Jump to content

Թուրքիայի երաժշտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Թուրքիայի երաժշտություն
երաժշտություն ըստ երկրի կամ տարածաշրջանի, երաժշտական ժանր Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիաmusic of the Middle East, music of the Balkans Խմբագրել Wikidata
Թեմայով վերաբերում էԹուրքիայի մշակույթ, Թուրքիա Խմբագրել Wikidata
ԵրկիրԹուրքիա Խմբագրել Wikidata
Կազմված էOttoman classical music, թուրքական ժողովրդական երաժշտություն, Ottoman military band, music of Thrace, Turkish Black Sea Region folk music, Q118956800 Խմբագրել Wikidata

Թուրքիայի երաժշտություն, մշակույթ, որի արմատները հասնում են մինչև այն դարեր, երբ սելջուկ թուրքերը գաղթեցին Անատոլիա և Պարսկաստան։ Թուրքական երաժշտությունը պարունակում է ինչպես թյուքական, այնպես էլ նախաթուրքական տարրեր։ Թուրքիայի ժամանակակից հանրաճանաչ երաժշտության մեծ մասի արմատները սկիզբ են առնում 1930-ականների սկզբից՝ արևմտյանացման մղումների ժամանակ[1]։

Տարբեր շրջաններից ներգաղթյալների ձուլմամբ ընդլայնվեց նաև երաժշտական ​​ժանրերի և երաժշտական ​​գործիքավորման բազմազանությունը։ Թուրքիան ունեցել է նաև վավերագրական ժողովրդական երաժշտություն և ձայնագրված հանրաճանաչ երաժշտություն, որոնք թողարկվել են հունական, հայկական, ալբանական, լեհական, ադրբեջանական և հրեկան և այլ երկրների էթնիկ ոճերով[2]։ Թուրքիայի շատ քաղաքներ և շրջաններ ունեն աշխույժ ավանդական երաժշտություն, որոնք իրենց հերթին մի շարք տարածաշրջանային երաժշտական ոճերի հիմքն են։ Չնայած դրան, արևմտյան ոճի փոփ երաժշտությունը կորցրեց հայտնիությունը՝ դառնալով արաբական ոճի 1970-ականների վերջին և 1980-ականներին, երբ նույնիսկ դրա ամենամեծ կողմնակիցները՝ Աժդա Պեկքանը և Սեզեն Աքսուն, չմնացին իրենց դիրքերում: Այն կրկին հայտնի դարձավ 1990-ականների սկզբին՝ զարգացող տնտեսության և հասարակության արդյունքում։ Աքսուի աջակցությամբ փոփ երաժշտության վերածնվող հայտնիությունը ասպարեզ բերեց մի քանի միջազգային թուրքական փոփ աստղերի, ինչպիսիք են Թարքանը և Սերթաբ Էրեները: 1990-ականների վերջում ի հայտ եկան նաև փորձարար խմբերի երաժշտությանը, որոնք ձայնագրում էին այլընտրանքային թուրքական ռոք, էլեկտրոնիկա, հիփ-հոփ, ռեփ և պարային երաժշտություն՝ հակադրելով հիմնական կորպորատիվ փոփ և արաբական ոճի ժանրերին, որոնք, շատերի կարծիքով, գովազդի էին նմանվել[3]։

Դասական երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Աթաթուրքի մշակութային կենտրոնի գլխավոր կենտրոնը. Ստամբուլի գլխավոր օպերայի շենքը

Ողջ օսմանյան աժշտությունն ունի մեծ և տարատեսակ ձևերի կամ սանդղակների համակարգ ինչպես նաև այլ կոմպոզիցիաների կանորններ , որոնք հայտնի են որպես մաքամներ։ Դասական երաժշտությունը գրի առնելու համար օգտագործվել են մի շարք նոտագրության համակարգեր, որոնցից առավել տարածվածը Համբարձումյան (Համբարձում Լիմոնջյան )նոտագրությունն էր, որը կիրառվում էր մինչև արևմտյան աստիճանական նոտագրության ներմուծումը[4]։ Թուրքական դասական երաժշտության հատուկ հաջորդականությամբ ձևավորված երաժշտական կատարումները դառնում են երաժշտական հատուկ բաժին կամ ֆասըլ՝ սյուիտ (շարերգ), որը բաղկացած է գործիքային նախերգանքից (փեշրև), գործիքային եզրափակող հատվածից (սազ սեմաիսի),և դրանց միջև գտնվող վոկալային ստեղծագործությունների հիմնական բաժնից, որը սկսվում և ընդմիջվում է գործիքային իմպրովիզացիաներով՝ տակսիմներով[5]։ Լիարժեք ֆասըլ համերգը (շարերգային համերգ) կներառի չորս տարբեր գործիքային ձևեր և երեք վոկալային ձևեր, այդ թվում՝ թեթև դասական երգ՝ շարքի։ Խիստ դասական ֆասըլը (19-րդ դարի սկզբի ոճով) ամբողջ ընթացքում մնում է նույն մաքամում՝ սկսելով ներածական տակսիմով և սովորաբար ավարտվելով պարային մեղեդով կամ օյուն հավասիով[6]։ Այնուամենայնիվ, այս ավանդույթի մաս են կազմում նաև ավելի կարճ շարքի տեսակի ստեղծագործությունները, որոնք ժամանակակից երգերի նախատիպերն են։ Դրանցից շատերը չափազանց հին են՝ թվագրվելով դեռևս 14-րդ դարից, մինչդեռ մյուսները ավելի նոր են, հատկապես 19-րդ դարի վերջի երգահան Հաջի Արիֆ Բեյի ստեղծագործությունները, որոնք մեծ ճանաչում են վայելում։

Կոմպոզիտորներ և կատարողներ

Այս ժանրի այլ հայտնի կատարողներն են Սուֆի Դեդե Էֆենդիին, արքայազն Կանտեմիրին, Բաբա Համպարձումը (Համբարձում Լիմոնջյան), Կեմանի Թաթյոս Էֆենդիին, Սուլթան Սելիմ III-ին և Սուլթան Սուլեյման Մեծիը։ Ժամանակակից թուրքական դասական երաժշտության ամենահանրաճանաչ երգիչը Մյունիր Նուրեթին Սելջուկն է, ով առաջինը ճանաչվեց որպես գլխավոր երգիչ։ Մյուս կատարողներն են Բյուլենթ Էրզոյին, Զեկի Մյուրենին, Մուզեյեն Սենարին և Զեկայի Թունջայինը։

Երաժշտական գործիքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքական դասական երաժշտության ավանդական գործիքներն են․ թամբուր նաև ասում են տամբուր՝ ուղղահայաց լարերով լյուտնյա, դուդուկ՝ ձայնային տատանումներով նվագվող ֆլեյտա, քամանչա՝ լարային-աղեղնավոր նվագարան, ուդ՝ լարավոր-կսմիթային նվագարանային լյուտնյա, քանոն՝ աղելարային կսմիթային նվագարան, դաշնամուր, և Մևլևի երաժշտության մեջ՝ կյուդում՝ թմբուկ և տավիղ։

Օսմանյան հարեմի երաժշտությունը: Պորտապար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Կին երաժշտական գործիքներ նվագողներ. Օսմանյան մանրանկարչություն, 18-րդ դար։

Օսմանյան պալատի մաքամներից մինչև պալատական հարեմական մեղեդիները՝ ի հայտ եկավ պարային երաժշտության մի տեսակ, որը տարբերվում էր ֆասըլ երաժշտության օյուն հավասից։ Օսմանյան կայսրությունում հարեմը տան այն մասն էր, որը առանձնացված էր ընտանիքի կանանց համար։ Այն մի վայր էր, որտեղ ոչ ընտանիքի անդամ տղամարդկանց մուտքը արգելվում էր։ Եվնուքները պահպանում էին սուլթանի հարեմները, որոնք բավականին մեծ էին՝ կային մի քանի հարյուր կին, որոնք եղել են նրա կանայք և սիրուհիները։ Այդտեղ կին պարուհիներն ու երաժիշտները զվարճացնում էին հարեմում ապրող կանանց։ Պորտապարը պարում էին կանայք հենց կանանց համար։ Այս կին պարուհին, որը հայտնի էր ռակասե անունով ՝ արաբերենում «կին պարուհի» բառն է, գրեթե երբեք չէր երևում հանրության մեջ[7]։ Այսպիսի հարեմական երաժշտությունը տեղափոխվեց սուլթանի անձնական տարածքներից դեպի հասարակություն՝ օսմանյան կայսրության փողոցային դերասաններին և վարձու պարուհիներից՝ տղամարդկանց ռակասեներն։ Այս պարուհիները ելույթները ներկայացնում էին սուլթանների ներկայությամբ՝ հարսանիքներին, տոնախմբություններին և փառատոներին[7]։ Ժամանակակից արևելյան պարը Թուրքիայիում գալիս է Օսմանյան ռակասեների ավանդույթից։ Որոշները սխալմամբ կարծում են, որ թուրքական արևելյան պարը կոչվում է Չիֆտեթելլի, քանի որ այս երաժշտության ոճը խառնվել է արևելյան պարային ոճերին, ինչը փաստում է այն, որ հունական պորտապարը երբեմն սխալմամբ կոչվում է Ցիֆտեթելի։ Այնուամենայնիվ, Չիֆտեթելլին այժմ ժողովրդական երաժշտության տեսակ է, որի երգերի անվանումները նկարագրում են իրենց ծագումը, մինչդեռ ռակասը, ինչպես երևում է անունից արաբերենից է, որը նշանակում է «տղամարդկանց պարուհի»[7]։ Պարուհիները հայտնի են մատների ծնծղաներ օգտագործելու վարպետությամբ, որոնք նաև հայտնի են որպես զիլեր՝ մատի զանգեր։

Հռոմեացիների ազդեցությունը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայում հռոմեացիները հայտնի են իրենց երաժշտական ունակություններով։ Նրանց քաղաքային երաժշտությունը ասպարեզ բերեց թուրքական դասական երաժշտությանը՝ մեյդանների ու պանդոկների միջոցով։ Այս տիպի ֆասըլ երաժշտությունը (ոճ, որը չպետք է խառնվի դասական թուրքական երաժշտության ֆասըլ ձևի հետ) ուտելիքի և ալկոհոլային ըմպելիքների հետ հաճախ ասոցացվում է Թուրքիայի հասարակության ցածր խավի հետ, սակայն մեր օրերում այն կարող է հանդիպել նաև ավելի հարգված հաստատություններում[1]։ Հռոմեացիները նաև ազդել են հայտնի ֆասըլի վրա։ Երաժշտական սրահներում նվագվող պարային երաժշտությունը (oyun havası-օյուն հավասը), որը պետք է լինի յուրաքանչյուր ֆասըլի վերջում, ստեղծվել է Օսմանյան ռակասի կամ պորտապարի մոտիվներով։ Երաժշտական իմպրովիզացիային (ռիթմիկ տաքսիմ) ուղեկցող ռիթմիկ օստինատո ակորդը (պորտապարի համար) համեմատվում է դասական գազելի՝ դազակիի հետ, իսկ ազատ ռիթմով վոկալ իմպրովիզացիան լինում է ռիթմիկ ոճի ուղեկցմամբ։ Այս տիպի ֆասըլում հայտնի երաժշտական գործիքներ են կլառնետը, ջութակը, քանոնը և դարբուկան։ Կլառնետահար Մուստաֆա Կանդըրալը հայտնի է որպես հայտնի ֆասըլ երաժիշտ։

Քաղաքական երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ռազմական շարերգի օրինակ

Ենիչերիների նվագախմբերը կամ Մեհթեր Թակըմըն համարվում են աշխարհի ամենահին ռազմական քայլերգային նվագախումբը[8]։ Առանձին երաժիշտներ հիշատակվում են Օրհունի արձանագրություններում, որոնք համարվում են Թուրքիայի պատմության ամենահին գրավոր աղբյուրները և թվագրված են 8-րդ դարով։ Այնուամենայնիվ, դրանք ձևավոևված նվագախմբեր չեն հիշատակվել մինչ 13-րդ դարը։ Եվրոպայի մեծ մասը վերցրել է ռազմական քայլերգային նվագախմբերի գաղափարը Թուրքիայից 16-րդ դարից սկսած։

Թուրքիայի ազդեցությունը Արևմտյան դասական երաժշտության վրա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայի և Եվրոպայի միջև երաժշտական կապերը եղել է բազմաթիվ դարեր առաջ[9], և երաժշտական օրիենտալիզմի առաջին տեսակը Թուրքիայի ոճն էր[10] ։ 18-րդ դարի եվրոպական դասական կոմպոզիտորները հիացած էին թուրքական երաժշտությամբ, հատկապես Ենիչերիների նվագախմբերում փողային և հարվածային գործիքների օգտագործմամբ։ Ջոզեֆ Հայդնը գրել է իր «Ռազմական Սիմֆոնիան»՝ ներառելով թուրքական երաժշտական գործիքներ, կիրառելով դրանք նաև որոշ օպերաներում։ Թուրքական երաժշտական գործիքները օգտագործվել էին Լյուդվիգ վան Բեթհովենի 9-րդ սիմֆոնիայում, ինչպես նաև նա գրել է «Թուրքական քայլերգ» իր «Աթենքի ավերակները» ներկայացման երաժշտության համար։ Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտը գրել է «Rondo alla Turca»-ն իր A մաժոր սոնատում և օգտագործել թուրքական թեմաներ իր օպերաներում, օրինակ՝ «Ենիչերիների խոռը» և «Առևանգում հարեմից» (1782) օպերայում։ Թուրքական ազդեցությունը սիմֆոնիկ նվագախմբի մեջ ներմուծեց ծնծղաները, մեծ թմբուկը և զանգակները, որոնք մինչ օրս պահպանվել են։ Ջազ երաժիշտ Դեյվ Բրյուբեքը գրել է իր «Blue Rondo à la Turk»-ը՝ որպես հարգանքի նշան Մոցարտին և թուրքական երաժշտությանը։

Արևմտյան ազդեցությունը թուրքական դասական երաժշտության վրա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ada Ankara-ն ծառայում է որպես նախագահական սիմֆոնիկ նվագախմբի համերգային դահլիճ մայրաքաղաքում

Եթե 18-րդ դարի եվրոպական ռազմական նվագախմբերը վերցրին օսմանյան Ենիչերիների նվագախմբերի հարվածային գործիքները, ապա 19-րդ դարում տեղի ունեցավ հակառակը, այն է Օսմանյան բանակի նվագախմբի եվրոպականացումը։ 1827 թվականին Ջուզեպպե Դոնիցետտին, ով նշանավոր իտալացի օպերայի կոմպոզիտոր Գաետանո Դոնիցետտիի ավագ եղբայրն էր, հրավիրեցին դառնալու Սուլթան Մահմուդ II-ի երաժշտության վարպետը[11]։ Դոնիցետտիի հաջորդը դարձավ գերմանացի երաժիշտ Պոլ Լանջեն, ով նախկինում դասավանդել էր աղջիկների ամերիկյան քոլեջում և Գերմանական Միջնակարգ դպրոցում, և ով 1908 թվականի Երիտասարդ թուրքերի հեղափոխությունից հետո ստացավ Սուլթանի երաժշտության վարպետի պաշտոնը և պահեց այն մինչև իր մահը՝ 1920 թվական։

Պոլ Լանջեի որդին եղել է Ստամբուլում ծնված ամերիկացի դիրիժոր Հանս Լանջեն։ Օսմանյան կոմպոզիտոր Լեյլա Սազը (1850-1936) իր կենսագրությունում հիշատակել է իմպերյալ պալատում երաժշտական կրթության վերաբերյալ տեղեկություններ։ Իմպերյալ պալատի վիրաբույժի դուստր լինելով՝ նա մեծացել է պալատի հարեմում, որտեղ աղջիկներին նաև հնարավորություն էր տրվում մասնակցելու երաժշտական դասերի թե՛ թուրքական, թե՛ արևմտյան ոճերում[12]։

Օսմանյան կայսրության անկումից և թուրքական Հանրապետության ստեղծումից հետո նախկին Իմպերիալ նվագախմբը կամ Mızıka-ı Hümayun-ը տեղափոխվեցՍտամբուլից նոր մայրաքաղաք Անկարա՝ վերանվանվելով Հանրապետության Նախագահի նվագախումբ՝ Ռիայասեթ-ի Ջումհուր Օրկեսթրա, դրանով նշանավորեց թուրքական երաժշտության արևմտայնացումը։ Հետագայում անունը փոխվեց Նահագահի սիմֆոնիկ նվագախումբ կամ Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası[1]։ Ավելին, 1924 թվականին հիմնադրվեց նոր դպրոց՝ արևմտյան ոճի երաժշտության ուսուցիչների պատրաստման համար, 1926 թվականին Ստամբուլի Արևելյան Երաժշտական դպրոցը վերանվանվեց որպես Ստամբուլի Կոնսերվատորիա, և տաղանդավոր երիտասարդ երաժիշտներ ուղարկվեցին արտերկիր՝ ավելի բարձր երաժշտական կրթություն ստանալու։ համար։ Այս ուսանողները շարքում են հանրաճանաչ թուրքական կոմպոզիտորներ, ինչպիսիք են Ջեմալ Ռեշիթ Ռեյը, Ուլվի Ջեմալ Էրկինը, Ահմեդ Ադնան Սայգունը, Նեջիլ Կազըմ Ակսեսը և Հասան Ֆերիթ Ալնար, ովքեր հայտնի դարձան որպես Թուրքական հնգյակ անունով[13]։ Անկարայի Պետական կոնսերվատորիայի հիմնադրման ընթացքում, որն իրականացվել է գերմանացի կոմպոզիտոր և երաժշտական տեսաբան Պոլ Հինդեմիտի օգնությամբ 1936 թվականին, ցույց տվեց, որ Թուրքիան երաժշտության առումով ցանկանում էր նմանվել Արևմուտքին[1]։ Այնուամենայնիվ, հանրապետության հիմնադիր Աթաթուրքի հրամանով, որը հետևում էր իր գաղափարախոսությանը, այն է ՝վերցնել Արևմուտքից, բայց մնալ էությամբ թուրք, 1924 թվականին ողջ Անատոլիայով սկսվեց թուրքական ժողովրդական երաժշտության նմուշների լայնածավալ դասակարգումը և արխիվացումը, որը շարունակվեց մինչև 1953 թվական՝ հավաքելով շուրջ 10,000 ժողովրդական երգ[14]։ 1976 թվականին թուրքական դասական երաժշտությունը վերածնունդ ապրեց և Ստամբուլում հիմնադրվեց պետական երաժշտական կոնսերվատորիա՝ դասական երաժիշտներին նույն աջակցությունը տալու համար, ինչ ժողովրդական երաժիշտներին: Ներկայիս արևմտյան դասական երաժշտության աջակիցները Թուրքիայում հանդիսանում են Ֆազըլ Սայը, Իդիլ Բիրեթը, Սունա Կանը, Օնդեր ՔույրերԸ և Պեքինել քույրերը։

Հանրապետության վաղ տարիները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1923 թվականին Թուրքիայի անկախության պատերազմի ավարտից, և սահմանների գծելը ավարտվելուց հետո, տեղի ունեցավ սոցիալական և քաղաքական հեղափոխություն Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ղեկավարությամբ։ Այս հեղափոխությունը միտված էր Թուրքիայում կյանքի ձևը արևմտայնացնելու։ 1929-ին բոլոր հանրային և առևտրային հաղորդակցությունները փոխարինվեցին լատինական այբուբենով, ամբողջությամբ հանելով գրավոր օսմանյան թուրքական լեզուն շրջանառությունից։ Գրվեց նոր սահմանադրություն, որը ձևավորված էր ֆրանսական մոտիվներով։ Այս նոր սահմանադրությունը նախագծված էր այնպիսի ձևով, որ նոր Թուրքիա Հանրապետության մեջ արտացոլվի աշխարհիկ, ժամանակակից ազգ-պետության։ Հեղափոխության բոլոր ասպեկտները, սկսած հիմնական քաղաքական փոփոխություններից մինչև հագուստի փոփոխությունը, իրականացվեցին քեմալիստական գաղափարախոսությանը համապատասխան։ Այս իրադարձությունները իրականացվում էին ռազմական հրամանատարության շղթայով՝ Արևմտյան քաղաքակրթության մակարդակին հասնելու նպատակով։ Եվ ինչպես կրոնական, այնպես էլ թուրքական դասական երաժշտությունը ենթարկվել էին այս վերևից ներքև հեղափոխությանը։

1934 թվականի նոյեմբերի 1-ին Աթաթուրքը ելույթ ունեցավ Թուրքիայի անդրանիկ ազգային ժողովում։ Ալաթուրկա երաժշտությունը արգելվեց ռադիոյում, հասարակական վայրերում և նաև մասնավոր սեփականություններում[15]։ Ահա ելույթից առանձնացված հատված կապված Թուրքիայի երաժշտության հետ․ «Սիրելի՛ ժողովուրդ, մենք բոլորս գիտենք, թե որքան զգայուն ենք մենք՝ թուրքերս, մեր մշակութային ժառանգության հարցերում... Ես գիտեմ, թե ինչպիսի առաջընթաց են ցանկանում տեսնել իմ ժողովուրդը նոր սերնդի արվեստագետների և երաժիշտների կողմից մատուցվող գեղարվեստական արվեստներում" Եթե հարցնեք ինձ, ապա իմ կարծիքով՝ ամենաարդյունավետ և արագ ամեն բան լուծվող ոլորտը թուրքական երաժշտությունն է։ Այս օրերին մեզ ստիպում են լսել երաժշտությունը, որն այնքան էլ չի համապատասխանում թուրք ժողովրդի արժանապատվությանը։ Մենք պարտավոր ենք այս ամենը իմանալ։ Մենք պետք է վերցնենք մեր մեծ ժողովրդի ասույթնորը, պատմությունները, փորձառությունները և դրանք վեր հանենք երաժշտությամբ, բայց միայն պահպանելով երաժշտության ընդհանուր կանոնները։ Ես ցանկանում եմ, որ Մշակույթի նախարարությունը լուրջ վերաբերվի այս հարցին և աշխատի մեր երկրի օրենք կերտողների հետ»[16]։

Այս ելույթից հետո, 1934 թվականի նոյեմբերի 2-ին, ԶԼՄ-ի և տպագրության Նախարարությունը արգելեց Ալատուրքա երաժշտությունը, հասկանալով, թե ինչ էր ակնարկում Մուստաֆա Քեմալը, երբ ասում էր՝ «… բայց միայն պահպանելով երաժշտության ընդհանուր կանոնները…»՝ որ հասարակության համար ընդունելի կլինի միայն այն երաժշտությունը, որը հնչում է արևմտյան երաժշտության սկզբունքներին համապատասխան։ Դարասկզբին արտերկրում կրթված թուրք կոմպոզիտորներին կառավարությունը վերադարձրեց Թուրքիա, նրանց հանձնարարեցին դասավանդել դասական թուրքական երաժիշտներին արևմտյան երաժշտություն գրելու և կատարելու եղանակը։ 1924 թվականին հիմնադրված Հանրապետության սիմֆոնիկ նվագախումբը սկսեց շաբաթական անվճար համերգներ կազմակերպել երաժշտական կրթությամբ զբաղվող դպրոցներում։ Նոր երաժշտական գործիքներ, ինչպիսիք են դաշնամուրները, թմբուկները և սաքսոֆոնները, գնվեցին մշակութային կենտրոնների համար բազմաթիվ գյուղերում, և ոչ միայն Ստամբուլում, այլ նաև բազմաթիվ այլ վայրերում, ինչպիսիք են Բուրսան, Չորումը, Գյումուշհանեն և Սամսունը[16]։

Գաղափարախոսության հիմնովին փոփոխության և նոր գաղափարների հանկարծակի կիրառման հետ միասին, ակնհայտորեն ազդեց հասարակության կառուցվածքի ձևավորման վրա։ Իրենց հայրենական երաժշտությունը Թուրքիայում լսելու հնարավորությունը չունեցող մարդիկ սկսեցին լսել արաբական ռադիո՝ փնտրելով հաջորդ լավագույն տարբերակը։ Արմենացիների, Ղրիմցիների և Հայֆայի ռադիոկայաններ զանգահարող թուրքերը խնդրում էին լսել այն թուրքական երգերը, որոնցից նրանք սովոր էին լսել, քանի որ Մերձավոր Արևելքը արդեն ընդունել էր և վերարտադրել էր շատ թուրքական երաժշտություն դեռ օսմանյան կայսրության վերելքի ժամանակներից։ Արմենացիների, ղրիմցիների և Հայֆայի ռադիոկայաններ զանգահարող թուրքերը խնդրում էին լսել այն թուրքական երգերը, որոնցից նրանք սովոր էին լսել, քանի որ Մերձավոր Արևելքը արդեն ընդունել էր և վերարտադրել էր շատ թուրքական երաժշտություն դեռ օսմանյան կայսրության վերելքի ժամանակներից[17]։ Թուրքերը սկսեցին լսել թուրքական երգերի այլ ազգերի տարբերակները։ Այս ամենը նոր ճանապարհ հարթեց արաբական երաժշտության համար, որը շատ հայտնի էր 70-ականներին։ Մեր օրերում Թուրքիայում լսելի ու հայտնի է արաբական երաժշտությունը։ Հանրապետության ձևավորման սկզբնական տարիներին կիրառված արգելքը հենց այն պատճառն է, թե ինչու արաբական երաժշտությունը դարձավ մշակութային արտակարգ երևույթ[18]։

Ժողովրդական երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Քամանչա սիրված ժողովրդական երաժշտական ​​գործիք է Թուրքիայի Սև ծովի ափին

Ժողովրդական երաժշտությունը կամ Türkü-ն սովորաբար վերաբերում է առօրյա կյանքի թեմաներին, քիչ տպավորիչ, քան իր ավանդական նմանօրինակ՝ Օսմանյան կայսրության երաժշտությունը, որը հաճախ պարունակում է ավելի շատ սեր և էմոցիաներ[5]։ Երգերի մեծ մասը պատմում է իրական իրադարձությունների և թուրքական ժողովրդական բանահյուսությանի մասին կամ ձևավորվել է թափառական պոետների միջև տեղի ունեցող երգի մրցույթների միջոցով[19]։ Իրենց ծագմանը համապատասխան, ժողովրդական երգերը սովորաբար կատարում են հարսանիքներին, թաղումներին և հատուկ տոների ժամանակ։

Տարածաշրջանային ժողովրդական երաժշտությունը սովորաբար ուղեկցում է ժողովրդական պարերին, որոնք միմիանցից տարբերվում են ըստ տարածաշրջանի: Օրինակ՝ Էգեյան ծովի տարածաշրջանում հարսանեկան արարողությունների ժամանակ հյուրերը պարում են Զեյբեք, մինչդեռ Ռումելիի այլ շրջաններում սովորաբար հնչում է արագ տեմպով պարային երաժշտություն՝ Չիֆթեթելլին, իսկ Թուրքիայի հարավարևելյան շրջաններում Հալայը տեղական հարսանեկան երաժշտության և պարի ավանդական ձևն է[1]։

Թրակիայի և Կիպրոսի հույները, որոնք ադապտացրել են Չիֆթեթելլի երաժշտությունը, երբեմն այն նույնացնում են արևելյան պարի հետ, ինչը ցույց է տալիս դրա արմատների սխալ ընկալումը: Չիֆթեթելլին ժողովրդական պար է, որը տարբերվում է վարձու կատարողի անհատական կատարումից։ Տարածաշրջանի բնույթը նույնպես ազդում է ժողովրդական երգերի թեմաների վրա, օրինակ՝ Սևծովյան տարածաշրջանի ժողովրդական երգերը, ընդհանուր առմամբ, կենսուրախ են և արտացոլում են տարածաշրջանի սովորույթները։ Դավաճանության մասին երգերը տխրության փոխարեն ունեն մարտահրավեր նետող բնույթ, մինչդեռ, որքան ավելի հարավ ես շարժվում Թուրքիայում, այնքան մեղեդիները ավելի շատ ողբ են հիշեցնում[20]։ Քանի որ այս ժանրը համարվում է ժողովրդի երաժշտություն, սոցիալիստական շարժումների երաժիշտները սկսեցին հարմարեցնել ժողովրդական երաժշտությունը ժամանակակից հնչյուններով և գործիքավորմամբ՝ այն վերածելով բողոքի երաժշտության։ 1970-80-ականներին գուսանական ավանդույթը շարունակող ժամանակակից աշուղներ, ինչպիսիք են ԳուսանՎեյսելը և Մահսունի Շերիֆը, հեռացան հոգևոր աղոթքներից և սկսեցին սոցիալական ու քաղաքական բովանդակությամբ երգեր ստեղծել։

Այլ ժամանակակից ներկայացուցիչներ ևս հետևեցին նրանց օրինակին, այդ թվում՝ Զյուլֆու Լիվանելին, որը 1980-ականների կեսերին նորարարական մոտեցմամբ համատեղեց Նազըմ Հիքմեթի հեղափոխական բանաստեղծությունները ժողովրդական երաժշտության և գյուղական մեղեդիների հետ։ Նա մեծ հարգանք է վայելում քաղաքականության մեջ ձախակողմյաանների շրջանում։[1] Վերջին տարիներին, սազ վնագող նվագախմբերը՝ ուղեկցվելով այլ ավանդական գործիքներով և արաբական մեղեդիների միաձուլմամբ, շարունակել են պահել ժամանակակից ժողովրդական երգերը Թուրքիայում[1]։

Ժողովրդական երաժշտական գործիքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բաղլամա

Ժողովրդական գործիքները լարերով գործիքներն են, ինչպես՝ բաղլաման, աղեղով գործիքներ, ինչպես՝ քամանչան (գործիք, որը նման է լարովի կիթառի), և թմբուկային ու փողային գործիքներ, ինչպես՝ զուռնան, դուդուկը և դհոլը։

Տարածաշրջանային տարբերությունները ևս առանձնացվում է տարբեր գործիքներով, օրինակ՝ դարբուկան՝ Ռումելիայում, քամանչան՝ Արևելյան Սև ծովի շրջանում։ Թուրքիայի ժողովրդական բանահյուսությունը անչափ բազմազան է։ Դրանից զատ, Թուրքիայի ժողովրդական երաժշտությունը հիմնականում մատնանշվում է մեկ երաժշտական գործիքով՝ սազով կամ բաղլամայով, որը երկար լարերով լյուտնյայի տեսակ է։ Սազը ավանդաբար նվագում են միայն ճանապարհորդող երաժիշտները, որոնք հայտնի են որպես օզաններ կամ կրոնական թափառական աշուդներ, որոնք կոչվում են գուսաններ[21]։

Օսմանյան կայսրությունում տարածված մշակութային խաչմերուկի պատճառով, բաղլաման ազդեցություն է ունեցել Արևելյան Միջերկրածովյան տարածաշրջանի տարբեր մշակույթների վրա, օրինակ՝ հունական բաղլամանները։ Թուրքերենում "bağlamak" նշանակում է «կապել», ինչը վերաբերում է գործիքի շարժվող, շոշափվող մատնատեղերին։ Ինչպես բազմաթիվ այլ լարովի լյուտնաներ, այն կարելի է նվագել կնտնտոցով ՝ մեդիատորի ոճով կամ եղունգների հետևի մասերը շփելով։ Զուռնա-դավուլ զույգը նույնպես տարածված է գյուղական շրջաններում և նվագվում է հարսանիքներում ու այլ տեղական տոնակատարությունների ժամանակ։

Ժողովրդական գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողովրդական երգերի մեծ մասի հողինակը գուսաններն են կամ պոետ-երաժիշտները, որոնց Թուրքիայում անվանում են օզան։ Նրանք զարգացնում են թուրքական ժողովրդական գրականությունը 11-րդ դարի սկզբից։ Այս պոետ-երաժիշտների կողմից օգտագործվող երաժշտական գործիքը սազն է կամ բաղլաման։ Նրանց հաճախ մյուս աշուղները սովորեցնում են վաիպետին հարիր արտահայտություններ, ընթացակարգեր և այլ մեթոդներ արվեստի վերարտադրման մեջ[22]։ Այս դասերը հաճախ անցկացվում են աշուղական հանդիպումների և նրանց այցելած սրճարաններում։ Այն պոետ-երաժիշտները, ովքեր դառնում են փորձառու կամ թուրքերեն ասված «alaylı», հետագայում ունենում են աշակերտներ և շարունակում ավանդույթը[22]։

Աշուղի ստեղծագործականությունը սովորաբար ունենում է երկու հիմնական ձև։ Առաջինը՝ երաժշտական հանգերի մրցույթներ այլ աշուղների հետ, որտեղ մրցակցությունը ավարտվում է այն աշուղի պարտությամբ, որը չի կարող գտնել համապատասխան քառատող՝ տվյալ հանգի համար, և երկրորդը՝ պատմություններ պատմելը[19]։ Նման ժողովրդական պատմությունները վերցված են լինում իրական կյանքից, ժողովրդական բանահյուսություինց, երազներից ու լեգենդներից[22]։ Այս պոետներից ամենահայտնիները իրենց անվան դիամց դնում են «aşık»-գուսան» բառը։

Արաբաեղանակ երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբական երաժշտությունը արգելվել էր Թուրքիայում 1948 թվականին, բայց 1970-ականներից սկսած՝ հարավ-արևելյան գյուղական շրջաններից մեծ քաղաքներ, հատկապես Ստամբուլ ներգաղթը հանգեցրեց նոր մշակութային սինթեզի։ Սա փոխեց Ստամբուլի երաժշտական կառուցվածքը։ Հին պանդոկները և ֆասըլ երաժշտության դահլիճները փակվեցին նոր երաժշտության տեսակի փոխարինելու պատճառով[1]։ Այս նոր քաղաքային բնակիչները բերեցին իրենց երաժշտական ճաշակը, որը իրենց տեղաբնակության պատճառով հիմնականում Մերձավոր Արևելքնն էր։ Երաժշտագետները վրդովված ձևով այս ժանրն անվանեցին արաբաեղանակ՝ արաբական երգեցողությանը բնորոշ բարձր սուգ ու շիվանի պատճառով:

Այն լայն տարածում գտավ 1980-ականներին, որ նույնիսկ սպառնում էր թուրքական փոփ երաժշտության գոյությանը, ի հայտ եկած աստղերի պատճառով, ինչպիսիք են Մյուսլյում Գյուրսեսը և Իբրահիմ Թաթլիսեսը[1]: Այս ժանրն ունի հիմնական ձևեր, որոնք ներառում են Օսմանյան պորտապարի երաժշտական ձևերը ՝ հայտնի որպես fantazi, ու երգիչներ, ինչպես Գուլբեն Էրգենը, և կատարողներ, ինչպես Սերդար Օրտաչը ավելացրին անգլո-ամերիկայն ռոք ընդ ռոլլ՝ արաբական երաժշտությանը: Արաբաեղանակ երաժշտությունը իրականում չի կարելի համարել ժողովրդական երաժշտություն։ Այն քիչ բան ունի ժողովրդական երաժշտությունից, և ավելի ճիշտ կլիներ այն նկարագրել որպես ժողովրդական երաժշտության ձև, որը հիմնված է օսմանյան և թուրքական դասական երաժշտության մաքամի վրա։ Արաբաեղանակ երաժշտությանը մեղադրում էին հենց արաբական երաժշտությունից ծագելու մեջ , սակայն իրականում այն ավելի շատ թուրքական ծագում ունի, ու փաստացի մաքամները, որոնք օգտագործվում են դրանից երաժշտություն ստեղծելու համար, ազդեցություն է ունեցել և՛ արաբական և՛ արևմտյան երաժշտության վրա։

Կրոնական երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամական արտասանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Իսլամական արտասանություն», որն առնչվում է Թուրքիայում լայն տարածում գտած կրոնին, ներառում է Ազան (աղոթքի կանչ), Ղուրան Քերիմ (Ղուրանի արտասանություն), Մեվլիթ (Առաքելության պոեմ) և Իլահի (օրհներգեր, որոնք սովորաբար երգվում են խմբով, հաճախ մզկիթից դուրս):

Musical տարբերակներով, մզկիթի երաժշտությունը խոշոր քաղաքներում հաճախ նման է դասական թուրքական երաժշտությանը իր մաքամի և բանաստեղծության հետ միասին, օրինակ՝ Մեվլիթը, որը երգում են Ստամբուլի Սուլթան Ահմեթ մզկիթում։ Դերվիշի/Սուֆիական երաժշտությունը հազվադեպ է ասոցացվում մզկիթի հետ։ Կանի Քարաջան մզկիթի երաժշտության առաջատար կատարողներից մեկն էր[23]։

Ալևիական ազդեցություններ. Աշուղական (Աշիկ) ավանդույթները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասում են, որ Թուրքիայի բնակչության մոտ մեկ հինգերորդը Ալևիներ են, որոնց ժողովրդական երաժշտությունը կատարում է ճամփորդող պոետը կամ օզանը, որին անվանում են գուսան, ով իր հետ տանում է սազ կամ բաղլամա՝ Թուրքիայի ժողովրդական երաժշտության խորհրդանիշը[21]։ Այս երգերը, որոնց համբավը տարածվել է կենտրոնական հյուսիսարևելյան տարածքից, վերաբերում են միստիկայի հայտնագործություններին, Ալևիների սրբերին և Մուհամեդի փոսա Ալիին, ում հանդեպ մեծ հարգանք են տածում։ Թուրքիայում aşık բառացիորեն նշանակում է «սիրահարված»: Ովքեր որ հետևում են այս ավանդույթին, նրանց անուններից առաջ դրվում է «Աշիկ» մականունը և ըստ այս ամենի՝ երաժշտությունը դառնում է նրանց էության անքակտելի մասը, օրինակ՝ Աշիկ Վեյսելը:

Միջին Անատոլիան հանդիսանում է բոզլակի հայրենիքը՝ որոշակի հնչյունների, մասնակիորեն ինտերպրովիզացված երաժշտության տեսակ, որը կատարում են պոետները։ Նեշեթ Էրտաշը մինչ այժմ եղել է Միջին Անատոլիայի երաժշտության նշանավոր ժամանակակից ձայնը, երգելով բազմաժանր երգեր, այդ շարքի մեջ են նաև նախադեմոկրատական թուրք գուսանները՝ Կարաջո Ղլանի և Դադալօղլուի գործերով, ինչպես նաև այլ ժամանակակից գուսաններ՝ Նեշեթ Էրտաշի հայրը՝ մահացած Մուհարեմ Էրտաշը իր ստեղծագործություններով: Սիվասի տարածաշրջանի շուրջ գուսանական երաժշտությունը ավելի կրոնական ուղղվածություն ունի՝ ներառելով նախապես մտածված երգերի մրցույթներ, թեև ժամանակակից գուսանները այն բերել են քաղաքական ասպարեզ[19]:

Սուֆիական ազդեցություններ. Մևլևի ավանդույթները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մևլևի հետևորդները կամ պտտվող դերվիշները կրոնական սուֆիական աղանդ են, որոնք հատուկ են Թուրքիային, սակայն հայտնի են նաև երկիր սահմաններից դուրս։ Մևլևի աղանդի դերվիշները պարզապես պարում են սեմա՝ անընդհատ պտտվելով երաժշտության մեղեդիների ներքո, որը բաղկացած է երկար, բարդ կոմպոզիցիաներից, որոնք կոչվում են ային։ Այս կտորները ինչպես նախորդվում են, այնպես էլ հաջորդում են երգերով, որոնք ունեն ստեղծող և պոետ Մևլանա Ջելալեդդին Ռումիի երգի բառերը[24]։ Այս երաժշտության մեջ հիմնական երաժշտական գործիքը դուդուկն է ,իսկ միջազգային ճանաչում ունեցող երաժիշտներ են Նեջդեթ Յաշարը, Նիյազի Սայինը, Կուդսի Էրգյուները և Օմեր Ֆարուք Տեկբիլեքը։

Տարածաշրջանային ժողովրդական ոճեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքական փոքրամասնությունները և բնիկ ժողովուրդները ավելացրել և բարելավել են Թուրքիայի ժողովրդական ոճերը, մինչդեռ նրանք որդեգրել են Թուրքիայի ժողովրդական ավանդնույթնորը և երաժշտական գործիքները։ Ժողովրդական երգերը կարելի է ճանաչել և տարբերել ըստ տարածաշրջանների։

Էգեյան և Ռումելի շրջաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռումելիա (կամ Թրաքիա) վերաբերում է Թուրքիայում հարավ-արևելյան Եվրոպայի մաս հանդիսացող տարածաշրջանին (Էդիրնե, Քըրկլարելի, Տեկիրդաղ, Չանկալե նահանգի հյուսիսային մասը և Ստամբուլի նահանգի արևմտյան մասը): Այս տարածաշրջանից եկած ժողովրդական երգերը նմանություններ ունեն Բալկանյան, Ալբանացի և Հունական ժողովրդական երաժշտությունների հետ, և հատկապես նշմարվում են Թրաքիայի էթնիկ փոքրամասնությունների և տեղաբնիկների մոտ: Կիպրոսյան ժողովրդական երաժշտությունը նույնպես արտահայտվում է այս տարածաշրջանից եկած ժողովրդական մեղեդիներով, օրինակ՝ Չիֆթեթելին պարը։ Այս ժողովրդական երգերը նաև նմանություններ ունեն Օսմանյան պալատային երաժշտության հետ, ինչը ցույց է տալիս, որ պալատային և ժողովրդական երաժշտության միջև տարբերությունը միշտ չէ, որ այդքան ակնհայտ է եղել[2][5]։ Սակայն Ստամբուլից եկող ժողովրդական երգերը կարող էին սերտ ազդեցություն ունենալ իրենց ծագման վայրի հետ, ինչը ընդգրկում է Օսմանյան ռակասան և պալատային երաժշտությունը։ Այնպիսի քաղաքներ, ինչպես Իզմիրը, ունեն հիմնական ընդհանուր թեմաներ, օրինակ՝ Զեյբեք պարը։

Սև ծովի և Կասպից ծովի շրջաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենտրոնական Ասիայի թուրք ժողովուրդը Կասպից ծովից և այդ շրջաններից մեծ ազդեցություն է ունեցել Թուրքիայի ժողովրդական երաժշտության մաքուր ձևերի վրա, հատկապես՝ ադրբեջանցիներից և քուրքմեններից։

Կարադենիզի շրջաններում՝ Սև ծովի արևելյան ափին ապրող պոնտացի հույները ունեն իրենց հատուկ հունական ժողովրդական երաժշտության ոճը, որի հիմնական թեմաները մեծ հաջողությամբ օգտագործվել են Հելենա Պապարիզոյի կողմից[25]։ Սևծովյան շրջաններից հհունարեն խոսող պոնտացիների սփյուռքը 1924թ. Թուրքիայի և Հունաստանի միջև բնակչության փոխանակումից հետո տարածեց պոնտական երաժշտությունը Հունաստանում[25]։

Հարավ-արևելյան շրջաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարավ-արևելյան շրջանների վրա զգացվում է թուրքմենական երաժշտության, Զազայի ձևերի և հայկական երաժշտության ազդեցությունները: Սրանք սովորաբար ներառում են էպիկական ողբ:

Կանտո (Cantare երաժշտություն)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալական թատրոնն ու օպերան խոր ազդեցություն են ունեցել թուրքական մշակույթի վրա վերջին դարում։ Ինչպես ծովագնացության արվեստի տերմինաբանությունը, երաժշտության և թատրոնի տերմինաբանությունը ևս ծագում է իտալերենից։ Իստամբուլի իմպրովիզացիայի թատրոնի ժարգոնում բեմը կոչվում էր «սահանո», ետնաբեմը՝ «քոյունտու», գյուղական բնապատկերներ պատկերող հետևի պատկերները՝ «բոսկո», ծափահարությունները՝ «ֆուրի», իսկ ներկայացումների միջև երգվող երգերը կոչվում էին «կանտո»։ Իմպրովիզացված ներկայացումները բեմականացված տարբերակներն էին Կարագյոզի (ստվերային տիկնիկային թատրոն) և Օրթաոյունուի (ավանդական թուրքական թատրոն, որը կատարվում էր բաց տարածքում) ավանդույթների, սակայն ավելի պարզեցված ձևով։

Այս ավանդական թատերական արվեստների թեմաները, ինչպես նաև դրանց բնորոշ կերպարներն ու կարծրատիպերը, օգտագործվել են որպես հիմք թուլուաթ (իմպրովիզացված) թատրոնի նոր ինքնաբուխ ներկայացումների համար։ Ինչպես իրենց իտալացի հարևանները, թուրքական թատերախմբերը ներկայացումից առաջ և գործողությունների միջև օգտագործում էին երգեր ու երաժշտություն՝ մարդկանց հետաքրքրությունն առաջացնելու և հանդիսատեսին ներգրավելու համար։

Կանտո․ գործողությունների միջև կատարվող երգեր՝ սոլո կամ դուետ ձևաչափով, հիմնված արևելյան մաքամների (մեղեդիական ձևերի) վրա, բայց կատարվող արևմտյան գործիքներով։

Կանտո. «նախերգանք, հետո՝ բառերը, ուսերի շարժում ջութակի հնչյունների տակ, սոլո կատարում, գլուխը թեքել և կատարել արևելյան պարի շարժումներ, թռչկոտել ինչպես կաքավը, ապա կամաց-կամաց անհետանալ վարագույրի հետևում»։

Կանտոն՝ թուլուաթ թատրոնի անփոխարինելի միավորող առանձնահատկությունը։ Կանտոն կարելի է բաժանել երկու ժամանակաշրջանի։ Բաժանումը, հատկապես երաժշտական կառուցվածքի առումով հստակ է ՝վաղ շրջանի կանտոյի և Հանրապետությունից հետո ձևավորված կանտոյի միջև։ Բացի այդ, վաղ շրջանի կանտոյի խորքում կարելի է տարբերել երկու ոճ՝ Գալաթայի և Դիրեկլերարասը (հին Ստամբուլի երկու թաղամասեր)։

Կանտոն առաջին անգամ արմատներ գցեց Գալաթայի երաժշտական թատրոններում, այն քաղաքի մասում, որը հաճախում էին նավաստիները, խուլիգաններն ու աշխատավորները։ Ահմեդ Ռասիմ Բեյը իր 1922 թ. հուշերում՝ «Fuhş-i Atik» («Հին օրերի պոռնկություն») վերնագրով, որը տալիս է Գալաթայի թատրոնների վառ նկարագրությունը։

Բոլորը կարծում էին, որ Պերուզը ամենագայթակղող, ամենավարպետ և ամենահանդուգն երգչուհին էր։ Բեմին ամենամոտ նստարանները միշտ լեփ-լեցուն էին... Պերուզի մասին ասում էին. «Նա մի թեթևաբարո կին է, որը շատ երիտասարդ տղամարդկանց սիրտ է գերել և շատերի թշնամին դարձել»։ Նրա համերգները հազիվ էին ավարտվում, երբ օթյակներից սկսում էին թռչել աթոռներ, ծաղիկներ, փնջեր և ժապավեններով կապած նամակներ։ Թվում էր, թե շենքը հենց հիմա կցնցվի և կփլուզվի։

Դիրեկլերարասըն մի փոքր հեռու էր բուն ճանապարհից և, համեմատած Գալաթայի հետ, ավելի շքեղ զվարճանքի կենտրոն էր։ Ասում էին, որ Դիրեկլերարասըն բավականին աշխույժ էր Ռամադանի (թուրք.՝ Ռամազան) ամսվա գիշերներին, և անկասկած, նրա գրավչություններից մեկը ընտանեկան միջավայրն էր։

Հենց այստեղ էին Քել Հասանի և Աբդի էֆենդու, իսկ ավելի ուշ՝ Նեշիդի թատերախմբերը մեծ համբավ ձեռք բերել։ Այս վարպետների շնորհիվ է, որ կանտոն ապրեց իր ոսկե դարաշրջանը։

Թատերախմբի նվագախումբը ուներ այնպիսի գործիքներից, ինչպիսիք են շեփորը, տրոմբոնը, ջութակը, թմբուկը և ձեռնափայտերը։ Նվագախումբը սկսում էր կատարել օրվա հայտնի երգերն ու քայլերգերը ներկայացումից մոտ մեկ ժամ առաջ՝ հետաքրքրություն առաջացնելու նպատակով։

Այս ընդմիջումը կամ Անտրակ երաժշտությունը ավարտվում էր հայտնի «Իզմիրի քայլերգով», որը նշան էր, որ ներկայացումը սկսվում է։ Ներկայացումը սկսվում էր այն պահին, երբ երաժիշտները ներս էին մտնում և զբաղեցնում իրենց տեղերը բեմի կողքին։

Տվյալ ժամանակաշրջանի կանտոյի երգիչները նաև կոմպոզիտորներ էին։ Նրանց երգերը գրում էին շատ պարզ մեղեդիներով, որոնք տվյալ ժամանակի նորաձևության մի մասն էին կազմում։ Երգերի խոսքերը հիմնականում հիմնված էին տղամարդկանց և կանանց միջև առկա լարվածության վրա, ինչպես նաև արտացոլում էին ժամանակի հասարակական իրադարձությունները։ Կոմպոզիցիաները կառուցված էին հիմնական մակամների վրա, ինչպիսիք են Ռաստ (Rast), Հյուզզամ (Hüzzam), Հիջազ (Hicaz), Հյուսեյնի (Hüseyni) և Նիհավենթ (Nihavent)։ Կանտոյի երգերը հիշվում են ինչպես նրանց կատարողների, այնպես էլ ստեղծողների անուններով։ Այս ժանրի ճանաչված արվեստագետներից էին Պերուզ (Peruz), Շամրան (Shamran), Կամելիա (Kamelya), Էլենի (Eleni), Փոքր և Մեծ Ամելիա (Küçük և Büyük Amelya), Մարի Ֆերհա (Mari Ferha) և Վիրջին (Virjin)։ Կանտոն բեմական ներկայացմանը բերեց էրոտիկ տարր, ինչը կարևոր կողմ էր և չպետք է անտեսվի կամ տարանջատվի ժանրի հիմնական բնույթից։

1923 թվականին արվեստը և մշակութային կյանքը ձեռք բերեցին նոր չափորոշիչներ ՝ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրման հետ բերված փոփոխություններով։ Դա արագ փոփոխությունների շրջան էր, և դրանց ազդեցությունը տարածվել էր լայնորեն։ Թուրքիայի կանայք վերջապես ձեռք էին բերել բեմին հայտնվելու ազատությունը, հաղթահարելով այն մենաշնորհը, որն առաջ ավելի շատ պատկանում էր Ռում (Իստամբուլի հունական) և հայ կանանց, ովքեր հանդես էին գալիս երաժշտական և ոչ երաժշտական թատրոններում։ Այդ նույն ժամանակաշրջանում Դարուլբեդային (Իստամբուլի քաղաքային թատրոն) և Դարուլելհան (Իստամբուլի երաժշտական կոնսերվատորիա) հաստատությունները երկար ժամանակ պատրաստում էին տաղանդավոր արվեստագետներ։Արևմտյան ապրելակերպերն ու արևմտյան ոճի արվեստը ազդում էին ավանդական թուրքական ձևաչափերի վրա, և դրանք փոխարինվեցին այլ բաներով։ Օպերետան, տանգոն, ապա Չարլստոնը և ֆոքստրոտը ստվեր գցեցին կանտոյի վրա։ Կանտոյի ժողովրդականությունը սկսեց նվազել, քաղաքի ժամանցի կենտրոնները տեղափոխվեցին, և Գալատա և Դիրեկլերարասı թատրոնները փակվեցին։ Թուրք ին արվեստագետները չվերցրին կանտոյի մնացորդները, և ընտրեցին լինել հեռու այդ ոլորտից։

Մոտավորապես 1935 թվականին տեղի ունեցավ կանտո ձևի վերածնունդ։ Թեև այն բավական հեռու էր իր հիմնական սկզբունքներից,սակայն, այդ նոր տեսակի կանտոն կրկին լայնորեն ժողովրդականացավ։

Կարևոր է նշել, որ կանտո այժմ տեղափոխվել էր բեմից ձայնագրման ստուդիա։ Չնայած երգերում շարունակում էին խոսել նույն հին վիճաբանությունների մասին՝ տղամարդկանց ու կանանց միջև, դրան միավորելով նաև իրարանցման և ներկա իրադարձությունների վերաբերյալ երգիծաբանական մտքերով: Այն շարունակվեց այնքան, որ յուրաքանչյուր ձայնագրող ընկերություն վարձում էր իրենց սեփական կանտո ստեղծողներին՝ և նույնիսկ բավական հայտնի ստեղծողներին։ Սկզբում Կոլումբիան, հետո հայտնի և ռեկորդային ընկերությունները կանտո էին պատվիրում Կապթանզադե Ալի Ռիզա Բեյից, Ռեֆիկ Ֆերսանից, Դրամալի Հասանից, Սադեթդին Քայնակից, Ճումբուշ Մեհմեդից և Միլդան Նիյազի Բեյից։ Մաքամները նույնն էին, բայց գործիքավորումը փոխվել էր։ Կանտոն այժմ ուղեկցվում էր ճումբուշով (երաժշտական գործիք), ուդով և կալպարայով (կաստանետներ)։ Ֆոքստրոտի, Չարլստոնի և ռումբայի ռիթմերը գերիշխում էին։ Երգերը գրում և երգում էին ավելի շատ լսելու, քան պարելու համար։ Իգական մեներգիչները ներառում են Մակբուլե Էնվերը, Մահմուրեն և Ներիման։ Բեշիկթաշլը Քեմալ Սենմանը ամենահարգված տղամարդկանց մեներգիչն էր՝ դուետ կատարողների շրջանում։

Նոր կանտոցու (կանտոյի երգիչ կամ ստեղծող) կողմից շոշափված թեմաների մեջ, հավանաբար, ամենից հաճախ հանդիպող երգիծանքը նոր կանանց դերն էր, որը առաջացել էր Հանրապետություն կազմվելուց հետո։ Երգերը, ինչպիսիք են Սարհոշ Քըզլար (Մեծամիտ աղջիկներ) կամ Շոֆյոր Կադընլար (Կին վարորդներ), երգում էին կարծես վրեժխնդրության համար՝ այն բոլոր տառապանքների դիմաց, որոնք նրանք ապրել էին տղամարդկանց կողմից անցյալում։ Մյուս թեմատիկ երգերը ներառում են Դակտիլո (Տիպարա), որը հիշեցնում էր նոր կազմված Գաղտնի քարտուղարների 7 հասարակությունը։ Երգեր, ինչպիսիք են Բերելի Քըզ (Բերետ ունեցող աղջիկ) և Կադըն Ասկեր Օլուրսա (Եթե կանայք լինեին զինվորներ), լի էին ծաղրի և նվաստացման տարրերով։

Կանտոյի վաղ շրջանը հիմնականում ստեղծվել էր Ստամբուլի մշակույթից։ Նույնը կարելի է ասել նաև Հետհանրապետական շրջանի մասին։ Քաղաքի մեծ և բազմազան բնակչությունը եղել են այն կերպարները և իրադարձությունները, որոնք կազմել են կանտոյի հիմնական սյուժեն։ Կանտոն շատ խորը ազդեցություն է ունեցել երաժշտական թատերական արվեստի վրա։ Ռոման (իրական) երաժշտությունն ու մշակույթը, որը նաև երգիծանքի ենթարկված թեմա էր, թողել է իր հետքը կանտոյի ձևում։ Մի այլ կարևոր ազդեցություն եղել է Ռում երաժշտությունը։ Ստամբուլի ռումների կարևորությունը, որոնք այնքան սիրում էին ժամանցը և երգել ու նվագել, չի կարելի չնկատել։ Սա մշակութային փոխանակման բնական և անխուսափելի արդյունքն է։ Ինչպես լինում էր, գրեթե բոլոր կանտոյի երգիչները ռումինացիներ կամ հայեր էին, օրինակ՝ Պեպրոն, Կարաքաս, Հայիմ, Սամրան և Պերուզ, որոնք հանդես են եկել 1903-ից հետո։

Վերջում կանտոն դառնում է ավելի շատ սահմանում՝ որպես ընդհանուր ժանր, քան երաժշտական տերմին։ Յուրաքանչյուր երգ, որը դուրս էր գալիս այն ժամանակվա երաժշտական նորմերից, ցանկացած թեթև երաժշտություն, որը գրավում էր ժամանակի միտումներն ու ճաշակները, անվանվում էր կանտո։ Յուրաքանչյուր երաժշտություն, որը ներկայացվում տարբեր գործիքներով, ազատ ռիթմիկայով կամ ինչ-որ կերպ նորարարական էր, անվանվում էր կանտո։ Դա Ստամբուլի միջին խավի, քաղաքային մշակույթի պտուղն էր։

Կանտոն համարվում է մեր օրերի փոփ երաժշտության նախահիմքը։

Հայտնի երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի երաժշտությունը տարբերվում է ավանդական ժանրերից՝ որպես մի ոճ, որը մտավ թուրքական երաժշտականություն Օսմանյան կայսրության անկումից հետո՝ 1924 թվականից սկսած ազգային արդիականացման փորձերի, հանրապետության ծաղկման և արևմտյան երաժշտական ​​ազդեցությունների կամ ժամանակակից միաձուլումների և արվեստագետների կողմից նորարարությունների շնորհիվ[1]։

Թրենդային փոփ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Թարքանը Վիաննայում իր երկրպագուների հետ

Թուրքական փոփ երաժշտությունը իր համեստ սկիզբն ունեցավ 1950-ականների վերջին՝ լայնորեն ներմուծված տարբեր հայտնի ժանրերի թուրքական տարբերակներով, ներառյալ ռոք ընդ ռոլը, տանգոն և ջազը։ Երբ նոր երաժշտական ոճեր հայտնվեցին, դրանք նույնպես ընդունվեցին, ինչպես հիփ-հոփը, ծանր մետաղը և ռեգգին։

1970-ականների «արանժման» (aranjman) դարաշրջանի ինքնակոչ «սուպերսթարն» էր Աջդա Փեքքանը, ինչպես նաև Այջան Բեքիրը, ով դեբյուտ արեց Փարիզի Օլիմպիայում՝ Էնրիկո Մասիասի հետ միասին։ Մյուս կողմից, MFÖ (Մազհար, Ֆուաթ, Օզքան) խումբը փոփ երաժշտության աշխարհում մեծ ճանաչում էր վայելում՝ բացառիկ վարպետությամբ կիրառելով թուրքական պրոզոդիան և հաջողությամբ համատեղելով արևմտյան ու թուրքական մշակութային տարրերն ու հայացքները։ Վերջին տասնամյակների ամենահայտնի թուրք փոփ աստղերից մեկը, հավանաբար, Սեզեն Աքսուն է։ Նա էականորեն նպաստեց այս ժամանակաշրջանի յուրօրինակ թուրքական փոփ հնչողությանը՝ այն վերածելով հանրաճանաչ ժանրի, որը վերելք էր ապրում 1950-60-ականների համեստ սկզբներից։ Նա նաև Թուրքիային Եվրատեսիլ երգի մրցույթ մուտք գործելու ամենահզոր պաշտպաններից էր։ Նրա երբեմնի վոկալիստը և հետագայում աշակերտը՝ Սերթաբ Էրեները, հաղթեց մրցույթում 2003 թվականին։

Թուրքիայի ամենահայտնի արական սեռի փոփ աստղերն, անկասկած, Թարքանն, Մուստաֆա Սանդալը և Քենան Դողուլուն են։ Թարքանը մեծ հաջողություն է ունեցել եվրոպական և լատինամերիկյան հիթ-շքերթներում իր «Şımarık» մեներգով, որը նույնպես հեղինակել է Սեզեն Աքսուն և որը շատ այլ արտիստներ նորից երգել են[1]։ Մուստաֆա Սանդալն էլ եվրոպական շուկայում հաջողություն է վայելել 2005 թվականին իր «İsyankar» մեներգով, որը հասել է չորրորդ հորիզոնականին և ստացել է ոսկե սերտիֆիկատ։

MFÖ (Մազհար, Ֆուաթ, Օզքան)

Թուիքական հիփ-հոփ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքական հիփ հոփը կամ արևելյան հիփ հոփը ստեղծվել է Գերմանիայում բնակվող թուրք արտագնա աշխատավորների համայնքի կողմից, ինչը, որոշների կարծիքով, հարմար արտահայտչամիջոց էր Գերմանիայի վերաբերմունքից դժգոհ երիտասարդ սերնդի համար[26]։ 1995 թվականին թուրք-գերմանական համայնքը ձևավորեց Cartel անունով հայտնի հիփ հոփ խումբ, որը մեծ աղմուկ բարձրացրեց ինչպես Թուրքիայում, այնպես էլ Գերմանիայում իր հեղափոխական տեքստերով։ Այսօր հիփ հոփը մեծ տարածում ունի Թուրքիայի երիտասարդների շրջանում։ Ժամանակակից թուրքի հիփ հոփի հայտնի ներկայացուցիչներն են՝ Ջեզան, Dr. Fuchs-ը (նախկինում «Nefret»), Սագոփա Քայմերը, Սանսար Սալվոն, Pit10-ը, Շեհինշահը, Հայքին, Սայանը, Allâme-ն։

Անատոլիական ռոք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքական ռոք երաժշտական բեմը ձևավորվեց 1960-ականների կեսերից մինչև նույն թվականի վերջ, երբ ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի հայտնի խմբերն ու կատարողները ճանաչում ձեռք բերեցին։ Շուտով ստեղծվեց ռոքի և ժողովրդական երաժշտության յուրահատուկ թուրքական համադրություն, որը հայտնի դարձավ որպես Անատոլիական ռոք։ Այս տերմինը ներկայումս կարող է կիրառվել թուրքական ռոքի մեծ մասի նկատմամբ[1]։ Բարիշ Մանչոն, Ջեմ Քարաջան և Էրքին Քորայը համարվում են ամենահայտնի կատարողները, մինչդեռ Moğollar և Kurtalan Ekspres խմբերը դասական անատոլիական ռոքի լավագույն ներկայացուցիչներն են։

Իսլամական անաշիդները (կրոնական երգեր)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամական անաշիդները (կրոնական երգերը) մեծ տարածում ունեն նաև որոշ թուրքերի շրջանում։ Թուրքիայում ամենահայտնի անաշիդ կատարողը բրիտանացի-ադրբեջանցի Սամի Յուսուֆն է։ Նրա Ստամբուլում կայացած համերգին ներկա է եղել ավելի քան 200,000 հանդիսատես, ինչը նրա մինչ այժմ ամենամեծ համերգն է աշխարհում[27]։ Սամի Յուսուֆը համարվում է անաշիդ ժանրի ամենանշանավոր երգիչներից մեկը և խոսում է մի քանի լեզուներով, այդ թվում՝ թուրքերենով։ Նա մինչ օրս համերգներով հանդես է եկել աշխարհի ավելի քան 30 երկրներում՝ Ստամբուլից մինչև Կասաբլանկա, ԱՄՆ-ից մինչև Գերմանիա։ Նրա որոշ ալբոմներ վաճառվել են ավելի քան մեկ միլիոն օրինակով՝ համեմատվելով արևմտյան երաժշտության վաճառքի հետ։ 2009 թվականի հունվարին Սամի Յուսուֆը այցելել է Թուրքիա, որտեղ նրան հրավիրել էր Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի կինը՝ Էմինե Էրդողանը, Գազայի խաղաղության աջակցման հանրահավաքին մասնակցելու համար։ Մեկ այլ հայտնի թուրք երգիչ է Ֆերիդուն Օզդեմիրը, որի երգերի հիմնական թեման Աստվածն ու ճշմարիտ հավատքն են։ Նրա ալբոմները մեծ հաջողություն են ունեցել անաշիդ ժանրում[28]։

Ծանր մետաղ և ինդուստրիալ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայում ծանր մետալ և ինդուստրիալ ժանրերում հայտնի խմբերից են Pentagram (միջազգային մակարդակով հայտնի է որպես Mezarkabul) և Almora (սիմֆոնիկ մետալ ժանրի առաջատարներից)[29]։ Այս ժանրերում աչքի ընկնող անհատական երաժիշտներն են Ogün Sanlısoy-ը, ով նախկինում եղել է Pentagram-ի վոկալիստը, ինչպես նաև Hayko Cepkin-ը, որը համադրում է ինդուստրիալ, ալտերնատիվ և մետալ տարրեր՝ ստեղծելով եզակի և արտահայտիչ երաժշտություն։

Այլընտրանքային բլեք մետաղ և դեթ մետաղ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայից հայտնի այլընտրանքային բլեք մետաղ և դեթ մետաղ խմբերը են՝ Witchtrap, Ehrimen, Satanized, Godslaying Hellblast, Burial Invocation, Deggial, Decaying Purity:

Թուրքական Թրանս

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թրանսը հազվագյուտ երաժշտական ժանր է Թուրքիայում, սակայն այն ունի որոշակի լսարան։ Այս ժանրը տարածում գտավ, երբ առաջին թուրքական թրանս երաժշտությունը ստեղծեց Մուրտազա Խոջամին՝ «Յալընզլըկ Դուշունջելեր» անունով երգով, որը ստացավ խառը քննադատություն[30]։

Փոփ-Ռոք և Ռոք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1970-ականների կեսերից սկսած, որպես միակ երևույթ՝ ժողովրդական ազդեցությունների շարքում, Բյուլենտ Օրտաջգիլը որպես քաղաքային երգահան/երաժիշտ հանդես եկավ հատուկ երաժշտական որակով և դարձավ երիտասարդ երաժիշտների համար օրինակելի երաժիշտ։ Նա միակ թուրք երաժիշտն էր, որի համար ստեղծվել էր հարգանքի ալբոմ, որում ընդգրկվել էին տարբեր ժանրերի բազմաթիվ կարևոր կատարողներ։

Վերջին ժամանակներում ավելի արևմտյան հնչողությամբ այլ ռոք խմբեր, որոնք վայելում են հիմնական հաջողություն, ներառում են maNga, Duman և Mor ve Ötesi: Շեբնեմ Ֆերահ, Օզլեմ Տեկին և Թեոման օրինակներ են անհատական ռոք արվեստագետներից, ովքեր ունեն մեծ երկրպագուների խումբ։ Թուրքիան նաև boasts բազմաթիվ մեծամասշտաբ ռոք փառատոներ և միջոցառումներ։ Տարբեր տարիներին Թուրքիայում անցկացվող ռոք փառատոներ են Barışarock-ը, H2000 Music Festival-ը, Rock'n Coke-ը և RockIstanbul-ը։

Այլընտրանքային և ակումբային երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայում բազմաթիվ ակումբներ կան, հատկապես Արևելյան շրջաններում։ Այդ ակումբներից առավել ալտերնատիվ երաժշտությունը ծագում է հիմնականում Ստամբուլի աշխուժացող ընդհատակյա ակումբային համբավից, որտեղ DJ-ները միավորում են անցյալը և ներկան՝ օգտագործելով ավանդական մոտիվներ՝ նոր դարաշրջանի ձայներով և էլեկտրոնային երաժշտությամբ։ Մերչան Դեդեն Թուրքիայի ամենահաջող DJ-ներից մեկն է, ով համադրում է թրանսը՝ պատմական և միստիկ Սուֆի երգերով։ Եվս մեկ համաշխարհային ճանաչում ստացած անուն Ստամբուլի ընդհատակյա երաժշտական տեսակից՝ Մերտ Յուչելն է։ Յուչելն էր, ով պատասխանատու էր առաջին հաուս երաժշտական ալբոմի թողարկման համար Թուրքիայում։ Նա նաև համաշխարհային ճանաչում ու հարգանք վայելած թողարկումներ է ունեցել ԱՄՆ և Միացյալ Թագավորության պարային լեյբլներում։ Նա այն հիմնական անուններից մեկն է, որը սահմանում է Ստամբուլի վրիպող հաուս ձայնը[31][32]։

Սիրիացի փախստականների և այլ փախստականների երաժշտական ազդեցությունը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանից, Սիրիայից, Իրաքից, Պակիստանից, Կենտրոնական Ասիայից և Աֆրիկայի երկրներից ներգաղթյալների և փախստականների ներհոսքը ազդել է Թուրքիայի երաժշտական ​​լանդշաֆտի վրա, հատկապես Իզմիրում[33][34]։ Հանդիսատեսը, ինչպիսիք են Country for Syria և Saktat, ակնհայտորեն համակցում են տարբեր փախստական համայնքների երաժշտությունը Իզմիրում՝ ստեղծելով թուրքական, արաբական, հունական, պարսկական և արևմտյան ազդեցությունների խառնուրդ[35]։ Փողոցում նվագվող երաժշտությունը կարևոր դեր է խաղացել այս ոճի զարգացման մեջ[36]։

Երաժշտության արտադրությունը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքական երաժշտական արդյունաբերությունը ներառում է մի շարք ոլորտներ, սկսած ձայնագրման ընկերություններից մինչև ռադիոկայաններ ու հանրային և պետական նվագախմբեր: Մեծամասնությունը հիմնական ձայնագրման ընկերությունների կենտրոնն է Ստամբուլի Ունկապանի շրջանը, և դրանք ներկայացված են Թուրքական ֆոնոգրաֆիկ արդյունաբերության ընկերության (MÜ-YAP) կողմից[37]։ Խոշոր ձայնագրություններ կատարող ընկերությունները թողարկում են այնպիսի նյութեր, որոնք ստեղծվում են արվեստագետների կողմից, որոնք կնքել են պայմանագիր իրենց պրոդյուսերի հետ, որը սերտ կապված է որոշակի ժանրի կամ ձայնագրման պրոդյուսերի հետ: Ձայնագրման ընկերությունները նաև կարող են օգնել և առաջ տանել իրենց արվեստագետներին՝ օգտագործելով գովազդներ, հանրային ելույթներ և համերգներ, ինչպես նաև հեռուստատեսային ելույթներ:

Վերջին տարիներին երաժշտական արդյունաբերությունը բախվել է խառնաշփոթի՝ հեղինակային իրավունքով պաշտպանված երաժշտության ինտերնետային բեռնումի և ընդհանուր գողության աճի պատճառով; բազմաթիվ երաժիշտներ և ՄՈՒ-ՅԱՊ-ը փորձել են պատժել երկրպագուներին, որոնք ապօրինի բեռնում են հեղինակային իրավունքով պաշտպանված երաժշտությունը[37]։ 2006 թվականի հունիսի 13-ին հաղորդվել էր, որ ՄՈՒ-ՅԱՊ-ը և The Orchard-ը, անկախ երաժշտության աշխարհի առաջատար իրացմանն ու մարկետինգն, հասել են համաձայնության թվային համաշխարհային բաշխման վերաբերյալ, որը ներկայացնում է թուրքական երաժշտական շուկայի մոտ 80%-ը[38]:

Թուրքիայի երաժշտական շուկայում հիմնական մենակատարներ չկան[1]։ Այն հիմնականում ուղղված է ալբոմներին, թեև հայտնի կատարողներ, ինչպես Յոնկա Եվջիմիկը և Տարղանը, հանդես են եկել մենակատարմաբ ՝ հաջողությամբ[39]։ Որպես կանոն, երաժշտական աղյուսակները, որոնք կապված չեն ալբոմների վաճառքի հետ, չափում են ժողովրդականությունը երաժշտական տեսահոլովակների արձագանքների և ռադիոյում հնչող երգերի միջոցով[40]։

Թուրքական ռադիոկայանները հաճախ հեռարձակվում են հայտնի երաժշտություն։ Ամեն ռադիոկայանը ունի իր ձևաչափը կամ երգերի կատեգորիան, որոնք պետք է ներկայացվեն. դրանք սովորաբար նման են, բայց չեն համընկնում սովորական ընդհանուր դասակարգմանը։ 1990-ականների սկզբին՝ կոմերցիոն ռադիոյի և հեռուստատեսության ներդրմամբ, որը վերջ դրեց Թուրքիայի Ռադիոյի և Հեռուստատեսության Կորպորացիայի (TRT) մոնոպոլիային, տպագիր մեդիա մագնատների կողմից բացվեցին բազմաթիվ ռադիոներ և հեռուստաալիքներ[1]։

Այս մեդիա շղթաները հովանավորում են մրցանակաբաշխություններ, ինչպիսիք են Կրալ TV-ի երաժշտական մրցանակները, բայց ամենամեծ ճանաչում ունեցող երաժշտական մրցանակները տրվում են վաճառքների հիման վրա, որոնք տրամադրվում են արդյունաբերական ընկերությունների կողմից, ինչպիսիք են ՄՅՈՒ-ՅԱՊ-ը և Մագազին լրագրողների ընկերությունը (MJS)[41][42]:

Թեև հիմնական երաժշտական ընկերությունները իշխում են Թուրքիայի երաժշտական արդյունաբերությունում, անկախ երաժշտական արդյունաբերություն գոյություն ունի: Անկախ երաժշտությունը հիմնականում հիմնված է տեղական ձայնագրության սկավառակների վրա, որոնք ունեն սահմանափակ, եթե ոչ որևէ, մանրածախ վաճառք փոքր տարածաշրջանում: Երաժիշտները երբեմն ձայնագրում են ազատ ոճի երաժշտություն այդպիսի սկավառակներ համար և ձեռք են բերում բավականաչափ ճանաչում և որոշում խոշոր ընկերություններին միանալ, իսկ ուրիշները որոշում են մնալ անկախ երաժիշտների ձեռք բերած սկավառակների՝ ամբողջ կարիերան շարունակելու համար: Անկախ երաժշտությունը կարող է լինել ընդհանուր ոճերով, որոնք նման են գլխավոր երաժշտությանը, սակայն հաճախ անհասանելի, անսովոր կամ այլ կերպ անհեռանկար է շատերի համար: Indie երաժիշտները հաճախ թողարկում են իրենց երգերից որոշները կամ բոլորը Ինտերնետում՝ երկրպագուների և այլ մարդկանց համար ներբեռնելու և լսելու համար[3]:

Նաև, հավանաբար, Թուրքիայից դուրս անկախ երաժշտության հետ կապված ամենաշատ հաջողություն ունեցող թուրք Ահմեթ Էրտեգուն է՝ Atlantic Records-ից: Նրա աջակցությունը Հյուսիսային Ամերիկայի մի շարք հայտնի ռիթմ ընդ բլյուզին և մենակատար երաժշտողների և նրա ներդրումը Ամերիկյան երաժշտական արդյունաբերությունում նրան արժանացրել է Ռոք անդ ռոլ փառքի սրահում տեղ ունենալու՝ իր եղբայր Նեսուհիի հետ միասին:

Երաժշտական կրթությունը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երաժշտությունը իր ուրույն տեղն ունի Թուրքիայի կրթության ոլորտում և հանդիսանում է երկրի շատ կամ բոլոր դպրոցական համակարգերի մաս: Միջնակարգ դպրոցները սովորաբար առաջարկում են երգչախմբի ուսուցում, հիմնականում երգեցողություն, և գործիքավորում՝ մեծ դպրոցական խմբերի կամ սոցիալական ակումբների և համայնքների ձևով՝ հայկական դասական կամ ժողովրդական երաժշտություն, որոնք հայտնի են որպես «ցեմիյեթներ»[1]: Երաժշտությունը նաև կարող է լինել դպրոցական դրամատիկական ներկայացումների մաս, որոնք բեմադրում են դպրոցի թատերական բաժինը: Շատ պետական և մասնավոր դպրոցներ ունեն երաժշտական ակումբներ և խմբեր, որոնց մեջ ամենատարածվածը զինվորական նվագախումբն է, որը դպրոցական փառատոների ընթացքում կատարում է Մեհթեր քայլերգեր։ Բայց, երաժշտությանը տրվող դասաժամերը դպրոցներում սահմանափակ են, և Թուրքիայի երեխաների և մեծահասակների մեծ մասն, ինչպես ցույց է տալիս, ունեն սահմանափակ երաժշտական կարողություններ, օրինակ՝ նրանք չեն կարող միանալ երգի մեջ նույն տոնայնությամբ:

Թուրքիայում երաժշտության ոլորտում բարձրագույն կրթությունը հիմնականում կենտրոնացած է մեծ համալսարանների վրա, որոնք կապված են պետական երաժշտական ակադեմիաների և կոնսերվատորիաների հետ: Կոնսերվատորիան սովորաբար համալսարանի բաժին է, ոչ թե առանձին հաստատություն: Չնայած շատ ուսանողներ միանում են կոնսերվատորիաներին սովորական համալսարանի ընդունելության տարիքում, որոշ կոնսերվատորիաներ նաև ունեն «Լիսե» (Lycee), որն իրականում մասնագիտացված երաժշտական դպրոց է 14-ից 18 տարեկան երեխաների համար: Կոնսերվատորիաներում հաճախ կան երաժշտաբանության բաժիններ, որոնք ուսումնասիրում են տարբեր երաժշտական ոճեր, հատկապես Թուրքիայի ավանդական ժանրերը, և նաև պահում են ձայների տվյալների բազա իրենց ձայնագրման գրադարանում[1]:

Տոներ և փառատոներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մանկական ժողովրդական համույթ Թուրքիայում՝ փառատոնի ժամանակ.

Երաժշտությունը կարևոր մաս է կազմում մի շարք թուրքական տոները և փառատոները, հատկապես զգալի դեր ունի գարնանային Նովրուզ տոնը և կրոնական տոները, ինչպիսիք են Ռամադանը[1]։ Ամանորը ավանդական ժամանակ է պորտապարի համար, իսկ հարսանիքները նշվում են աշխույժ մեղեդիներով, մինչդեռ թաղումների ժամանակ մուղամներ են լսվում՝ երաժշտական ողբերով։ Հայրենասիրական երգերը, ինչպիսիք են ազգային օրհներգը, «Անկախության Քայլը», հանդիսանում են հասարակական տոների հիմնական մասը, ինչպես Ազգային Անկախության և Միջազգային Երեխաների Օրվա տոնակատարությունները՝ ապրիլի 23-ին և օգոստոսի 30-ի Հաղթանակի օրվա տոները, որը նշում է Թուրքիայի անկախությունը[1]։ Երաժշտությունը նաև մեծ դեր է խաղում մի շարք տարածաշրջանային փառատոներում, որոնք չեն նշվում ամբողջ երկրում, օրինակ՝ Զոնգուլդաքում երաժշտության և պարերի փառատոնն ու շքերթը։

Իզմիր, Անկարան և Ստամբուլը նաև բազմաթիվ երաժշտական փառատոների տուն են, որոնք ներկայացնում են տարբեր ոճեր՝ բլյուզից և ջազից մինչև ինդի ռոք և ծանր մետաղ։ Որոշ երաժշտական փառատոներ խիստ տեղական մասշտաբի են, ներառելով շատ քիչ կամ ոչ մի կատարող ազգային հեղինակությամբ, և դրանք հիմնականում կազմակերպվում են տեղի ղեկավարների կողմից։ Վերջին շրջանում մեծ խմիչքների ընկերությունները կազմակերպում են իրենց սեփական երաժշտական փառատոները, ինչպես օրինակ՝ Rock'n Coke և Fanta փառատոները, որոնք գրավում են մեծ հանդիսատես։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Stokes, Martin (2000). Sounds of Anatolia. Penguin Books. ISBN 1-85828-636-0., pp 396-410.
  2. 1 2 «History of music in Turkey». Les Arts Turcs. 1999 թ․ մայիսի 1.
  3. 1 2 «Istanbul Music Scene». Yildirim, Ali. Tarkan DeLuxe. Վերցված է 2005 թ․ մայիսի 16-ին.
  4. ↑ Karabaşoğlu, Cemal (2015 թ․ փետրվարի 12). «Tradition of Notation in the History of Turkish Music». Procedia - Social and Behavioral Sciences. International Conference on New Horizons in Education, INTE 2014, 25–27 June 2014, Paris, France. 174: 3832–3837. doi:10.1016/j.sbspro.2015.01.1121.
  5. 1 2 3 «The Ottoman Music». Tanrıkorur, Cinuçen (Abridged and translated by Savaş Ş. Barkçin). Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ դեկտեմբերի 15-ին. Tanrıkorur argues that the perceived differences between the traditional music genres stemmed from the cultural clash between the East and the West that emerged during the Tanzîmat Era (1839-1908).
  6. ↑ «The Fasil». Ottoman Souvenir. Վերցված է 2004 թ․ ապրիլի 15-ին.
  7. 1 2 3 «Male belly dance in Turkey». Jahal, Jasmin. Վերցված է 2002 թ․ փետրվարի 2-ին.(չաշխատող հղում)
  8. ↑ «Ottoman Military Music». MilitaryMusic.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2003 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2003 թ․ փետրվարի 11-ին.
  9. ↑ «A Levantine life: Giuseppe Donizetti at the Ottoman court». Araci, Emre. The Musical Times. Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2002 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Famous opera composer Gaetano Donizetti's brother, Giuseppe Donizetti, was invited to become Master of Music to Sultan Mahmud II in 1827.
  10. ↑ Bellman, Jonathan (1993). The Style Hongrois in the Music of Western Europe. Northeastern University Press. ISBN 1-55553-169-5. pp.13-14; see also pp.31-2. According to Jonathan Bellman, it was "evolved from a sort of battle music played by Turkish military bands outside the walls of Vienna during the siege of that city in 1683."
  11. ↑ «BETWEEN EMPIRES 'Orientalism' Before 1600». Araci, Emre. Trinity College Chapel, Cambridge. Արխիվացված է օրիգինալից 2001 թ․ հուլիսի 20-ին. Վերցված է 2001 թ․ հուլիսի 15-ին.
  12. ↑ Woodard, Kathryn. «Music in the Imperial Harem and the Life of Ottoman Composer Leyla Saz». Sonic Crossroads.
  13. ↑ Woodard, Kathryn (2007). «Music Mediating Politics in Turkey: The Case of Ahmed Adnan Saygun». Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East. 27 (3): 552–562. doi:10.1215/1089201x-2007-032. S2CID 143740608.
  14. ↑ Bartok, Bela & Suchoff, Benjamin (1976). Turkish Folk Music from Asia Minor (The New York Bartok Archive Studies in Musicology, No. 7). Princeton University Press. ISBN 0-691-09120-X., p 50
  15. ↑ USTA, Nazlı. "The Transformation Of Music In Early Republican Period In Turkey." Researchgate.net, July 2010, .
  16. 1 2 TUNÇAY, Çağlar. "Musical Implementations of Atatürk's Term." 9 Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri Ve İnkılap, 2009, pp. 54–95.
  17. ↑ ADIGÜZEL, Adnan. "WESTERNIZATION OF TURKISH (CLASSIC) MUSIC FROM OTTOMAN EMPIRE TO TURKISH REPUBLIC AND PROHIBITED YEARS OF TURKISH MUSIC." Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi Ve Sanatları Bölümü, 0AD, pp. 4–10.
  18. ↑ Karşıcı, Gülay. "MÜZİK TÜRLERİNE İDEOLOJİK YAKLAŞIM: 1970-1990 YILLARI ARASINDAKİ TRT SANSÜRÜ." CIU, Jan. 2010, pp. 170–177.
  19. 1 2 3 Erderner, Yildiray (1995). The Song Contests of Turkish Minstrels: Improvised Poetry Sung to Traditional Music (Milman Parry Studies in Oral Tradition). Garland Science. ISBN 0-8153-1239-3., p 36
  20. ↑ «Folk Music: Story of a Nation». Turkishculture.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2003 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2003 թ․ նոյեմբերի 10-ին.
  21. 1 2 «Introduction to Sufi Music and Ritual in Turkey». Middle East Studies Association of North America. 1995 թ․ դեկտեմբերի 18. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ ապրիլի 8-ին. The tradition of regional variations in the character of folk music prevails all around Anatolia and Thrace even today. The troubadour or minstrel (singer-poets) known as aşık contributed anonymously to this genre for ages.
  22. 1 2 3 «Minstrel Literature». Turkish Ministry of Culture. Արխիվացված է օրիգինալից 2002 թ․ սեպտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2005 թ․ մարտի 28-ին.
  23. ↑ See the audio selection from Mevlit at External links below
  24. ↑ «The Sema». Mevlana.Net Owned by Mevlana's family. Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ հունվարի 24-ին. Վերցված է 2005 թ․ հունվարի 11-ին. The sema dance is very ritualistic and full of symbolism.
  25. 1 2 «Pontic Music Page». Cline, Leigh. Վերցված է 2006 թ․ փետրվարի 2-ին.
  26. ↑ «Migrant Workers in Germany - "The Lowest of the Low"». Qantara.de. Վերցված է 2005 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
  27. ↑ «Awakening Music - YouTube». Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 9-ին – via YouTube.
  28. ↑ «Qantara.de - Islamic Pop Music in Turkey - Combining Rock Music with an Islamic Message». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ ապրիլի 3-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
  29. ↑ tr:Almora
  30. ↑ «Günün albümü: Trance müziğe 'Yalnızlık Düşünceler». Soundcloud.com.
  31. ↑ «Aksam Gazetesi - Cumartesi - 'Herkes kendine DJ demesin'». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 12-ին. Վերցված է 2008 թ․ ապրիլի 25-ին.
  32. ↑ «Mert Yucel». Discogs.
  33. ↑ «Refugee musicians play in Turkey's camps - MUSIC». Hürriyet Daily News | LEADING NEWS SOURCE FOR TURKEY AND THE REGION. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 9-ին.
  34. ↑ «This Syrian Composer Is Now a Refugee Writing Music on the Street - VICE». Vice (ամերիկյան անգլերեն). 2015 թ․ նոյեմբերի 27. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 9-ին.
  35. ↑ «'Country for Syria' band uses music to highlight refugee woes». English.alarabiya.net. 2016 թ․ նոյեմբերի 21. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 9-ին.
  36. ↑ «Meet the migrant musicians bringing new sounds to Istanbul», BBC News (բրիտանական անգլերեն), 2016 թ․ մայիսի 21, Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 9-ին
  37. 1 2 «Turkish Phonographic Industry Society». MÜ-YAP. Վերցված է 2005 թ․ ապրիլի 10-ին. They are part of the IFPI National group. The first long-term punishment for piracy distribution had been handed out in 2006.
  38. ↑ «The Orchard Signs Global Distribution and Marketing Agreement With MU-YAP». PR Newswire (Press release). Վերցված է 2006 թ․ հունիսի 13-ին.
  39. ↑ See information on his domestic singles "Kuzu Kuzu" and "Hüp".
  40. ↑ «Powerturk Charts». Powerturk TV. Վերցված է 2001 թ․ դեկտեմբերի 8-ին.
  41. ↑ «Kral TV Music Channel». Kral. Վերցված է 2001 թ․ հունիսի 11-ին.
  42. ↑ «Magazine Journalists Society». MJS. Արխիվացված է օրիգինալից 2004 թ․ հունիսի 6-ին. Վերցված է 2005 թ․ դեկտեմբերի 18-ին.

Այլ գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Թուրքիայի_երաժշտություն&oldid=10488559» էջից