Թուրքիայի ԵՄ անդամակցության հարց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Եվրոպական Միություն և Թուրքիա
Թուրքիա և ԵՄ

Թուրքիա

Եվրամիություն

Թուրքիայի ԵՄ անդամակցության հարց (թուրք.՝ Türkiye'nin Avrupa Birliği üyeliği süreci), Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության առաջնային խնդիրներից մեկը, որը դարձել է նաև հետպատերազմական Եվրոպայի ամենախնդրահարույց հարցերից մեկը: Բուն Թուրքիայում ԵՄ անդամակցության հարցը դարձել է կարևոր սոցիալ-քաղաքական, տնտեսական, ինքնագիտակցության և անգամ աշխարհայացքային հիմնախնդիր[1], չնայած ժամանակի ընթացքում կորցնում է իր սրությունը: 2015 թվականի սոցիալական հարցումների արդյունքում Թուրքիայի քաղաքացիների միայն 20 %-ն է ցանկանում անդամակցել ԵՄ-ին: Նախկինում, այդ թիվը կազմել է 75 %[2]:

Կարգավիճակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչության դասակարգման համաձայն, Թուրքիան համարվում է զարգացած պետություն: Եվրոպայի Խորհրդի անդամ երկրների շարքում թուրքական տնտեսությունը յոթերորդն է, իսկ ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով՝ 15-րդն աշխարհում: 1996 թվականին «Թուրքիայի և ԵՄ-ի միջև մաքսային միության համաձայնագրի» ուժի մեջ մտնելուց հետո, Թուրքիայի և ԵՄ-ի միջև ձևավորվել է մաքսային միություն: Թուրքիան Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (1961), Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (1971) հիմնադիր անդամ է, ինչպես նաև Արևմտաեվրոպական միության ասոցացված անդամ: Բացի այդ, Թուրքիան 1999 թվականից անդամակցում է Մեծ քսանյակին, որը սերտ հարաբերություններ ունի ԵՄ-ի հետ: Երկիրը մտնում է նաև ՄԱԿ-ի «Արևմտյան Եվրոպա և այլ երկրներ» տարածաշրջանային խմբի մեջ:

Թուրքիան Եվրոպայի Խորհրդի հիմնադիրներից մեկն է և ի շնորհիվ 1963 թվականի սեպտեմբերի 12-ին ստորագրված «Եվրոպական տնտեսական միություն-Թուրքիա» համաձայնագրի, Թուրքիան 1964 թվականից սկսած համարվում է ԵՄ-ի և նրան նախորդող կազմակերպությունների ասոցացված անդամ: Թուրքիան կազմակերպության անդամակցության պաշտոնական հայտը ներկայացրել է 1987 թվականի ապրիլի 14-ին[3], սակայն պահանջվել է 12 տարի, որ ստանա պաշտոնական թեկնածուի կարգավիճակ: Այդ մասին հայտարարվել է 1999 թվականին՝ Հելսինկիի գագաթնաժողովի ժամանակ: 2004 թվականի դեկտեմբերի 17-ի Բրյուսելի գագաթնաժողովից հետո (2004 թվականից հետո տեղի ունեցած խոշոր ընդլայնումից հետո), Եվրոպական Խորհուրդը հայտարարեց, որ 2005 թվականի հոկտեմբերի 3-ից Թուրքիայի հետ սկսվելու են անդամակցության վերաբերյալ պաշտոնական բանակցությունները[4]: Օրենսդրության ստուգման գործընթացը սկսվել է 2005 թվականի հոկտեմբերի 20-ին[5] և ավարտվել 2006 թվականի հոկտեմբերի 18-ին[6]:

ԵՄ դիրքորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կողմնակիցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայի ԵՄ անդամակցության կողմնակիցները վստահեցնում են, որ լինելով տարածաշրջանի գլխավոր դերակատարներից մեկ և ունենալով խոշոր տնտեսություն, Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի կազմում ունի երկրորդ խոշոր բանակը՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից հետո: Կողմնակիցները գտնում են, որ Թուրքիան կուժեղացնի ԵՄ դիրքերը՝ որպես գլոբալ աշխարհաքաղաքական դերակատարի: Հաշվի առնելով տարածաշրջանում Թուրքիայի աշխարհագրական դիրքը, նրա տնտեսական, քաղաքական, մշակութային և պատմական կապերը, հարուստ բնական պաշարները, շահեկան են ԵՄ-ի համար՝ դեպի Արևելք ընդլայնվելու համար[7]: ԵՄ-ի տնտեսական և քաղաքական հետաքրքրությունների ոլորտներում են գտնվում Միջերկրական ծովի արևելյան ափը, Սև ծովյան տարածաշրջանը, Միջին Արևելքը, Կասպից ծովը և Կենտրոնական Ասիան[8]:

Շվեդիայի արտաքին գործերի նախարար Կառլ Բիլդի խոսքերով, «Թուրքիայի անդամակցումը ԵՄ-ին կընձեռնի գլխավոր դերակատարություն՝ Միջերկրածովյան տարածաշրջանում և Սև ծովի հարակից շրջաններում ստաբիլիզացիան ապահովելու համար, ինչը, վստահաբար, գտնվում է Եվրոպայի ռազմավարական հետաքրքրությունների ոլորտում»: Մեծ Բրիտանիան այն երկրներից մեկն է, որը աջակցում է Թուրքիայի անդամակցությանը ԵՄ-ին: 2008 թվականի մայիսին Եղիսաբեթ II թագուհին Թուրքիա կատարած պաշտոնական այցի ժամանակ հայտնել է, որ «Թուրքիան, ԵՄ-ի և ամբողջ աշխարհի համար կրիտիկական այս ժամանակաշրջանում, Արևմուտքի և Արևելքի միջև կապող կամուրջի դեր է կատարում»:

Բացի այդ, անդամակցության կողմնակիցները գտնում են, որ Թուրքիան բավարարել է անդամակցության պահանջների մեծ մասը: 2015 թվականի առաջին եռամսյակի տվյալներով, Թուրքիան կատարել էր ԵՄ անդամակցության համար անհրաժեշտ պահանջների 65 %[2]: Որոշ քաղաքական գործիչներ էլ կարծում են, որ ԵՄ-ն այլևս չի կարող մերժել Թուրքիային, քանի որ Թուրքիան թեկնածու երկիր է քառասուն տարուց ավելի և մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում հասել է էական հաջողությունների: Այդուհանդերձ, Թուրքիայում գրեթե ամեն օր կոպտորեն խախտվում են մարդու իրավունքները և հիմնարար ազատությունները[9]:

Հակառակորդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այդուհանդերձ, Եվրամիությունում քիչ չեն այն քաղաքական գործիչները, ովքեր դեմ են Թուրքիայի ԵՄ անդամակցությանը: Մասնավորապես, այդ հոսանքը սատարում են Ֆրանսիայի նախկին նախագահ Նիկոլա Սարկոզին և Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը: Անդամակցության հակառակորդները գտնում են, որ օրենսդրության մեջ այնպիսի հոդվածի առկայությունը, ինչպիսին է Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի չարաբաստիկ 301-րդ հոդվածը (հոդված, որով արգելվում է «թուրքական ինքնագիտակցության վիրավորումը», ընդունվել է 2008 թվականի ապրիլի 30-ին), որի պահպանումը վերահսկվում է Թուրքիայի ազգային անվտանգության խորհրդի կողմից, հակասում են ԵՄ նպատակներին և առաքելությանը: Թուրքիայի ազգային անվտանգության խորհուրդը ԵՄ պահանջով բարեփոխվել է 2003 թվականի հուլիսի 23-ին: Թուրքիան չի հետևում ԵՄ առանցքային սկզբունքներին, ինչպես օրինակ, խոսքի ազատությունը որոնք բխում են լիբերալ ժողովրդավարության հիմնարար սկզբունքներից:

Բացի այդ, Թուրքիայի բնակչության թվաքանակը կփոխի եվրոպական կառույցներում ազգային ներկայացուցչության բալանսը: ԵՄ-ին անդամակցության պարագայում Թուրքիան՝ իր 80 միլիոնանոց բնակչությամբ, Եվրախորհրդարանում կունենա մեծությամբ երկրորդ ներկայացուցչությունը: Համաձայն ժողովրդագրական կանխատեսումների, 2020 թվականին Թուրքիան կդառնա Եվրոպայի ամենամեծ բնակչություն ունեցող պետությունը՝ շրջանցելով Գերմանիային[10]:

Ֆրանսիայի նախկին նախագահ Վալերի Ժիսկար դ'Էստենը դեմ է արտահայտվել Թուրքիայի անդամակցությանը՝ մտահոգություն հայտնելով առ այն, որ Թուրքիայի անդամակցությունը կարող է հանգեցնել կառույցի հետագա անկանոն ընդլայնմանը, հատկապես, մեծացնելով անդամակցելու ցանկություն հայտնող պետությունների թիվը: Նրա կարծիքով, Թուրքիայից հետո Միությանն անդամակցելու ցանկություն կարող են հայտնել Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրները, և առաջին հերթին Մարոկկոն[11].

Մարոկկոյին մեկ անգամ մերժել էին պաշտոնական թեկնածուի կարգավիճակի ձեռքբերման հարցում, քանի որ վերջինս, աշխարհագրական տեսանկյունից, գտնվում էր Եվրոպայի սահմաններից դուրս[12]: Թուրքիայի պարագայում, մի փոքր այլ է: Չնայած, որ երկրի տարածքի 97 %-ը գտնվում Ասիայում, այդուհանդերձ Արևելյան Թրակիան, որը գտնվում է Բալկանյան թերակղզում, պատկանում է Թուրքիային[13]: 2007 թվականի հունվարին Նիկոլա Սարկոզին, դեռևս նախագահի թեկնածու եղած ժամանակ, հայտարարել էր, որ «Եվրոպան ունի հստակ սահմաններ և ոչ բոլոր երկրները կարող են դառնալ նրա լիիրավ անդամները: Դա վերաբերում է նաև Թուրքիային, որը տեղ չունի ԵՄ-ի կազմում: ԵՄ-ի անսահման ընդլայնումը կարող է հանգեցնել եվրոպական քաղաքական միության փլուզմանը»[14][15]:

Բացի այդ, եվրոպական որոշ երկրներ նշում են, որ իրենք դեմ են, որ իսլամադավան երկիրը անդամակցի ԵՄ-ին: 2004 թվականին Եվրոպական խորհրդի ապագա նախագահ Հերման Վան Ռոմպեյը հայտարարել է, որ «Թուրքիան Եվրոպայի մաս չէ և երբեք էլ չի լինի: Թուրքիայի հաշվին ԵՄ-ի ընդլայնումը չի կարող համեմատվել որևէ ընդլայնման հետ, որը տեղի է ունեցել անցյալում: Համընդհանուր արժեքները, որոնք արտացոլում են Եվրոպայի հզորությունը և որոնք համարվում են քրիստոնեության ֆունդամենտալ արժեքներ, կորցնում են իրենց արժեքը իսլամադավան այնպիսի երկրի անդամակցությունից հետո, ինչպիսին որ Թուրքիան է»[16]:

Կիպրոսի հիմնախնդիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհագրորեն ընդունված է համարել, որ Թուրքիայի տարածքի միայն 3 %-ն է գտնվում Եվրոպայում: Արևելյան Թրակիայում է գտնվում նաև Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքը՝ Ստամբուլը: ԵՄ անդամ հանդիսացող Կիպրոսի Հանրապետությունը գտնվում է Փոքր Ասիայից դեպի հարավ և համարվում է թերակղզու մայրցամաքային շելֆի (մերձմայրցամաքային ծանծաղուտի) մասը: Այդպիսով, ԵՄ անդամ Կիպրոսը գտնվում է Ասիայում, ինչը բազմիցս շահարկվել է Թուրքիայի բարձրագույն ղեկավարության կողմից:

Մեկ այլ հիմնախնդիր էլ համարվում է հույն-թուրքական կոնֆլիկտը: Եվրամիությունը և աշխարհի երկրների մեծ մասը թուրքերի կողմից Կիպրոսի հյուսիսային գրավված տարածքները համարում են Կիպրոսի Հանրապետության մասը: Սակայն դե ֆակտո կղզու այդ հատվածը ղեկավարվում է Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության կառավարության կողմից, որը ճանաչվել է Թուրքիայի կողմից: Թուրքիան, իր հերթին, չի ճանաչում Կիպրոսի Հանրապետությունը՝ անտեսելով կոնֆլիկտի ՄԱԿ-ի կողմից առաջ քաշված լուծման բանաձևը: Բացի այդ, Հյուսիսային Կիպրոսում տեղակայված են 40 000 թուրք զինծառայողներ: ՄԱԿ-ի կողմից առաջ քաշված Անանի պլանը, որով նախատեսվում էր Կիպրոս կղզու երկու մասերի միավորում, աջակցություն ստացավ ԵՄ-ի և Թուրքիայի կողմից: 2004 թվականին տեղի ունեցած հանրաքվեի ժամանակ կղզու երկու մասերում տարբեր արդյունքներ գրանցվեցին: Թուրքական հատվածում հանրաքվեի նախագիծը ստացավ ձայների մեծամասնությունը, իսկ հունական հատվածը՝ մերժեց այն:

Թուրքիայի դիրքորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականի հունվարին Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարել է, որ իր երկրին այլևս չի հետաքրքրում ԵՄ անդամակցության հարցը: Նախկինում այդ մասին խոսել էր նաև փոխվարչապետ Բյուլենթ Արընչը, իսկ ԵՄ հարցերով նախարար Վոլքան Բոզքըրը հայտարարել էր, որ անդամակցության վերաբերյալ բանակցությունները «չեն կարող շարունակվել այն ֆորմատով, որը որ պահանջում է ԵՄ-ն» և հավելել, որ Թուրքիայում ժողովրդավարությունը գտնվում է ավելի բարձր մակարդակի վրա, քան Եվրոպայի որոշ երկրներում[2]: Էրդողանը հայտարարել է, բառացիորեն, հետևյալը[2]:

Եթե ԵՄ-ում մտածում են, որ Թուրքիան պետք է խնդրի, որ իրեն ընդունեն այդ կառույցի մեջ, չարաչար սխալվում են:

Թուրքիայի բարձրաստիճան պաշտոնյաները նկատում են, որ Անկարան փորձում է հասկանալ՝ արդյոք ԵՄ-ն իրականում ժողովրդավար է, ինչպես պաշտոնապես ընդունված է ասել, թե «քրիստոնեական ակումբ» է և դե ֆակտո փակ այլադավան պետությունների համար[2]:

2017 թվականին Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը պաշտոնապես հայտարարել է, որ Թուրքիան այլևս ԵՄ անդամակցության թեկնածու պետություն չէ[17]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Внутриполитическая борьба в Турции по вопросу о вступлении страны в ЕС»։ www.lib.ua-ru.net։ Վերցված է 2018-03-29 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Хафиз-оглы, Р. Турцию не интересует вопрос вступления в ЕС — президент. — Trend.az, 24 января 2015 года.
  3. «EU-Turkey relations»։ European Information on Enlargement & Neighbours։ EurActiv.com։ 23 September 2004։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 July 2008-ին։ Վերցված է 26 August 2008 
  4. «EU freezes talks on Turkey membership»։ 12 December 2006։ Վերցված է 5 September 2017 
  5. «Interview with European Commission President Jose Manuel Barroso on BBC Sunday AM» (PDF)։ European Commission։ 15 October 2006։ Արխիվացված օրիգինալից 21 November 2006-ին։ Վերցված է 17 December 2006 
  6. Phinnemore and İçener David and Erhan (14 May 2016)։ «Never mind Brexit scaremongering – Turkey is a long way from joining the EU»։ blogs.lse.ac.uk։ LSE։ Վերցված է 14 May 2016 
  7. «Эрдоган в поисках лазеек: Болгария решила поддержать процесс вступления Турции в ЕС»։ www.panorama.am (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-03-29 
  8. EU-Turkey refugee deal – Q&A, The Guardian
  9. «Freeze EU accession talks with Turkey until it halts repression, urge MEPs»։ European Parliament 
  10. «The ins and outs: The EU's most effective foreign-policy instrument has been enlargement. But how far can it go?»։ The Economist։ 17 March 2007։ Վերցված է 4 July 2007 
  11. Антон Черных (2002-11-11)։ «Турция хочет развалить Европу» (ռուսերեն)։ Газета «Коммерсантъ»։ Վերցված է 2010-07-07։ «По его мнению, вслед за Турцией в единую Европу попросятся страны Ближнего Востока и Северной Африки, и в первую очередь Марокко. Поэтому тех, кто выступает за прием Анкары в ЕС, Валери Жискар д`Эстен назвал "противниками Евросоюза".» 
  12. Marc Pierini (12 December 2016)։ «Turkey’s Impending Estrangement From the West»։ Carnegie Europe 
  13. Ahıska, Meltem (2003) “Occidentalism: The Historical Fantasy of the Modern” South Atlantic Quarterly 102/2-3, Spring-Summer 2003 (Special Issue on Turkey: “Relocating the Fault Lines. Turkey Beyond the East-West Divide”), pp. 351–379.
  14. «Саркози: Турции нет места в ЕС» (ռուսերեն)։ Газета «Коммерсантъ»։ 2007-01-14։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-08-04-ին։ Վերցված է 2010-07-07։ ««Я хочу сказать, что у Европы есть определенные границы, и далеко не все страны могут стать её полноправными членами», - сказал господин Саркози. «Это касается и Турции, которой нет места в Евросоюзе», - отметил он. "Безграничное расширение ЕС может привести к разрушению европейского политического союза», - подчеркнул Николя Саркози. «И я не могу принять этого», - добавил он.» 
  15. «EU says won't expand Turkey membership talks»։ Yahoo։ 13 December 2016 
  16. Николай Анищенко (2009-11-20)։ «Господин председатель» (ռուսերեն)։ «Лента.Ру»։ Վերցված է 2010-07-07։ «В 2004 году он недвусмысленно заявил: «Турция — не часть Европы и никогда не станет её частью. Расширение ЕС за счет Турции не может быть приравнено к любым расширениям, имевшим место в прошлом. Универсальные ценности, которые воплощают могущество Европы и которые являются фундаментальными ценностями христианства, потеряют силу с присоединением большого исламского государства — такого, как Турция».» 
  17. «Turkey doesn’t need EU anymore, but won’t quit talks: President Erdoğan»։ Hürriyet Daily News (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-05-04