Թունավորում

Թունավորում, օրգանիզմի կենսագործունեության խանգարում, որն առաջացել է թույնի կամ տոքսինի օրգանիզմ մտնելու հետևանքով, ինչպես նաև այնպիսի հիվանդություն առաջացրած գործողություն (օրինակ՝ թույնի օգնությամբ սպանություն կամ ինքնասպանություն)^[1]^[2]:

Սերտ հասկացություն` ինտոկսիկացիա^[3]։ Այն օգտագործվում է բժշկության և դեղագիտության մեջ։

Սուր թունավորումներ առաջացնող նյութերի հիմնական խմբերն են

Կախված նրանից, թե որ թունավոր նյութն է առաջացրել թունավորումը, առանձնանում են:

ածխածնի երկօքսիդի և կոքսագազի թունավորում;
սննդային թունավորումներ;
թունավորում թունաքիմիկատներով;
թթուների և ալկալիների թունավորում;
թմրամիջոցների և ալկոհոլի թունավորում:

Սուր թունավորումներ առաջացնող նյութերի հիմնական խմբերն են^[4]:

դեղորայք;
ալկոհոլ և փոխարինողներ;
այրող հեղուկ
ածխածնի օքսիդ;
սնկեր

Թունավորումները բնութագրելիս օգտագործում են թունավորումների գոյություն ունեցող դասակարգումները` ըստ դրանց գործողության սկզբունքի (նյարդայնացնող, այրող, հեմոլիտիկ և այլն):

Կախված մարմնում թունավորումների ընդունման ուղուց, առանձնանում են ինհալացիոն (շնչուղիների միջոցով), բերանացի (բերանի միջոցով), պերկուտան (մաշկի միջոցով), ներարկային (պարենտերալ ներարկումով) և այլ թունավորումներ:

Կլինիկական դասակարգումը հիմնված է հիվանդի վիճակի ծանրության գնահատման վրա (թեթև, միջին ծանրության, ծանր, ծայրահեղ ծանր թունավորում), ինչը հաշվի առնելով առաջացման պայմանները (Կենցաղային, արտադրական) և այս թունավորման պատճառները (պատահական, ինքնասպանության և այլն), մեծ նշանակություն ունի դատաբժշկական առումով:

Թունավորումների դասակարգումը ըստ օրգանիզմի վրա թունավոր նյութի ազդեցության բնույթի

Ըստ օրգանիզմի վրա թունավոր նյութի ազդեցության բնույթի, առանձնանում են թունավորման հետևյալ տեսակները`

Սուր թունավորում (acute intoxication), օրգանիզմի ախտաբանական վիճակ, որը միանվագ կամ կարճաժամկետ ազդեցության արդյունք է: Ուղեկցվում է արտահայտված կլինիկական նշաններով
Ենթասուր ինտոքսիկացիա (subacute intoxication), օրգանիզմի ախտաբանական վիճակ, որը մի քանի կրկնվող ազդեցությունների արդյունք է։ Կլինիկական նշանները պակաս ցայտուն են սուր թունավորման համեմատ։
Գերսուր թունավորում (over-acute intoxication), սուր թունավորում, որը բնութագրվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի վնասմամբ, որի նշաններն են ջղաձգումները, համակարգման խանգարումը։ Մահացու ելքը տեղի է ունենում մի քանի ժամվա ընթացքում։
Քրոնիկ թունավորումը (chronic intoxication), օրգանիզմի ախտաբանական վիճակ է, որը երկարատև (քրոնիկ) ազդեցության արդյունք է։ Հաճախ չի ուղեկցվում արտահայտված կլինիկական նշաններով։

Առաջին օգնություն թունավորման համար

Թունավորումից տուժածներին առաջին օգնությունը պետք է ցուցաբերել հնարավորինս շուտ, քանի որ սուր թունավորումների դեպքում հնարավոր է շնչառության, արյան շրջանառության և սրտի բաբախումների շատ արագ խանգարում: Ժամանակին ցուցաբերված առաջին օգնությունը, հաճախ կանխում է մահվան հավանականությունը։

Սննդային թունավորումների մեծ մասի դեպքում առաջին օգնությունը պետք է կրճատվի ստամոքս-աղիքային տրակտից թունավոր նյութերի արագ հեռացմամբ (առատ լվացում, լուծողականների ընդունում), ուղեկցվում է կլանող նյութերի ընդունմամբ` էնտերոսորբենտներ, օրինակ` ակտիվացված ածուխ: Էնտերոսորբենտներիի օգտագործումը արդիական է տարբեր տեսակի թունավորումների դեպքում (սննդային թունավորում, ալկոհոլ, ծխախոտ, ծանր մետաղների աղեր, մարմնի թունավորում սնկով, էնտերովիրուսներ, դեղորայքային թունավորում, տարբեր ալերգենների ազդեցություն, թունավորում օնկոլոգիական հիվանդությունների ժամանակ, դիսբակտերիոզ):^[5] Ստամոքսը լվանալիս տուժածը պետք է պառկի ձախ կողքի վրա, քանի որ նստած դիրքում ողողման գործընթացը հրահրում է ստամոքսից թունավոր նյութի արագ ներթափանցումը աղիքներ:
Եթե թույնները ընկնում են մարմնի մաշկի վրա, ապա անհրաժեշտ է դրանք արագ հեռացնել մաշկի մակերեսից բամբակյա կամ թանզիֆե տամպոնով, լավ լվանալ մաշկը տաք օճառաջրով կամ սոդայի թույլ լուծույթով:
Շնչուղիների միջոցով թունավոր նյութերով թունավորվելու դեպքում անհրաժեշտ է տուժածին դուրս բերել մաքուր օդի, ազատել նրան շնչելը դժվարեցնող հագուստից։ Այնուհետև անհրաժեշտ է լվանալ բերանը և կոկորդը սոդայի թույլ լուծույթով: Եթե անհրաժեշտ է տուժածին արհեստական շնչառություն կատարել, իսկ շատ ծանր դեպքերում` կատարել սրտի փակ մերսում: Նախքան բժշկի ժամանումը, տուժածին պետք է պառկեցնել անկողնում, տաք փաթաթել։
Եթե թթուները կամ ալկալիները ընկնում են մաշկի վրա, ապա դրանք պետք է լվացվեն 5-10 րոպեի ընթացքում տաք ջրի տակ։ Եթե թունավոր նյութը հայտնվում է աչքերի մեջ, ապա դրանք պետք է լվանալ հոսող ջրի տակ 20-30 րոպե: Լվանալուց հետո վնասված աչքի վրա վիրակապ դրել և անմիջապես դիմել բժշկի:
Շնչառական դեպրեսիայի և (կամ) սրտի գործունեության համար օգտագործվում են անալեպտիկներ և գանգլիոնային խթանիչներ:
Եթե դուք թունավորվում եք շմոլ գազով (ածխածնի երկօքսիդով), ապա անհրաժեշտ է անմիջապես տուժածին դուրս բերել մաքուր օդ, սառը կոմպրես կիրառել գլխի և կրծքավանդակի վրա, խմել ուժեղ թեյ կամ սուրճ։
Թույլ շնչառության դեպքում արհեստական շնչառություն կատարել:
Ալկոհոլային թունավորմամբ տուժածին տալիս են շնչել անուշադրի սպիրտ, ստամոքսը լվանում է տաք ջրով կամ սոդայաջրի թույլ լուծույթով, իսկ ծանր դեպքերում իրականացվում է արհեստական շնչառություն և սրտի փակ մերսում:
Թունավոր սնկերով թունավորվելու դեպքում մի քանի անգամ կատարում են ստամոքսի լվացումներ, տրվում են ակտիվացված ածխածնի կամ լիգինի (ֆիլտրում) հիման վրա էնտերոսորբենտներ, լուծողական, տուժածին տաքացնում են ջերմակով։ Տուժածին անհրաժեշտ է շտապ հոսպիտալացնել։
Թթուներով թունավորվելու դեպքում տուժածին տալիս են խմել կաթ, հում ձու կամ բուսական յուղ: Վ
Կծու ալկալիներով թունավորվելիս ստամոքսային լվացում է կատարվում, լուծողականները հակացուցված են։

Թունավորումների բոլոր դեպքերում անհրաժեշտ է հնարավորինս շուտ դիմել բժշկի:

Տես նաև

Ծանոթագրություններ

↑ Интоксикация / Тулакин А. В. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
↑ Կաղապար:БМЭ3
↑ Интоксикация // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2Կաղապար:Свободно
↑ Острые отравления Արխիվացված 2007-03-28 Wayback Machine — Электронное справочное руководство для врача скорой медицинской помощи. Глава 15.
↑ Амирханова А.Ш., Жексенбай Н., Кизатова М.Ж., Искакова Г.К., Набиева Ж.С., Омаркулова Ж.К. Перспективы применения энтеросорбентов в фармации (ru (ռուս.՝ )) // Наука и Здравоохранение : журнал. — 2021. — Т. 23. — № 4. — С. 75. — ISSN 2410-4280.

Արտաքին հղումներ

«Неотложная помощь при острых отравлениях». Федеральное руководство по использованию лекарственных средств (формулярная система). Выпуск V. Москва: Эхо 2004, ISBN 5-94835-009-6. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 5-ին.
«Стиль жизни»: Первая помощь при пищевых и бытовых отравлениях Արխիվացված 2016-09-20 Wayback Machine — видео, М24.

[1] Интоксикация / Тулакин А. В. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

[БМЭ-3изд-ТОМ-9-2] Կաղապար:БМЭ3

[3] Интоксикация // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2Կաղապար:Свободно

[4] Острые отравления Արխիվացված 2007-03-28 Wayback Machine — Электронное справочное руководство для врача скорой медицинской помощи. Глава 15.

[5] Амирханова А.Ш., Жексенбай Н., Кизатова М.Ж., Искакова Г.К., Набиева Ж.С., Омаркулова Ж.К. Перспективы применения энтеросорбентов в фармации (ru (ռուս.՝ )) // Наука и Здравоохранение : журнал. — 2021. — Т. 23. — № 4. — С. 75. — ISSN 2410-4280.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]