թոքատ), գորգագործութիւնը (Ուշաք), ոսկերչութիւնը (Կոնիա, Ստամբուլ), որուն յաղորդակից եղած են բազմաթիւ հայ արհեստաւորներ։ Յատկապէս մեծ համարում ունէր Տիւզեան ոսկերիչներու ընտանիքը։ Կիրառական արուեստը, կորցնելով իր կեդրոնները, կը շարունակէ ստեղծուած աւանդները նաեւ այսօր։ XIX դ. կէսերէն մասնագետներ պատրաստուած են Ֆրանսայի մէջ կամ Գերմանիոյ մէջ։

Երաժշտութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թրքական ժողովրդական երաժշտութիւնը ազգակից է թրքական միւս ժողովուրդներիու ֆոլկլորին եւ կրած է հարեւաններու երաժշտութեան նկատելի ազդեցութիւնը։ Միաձայն է, տարածուած ժանրերն են՝ մանի, ղոշմաթիւրքիւ։ Մասնագիտացած ժողովրդական («աւանդական») վոկալ, գործիքային եւ վոկալ-գործիքային երաժշտութիւնը արաբա-իրանական դասական մշակոյթի ճիւղն մընէ՝ ֆասիլ կոչուող իմպրովիզացիոն բնոյթի բազմամաս պիեսներ, որոնք կ'ընթանեն բազմազան մակամներուն մէջ, կ'օգտագործեն մինչեւ 20 տեողական միաւորներէն կազմուած բազմաթիւ որոշակի ռիթմեր՝ ուսուլներ։ Ընդունուած նուագարաններ են՝ քամանչան, ռեբաբը, ուդը, թամբուրը, զուռնան, դսռին ու դհոլը։ Թրքական երաժշտութեան զարգացման մէջ մեծ աւանդ ունին՝ հանրագիտակ Դ. Կանտեմիրը (XVII-XVIII դդ.), որուն աւանդական ոճով հորինուած ստեղծագործութիւնները մինչեւ XIX դ. վերջը լայն ժողովրդականութիւն վայելած են, հայ երաժիշտ-տեսաբան, կոմպոզիտոր եւ մանկավարժ Յամբարձում Լիմոնճեանը, որուն նոտագրական համակարգը լայնօրէն օգտագործած են թուրք երաժիշտները, որուն թուրք աշակերտները դարձած են նշանաւոր երաժիշտներ, Տիգրան Չուխաճեանը, որ կը համարուի նաեւ թրքական օպերետի հիմնադիրը, եւ Կոմիտասը, որուն ստեղծագործութիւնները թրքական երաժշտութեան մէջ ժողովրդական հիմքով պրոֆեսիոնալ երաժշտական արուեստի գոյացման օրինակ հանդիսացած են։

Կինո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիոյ մէջ, առաջին կինոնկարահանումը կատարած է Ֆ. Ուզկինայը 1914-ին։ 1919-ին Ստամբուլի մէջ, կազմակերպուած է կինեմատոգրաֆիայի մասնաւոր ֆիրմա (1922-ից՝ «Քեմալ ֆիլմ» կինոստուդիա, գլխաւոր ռեժիսոր՝ Մուխսին էրտուգրուլ)։ Սակայն ազգային կինոարդիւնաբերութեան ստեղծումը կը համընկնէ 1940-1960-ական թթ.: Այդ ժամանակ հանդէս եկած են ռեժիսորներ Լութֆի Ակադը, Այդին Արակոնը, Մեդին էրկսանը, Իսալիդ Ռեֆիդը, որոնք ֆիլմերուն մէջ արծարծած են թուրք, իրականութեան հուզող խնդիրները։ Կինոստուդիաները մասնաւոր են։ 1960-էն Անթալիայի, Ադանայի եւ Իզմիրի մէջ կը կազմակերպուին ազգային կինոփառատոներ։ Թրքական կինոնկարները ցուցադրուած են միջազգային փառատոներու մէջ։

Հայերը Թուրքիոյ Մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերը ժամանակակէն Թուրքիոյ տարածքին մէջ ապրած են շատ աւելի վաղ ժամանակներէն, քան այնտեղ հաստատուած է թրքական տարրը։ Իսկ Փոքր Ասիոյ մէջ, թուրքերու հաստատուելէն ետք, հայերը Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին մէջ կազմակերած են ազգային կեանքը, տնօրինել իրենց սեփական եւ հասարակական ունեցուածքը։ Թուրք-հայկական մշակութային եւ հասարակական յարաբերութիւններու ընթացքում տեղի ունեցած են մշակոյթներու զգալի ներթափանցումներ, մշակուած համակեցութեան որոշակի պայմաններ։ Սակայն Օսմանեան կայսրութեան ստեղծումէն ետք, Թուրքիոյ մէջ, արեւմտահայութեան վիճակը խիստ ծանրացաւ։ 16-17-րդ դարերու ընթացքին, երկարատեւ պատերազմներ տեղի ունեցան Թուրքիոյ եւ Պարսկաստանի միջեւ։ ԱրեւմտեանՀայաստանը յաճախ կը դառնար ռազմական գործողութիւններու թատերաբեմ, որուն հետեւանքով քայքայուած էր անոր տնտեսութիւնը, մեծ զոհեր կու տար հայ խաղաղ բնակչութիւնը։ 18-րդ եւ յատկապէս 19-րդ

Վանայ լիճի Աղթամար թերակղզիի Սբ.Խաչ հայկական եկեղեցին

դարերուն թրքական բռնապետութիւնը զորացաւ ճնշումը հայերու նկատմամբ, սաստկացան ազգային եւ կրոնական հալածանքները։ Եւ սկսաւ հայ ժողովուրդի պայքարը թուրք նուաճողներու դէմ, որ յատկապէս նոր թափ առաւ 19-րդ դարու վերջին և 20-րդ դարու սկզբին, երբ Արեւմտեան Հայաստանին մէջ, ծաւալեցաւ ֆիդայական շարժումը։ Այս բոլորին հետեւանքը եղաւ ան, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն (1914-1918) տեղահանուեցաւ ամբողջ արեւմտահայութիւնը, 1915 թ-ին իրականացուեցաւ 20-րդ դարու մեծագոյն ոճրագործութիւններէն մէկը՝ Մեծ եղեռնը. ոչնչացան 1,5 միլիոն հայեր, փրկուածները տարագիր դարձան՝ ցրուելով աշխարհով մէկ։ Օսմանեան կայսրութեան յաջողեցաւ իրականացնել իր քաղաքական ծրագիրը՝ Արեւմտեան Հայաստանը «մաքրել» հայերէն՝ հայ ժողովուրդին զրկելով իր դարաւոր բնօրրանում ապրելու կենսական իրաւունքէն։ Եւ այսօր Թուրքիոյ իշխանութիւններէն պահանջելով ճանաչել Հայոց Մեծ եղեռնը՝ հայերս առաջին հերթին խնդիր ունինք վերականգնելու տեղահանուած ու ցեղասպանուած հայութեան ժառանգներու՝ իրենց պատմական բնօրրանում ապրելու եւ գույքային իրաւունքները։

Ներկայ վիճակ Ներկայիս, Թուրքիոյ մէջ կը բնակի շուրջ 80 հզ. հայ[1], (համշենահայերու հետ միասին 480 հզ.) որմէ 70 հզ-ը՝ Ստամբուլում[1], ուր եւ կեդրոնացած է հայ կեանքը։ Թուրքիոյ մէջ, հայ հասարակական կեանքը կազմակերպած են ազգային, մշակութային, գրական միութիւնները, բարեգործական ընկերութիւնները, որոնցմէ նշանաւոր են՝ Համազգեաց, Մեսրոպեան, Արարատեան, Կիլիկեան, Ազգանուեր հայուհյաց[15] ընկերութիւնները։ Հայկական եկեղեցիներուն կից կը գործեն դպրոցներ։ Առաջին կանոնաւոր դպրոցը հիմնուած է 1715 թ-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Ներկայիս, կը գործեն 17 հայկական վարժարաններ, ուր կը դասաւանդուին հայոց լեզու, կրոնի պատմութիւն (հայ ժողովուրդի պատմութեան դասաւանդումը արգիլուած է)։ Թրքերէնի, Թուրքիոյ պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ուսուցիչները պարտադիր թուրքեր են։

Արուեստ եւ Մամուլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիոյ մէջ, ապրող հայերը մեծ աւանդ ներդրած են ոչ միայն հայ ազգային արուեստի, այլեւ թրքական մշակոյթի տարբեր բնագաւառներու զարգացման գործին մէջ։ Թուրքիոյ մէջ, առաջին թատրոնի հիմնադիրը՝ Յակոբ Վարդովեանն է, օպերայի եւ օպերետի ստեղծողը՝ Տիգրան Չուխաճեանը, առաջին նուագախումբի ղեկավարը՝ Գրիգոր Սինանեանը։ Երկար տարիներ արքունի ճարտարապետութեան գլխաւոր դեմքերէն եղած են Պալեան ընտանիքի ներկայացուցիչները, Գ. և Կ. Օտեանները, Հ. Սերվերեանը, սուլթաններու պալատական նկարիչները՝ Մանասե ընտանիքի անդամները (թուրքական արուեստին մէջ առաջին դիմանկարիչները), լուսանկարչութեան սկզբնաւորողն էր Աբդուլլահներու հայ ընտանիքը։ Քանդակագործ Երբուանդ Ոսկանը կը համարուի Թուրքիոյ մէջ քանդակագործութեան արուեստի հիմնադիրը։ Թուրքիոյ մէջ ապրած են եւ ստեղծագործած են հայ գրականութեան բազմաթիւ նշանաւոր դէմքեր՝ Մկրտիչ Պեշիկթաշլեանը, Պետրոս Դուրեանը, Միսաք Մեծարենցը, Յակոբ Պարոնեանը, Երուանդ Օտեանը, Գրիգոր Զոհրապը, Սիամանթոն, Դանիել Վարուժանը, Ռուբէն Սեւակը եւ ուրիշներ. անոնցմէ շատերը Մեծ եղեռնի զոհ դարձան։ Թուրքիոյ մէջ, առաջին հայերէն պարբերականը՝ «Լրո գիրը», լոյս տեսած է 1832 թ-ին։ Նեէկայիս, կը հրատարակուին «Ժամանակ», «Մարմարա» օրաթերթերը, «Սուրբ Փրկիչ», «Լրաբեր», «Ակոս» եւ այլ պարբերականներ։ Թուրքիան կը մերժէ հայերու ցեղասպանութեան փաստը, սակայն արդեն այն ճանաչցուած եւ դատապարտւոած է աշխարհի բազմաթիւ պետութիւններու ու միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն։

Հարեւան Երկիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

   Հարևան բնակավայրեր   
 Պուլկարիա   Սեւ Ծով   Վրաստան Հայաստան Ազրպէյճան (Նախիջեւան) 
 Եգէական Ծով Յունաստան  RoseVents.svg  Իրան Իրաք (Քիւրտիստան) 
    Միջերկրական Ծով Սուրիա    

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին Յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 «The Results of Address Based Population Registration System, 2015»։ Turkish Statistical Institute։ 28 January 2016։ Վերցված է 28 January 2016 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 «Report for Selected Countries and Subjects»։ IMF World Economic Outlook Database, April 2016։ 24 April 2016։ Վերցված է 24 April 2016 
  3. «Gini Coefficient by Equivalised Household Disposable Income»։ Turkstat։ Վերցված է 16 May 2015 
  4. «Human Development Report 2010» (PDF)։ Վերցված է 2010-11-01 
  5. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 54. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  6. Հ. Ղ. Գրգեարեան, Ն. Մ. Յարութիւնեան (1987). Աշխարհագրական անուններու բառարան. Երեւան: «Լոյս». 
  7. 7,0 7,1 7,2 Թուրքիոյ Բնակչութեան ազգային կազմ
  8. Թուրքիոյ Բնակչութեան աճի տեմպեր
  9. Թուրքիոյ Բնակչութեան Ուրբանիզացման մակարդակ
  10. Թուրքիոյ գործազրկութեան մակարդակ
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Թուրքիոյ Տնտեսութիւն
  12. 12,0 12,1 12,2 Թուրքիոյ Փոխադրութեան համակարգ
  13. 13,0 13,1 13,2 Թուրքիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն
  14. 14,0 14,1 Թուրքիոյ Առողջապահութիւն
  15. Ադանալեան Մ. Լ., «Ազգանուեր հայուհյաց ընկերութիւնը» (Ստեղծման 100-ամեակի առթիւ).- Պատմա-բանասիրական հանդէս, 1979, № 4, էջ 255-259։