Թումանյանի շրջանի հոգևոր կենտրոնների ցանկ

Ստորև ներկայացվում է Թումանյանի շրջանի վանական համալիրների, եկեղեցիների և մատուռների ցանկը

#	Պատկեր	Անուն	Կառուցման տարեթիվ	Բնակավայր և հեռավորությունը նրանից	Լրացուցիչ տվյալներ
1		Սանահինի վանական համալիր	10-13 դդ.	Ալավերդի քաղաք, Սանահին թաղամասի կենտր. բարձրադիր մասում	Վերանորոգված է։ Այն իրենից ներկայացնում է հայոց ճարտարապետության գլուխգործոց, այդ իսկ պատճառով էլ ընդգրկված է ՅՈւՆԵՍԿՈ-ի համաշխարհային ժառանգության ցուցակում։
2		Եկեղեցի	18 դ.	Ալավերդի քաղաք, Սանահին թաղամասից 5 կմ հվ, «Կոշաբերդ» գյուղատեղիի տարածքում
3		Մատուռ	10-13 դդ.	Ալավերդի քաղաք, Սանահին թաղամասից 5 կմ հվ, «Կոշաբերդ» գյուղատեղիի տարածքում
4		Եկեղեցի	1880-1890 թթ.	Ալավերդի քաղաք, Մանես թաղամասի կենտրոնում	Հունական։
5		Եկեղեցի	19 դ.	Ալավերդի քաղաք, Մանես թաղամասի կենտրոնում	Շրջապարիսպով, 1902 թ. կառուցվել է եկեղեցու զանգակատունը։
6		Եկեղեցի Սբ. Կարապետ	11 դ.	Ալավերդի քաղաքից 2 կմ աե	Բլրի վրա, կիսավեր։
7		Մատուռ	18-19 դդ.	Ալավերդի քաղաք, Սանահին թաղամասում, խանութի մոտ
8		Մատուռ	18-19 դդ.	Ալավերդի քաղաք, Սանահին թաղամասից 1 կմ հս
9		Մատուռ Սբ. Սարգիս	13 դ.	Ալավերդի քաղաք, Սանահին թաղամասի հս-աե եզրին
10		Մատուռ	12-13 դդ.	Ախթալա քաղաքից հս-աե, մայրուղուց աջ, գյուղատեղիի տարածքում	Կիսավեր։
11		Եկեղեցի	10-12 դդ.	Ախթալա քաղաքի կայարանում
12		Եկեղեցի	19 դ.	Ախթալա քաղաքի մեջ
13		Մատուռ		Ախթալա քաղաքի Ախթալա կայարուն
14		Վանական համալիր Ախթալա (Պղնձահանքի վանք, Մարիամ Աննայի վանք, Մեյրիման)	13 դ.	Ախթալա գյուղի մեջ, հրվանդանի վրա	Հարուստ է որմնանկարներով։
15		Վանական համալիր Սբ. Երրորդություն	13 դ.	Ախթալա գյուղի կենտր. մասում, Ախթալայի վանքից 0.5 կմ հս-աե
15		Եկեղեցի	13 դ.	Ախթալա գյուղի հս-աե կողմում, «Բարիտ» գյուղատեղիում
16		Եկեղեցական համալիր	13 դ.	Ախթալա գյուղ, Ախթալա ամրոցից 1 կմ ամ
17		Եկեղեցի Սբ. Բարսեղ	13 դ.	Ախթալա գյուղի աե կողմում, բլրի գագաթին
18		Եկեղեցի Սբ. Գևորգ	1242-1250 թթ.	Ախթալա գյուղից 200 մ աե, բարձր բլրի վրա	Կառուցել է վանքի առաջնորդ Պետրեն։
19		Մատուռ	13 դ.	Ախթալա գյուղի կենտրոնական մասում	Մ. Բուռնաձեի բակում։
20		Մատուռ Իվանեի և Դեմետրեի		Ախթալա գյուղ, Ախթալա ամրոցից մոտ 100 մ ամ
21		Եկեղեցի «Սատանի վանք» («Շեյթան քիլիսա»)	13 դ.	Շամլուղ քաղաքից 5 կմ հվ-ամ, գյուղատեղիում	Եկեղեցին վերականգնվել է 2015 թվականին։
22		Եկեղեցի	10-13 դդ.	Շամլուղ քաղաքից 5 կմ ամ, «Ուչքիլիսա» գյուղատեղիում
23		Եկեղեցի «Սբ. Երրորդության» («Ուչքիլիսա»)	12-13 դդ.	Շամլուղ քաղաքից 5 կմ ամ, «Ուչքիլիսա» գյուղատեղիում	Մյուս եկեղեցուց 300 մ աե։
24		Եկեղեցի «Սվա»	1909 թ.	Շամլուղ քաղաքի ամ եզրին	Վերանորոգ. 1970-ական թթ.:
25		Մատուռ	13 դ.	Շամլուղ քաղաքից 1 կմ հս	«Շիշթափա» վայրում։
26		Մատուռ Սբ. Սարգիս	10-11 դդ.	Շամլուղ քաղաքից 13 կմ հվ-ամ, Լալվար սարի գագաթին
27		Եկեղեցի	13-14 դդ.	Աթան գյուղից 13 կմ հվ-աե, «Շահնարեկ» («Շահնար Բեկ») գյուղատեղից մոտ 200 մ հվ, բլրալանջի վրա	Ավերված, վերակառուցվել է 17 դ.:
28		Մատուռ	13 դ.	Աթան գյուղի մեջ
29		Մատուռ	13 դ.	Աթան գյուղից 3 կմ հս
30		Մատուռ	15 դ.	Աթան գյուղի հվ եզրին
31		Մատուռ	17 դ.	Աթան գյուղից 100 մ հս-ամ
32		Մատուռ	13-14 դդ.	Ահնիձոր գյուղի մեջի գերեզմանոցում
33		Եկեղեցի	13 դ.	Ահնիձոր գյուղից 2-3 կմ հվ-աե, «Ժամի գադուկ» գյուղատեղիում	Ավերված։
34		Մատուռ		Ահնիձոր գյուղ տանող ճանապարհի ձախ կողմում	Վերակառուցված։
35		Եկեղեցի	17 դ.	Ամոջ գյուղում
36		Մատուռ Սբ. Հակոբ	13 դ.	Ամոջ գյուղից 2 կմ հս
37		Եկեղեցի	12 դ.	Այգեհատ գյուղի հվ եզրին, գերեզմանոցում
38		Մատուռ Սբ. Կիրակի	13 դ.	Այգեհատ գյուղի հվ եզրին, գերեզմանոցում
39		Եկեղեցի	միջնադար	Այգեհատ գյուղ
40		Մատուռ	12 դ.	Այգեհատ գյուղից աե
41		Եկեղեցի Կարմիր վանք	10-11 դդ.	Արդվի գյուղի հվ-աե եզրին, գյուղ մտնող ճանապարհից ներքև, գերեզմանոցում
42		Եկեղեցի	վաղ միջնադար	Արդվի գյուղի հվ-աե եզրին, գյուղ մտնող ճանապարհից ներքև, գերեզմանոցի կոթողի մոտ	Միանավ դահլիճ, պահպանվել են հիմքերը։
43		Եկեղեցի Սբ. Կիրակի	10-13 դդ.	Արդվի գյուղի հվ կողմում, Արդվի գյուղատեղիում	Ավերված։
44		Վանական համալիր Սբ. Հովհաննես (Սրբանես, Հովհան Օձնեցու վանք)	8-19 դդ., վերակառ. 17 դ., 1902 թ.	Արդվի գյուղից 1 կմ հս, լեռան լանջին	Լորիս-Մելիքյանների և Մելիք-Քալանթարյանների տոհմական գերեզմանոցը, այստեղ է թաղված նաև Հովնան Օձնեցին։
45		Մատուռ Սբ. Սարգիս	958 թ.	Արևածագ գյուղի աե մասում գերեզմանոցում	Ավերված։
46		Մատուռ «Ձորի»	12 դ.	Արևածագ գյուղից 2-3 կմ հվ-աե, ձորում	Բեմին դրված է արձանագիր քար (13 դ.) :
47		Եկեղեցի	10-12 դդ.	Աքորի գյուղից աե, «Ագեղցի» գյուղատեղիում	Ավերված։
48		Եկեղեցի	10-12 դդ.	Աքորի գյուղից 3 կմ հս-ամ, Լալվար սարի փեշին, «Բագեր» («Բգավոր») գյուղատեղիում
49		Եկեղեցի «Բգավոր»	13 դ.	Աքորի գյուղից 3 կմ հս-ամ, Լալվար սարի փեշին, «Բագեր» («Բգավոր») գյուղատեղիում	Եռանավ դահլիճ, կիսավեր։
50		Եկեղեցական համալիր Սբ. Գևորգ	12-19 դդ.	Աքորի գյուղի մեջ
51		Մատուռ Սբ. Սարգիս		Աքորի գյուղից 1 կմ հս-աե
52		Եկեղեցի	654 թ.	Դսեղ գյուղի կենտր. հրապարակից հվ	Միանավ դահլիճ, պահպանվել են հիմնապատերը։ Տարածքում գտնվում է եռաստիճան պատվանդանին կանգնեցված 1281 թվականի Ամենափրկիչ խաչքարերը
53		Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի	վաղ միջնադար	Դսեղ գյուղի կենտրոնում, Հովհ. Թումանյանի տուն-թանգարանի մոտ	Վերակառ.՝ 13 դ. և 1900 թ, շրջապատված է քարե ցանկապատով, 1969-ից՝ երկրագիտական թանգարան։
54		Մատուռ	10-12 դդ.	Դսեղ գյուղից 1.5 կմ ամ
55		Մատուռ Սբ. Գրիգոր	18-19 դդ.	Դսեղ գյուղի հս եզրին, գործող գերեզմանոցում, Դիտ վայրում	Ավերված։
56		Մատուռ Սբ. Սարգիս	12-13 դդ.	Դսեղ գյուղից 2 կմ հվ-աե, «Ծովեր» լճակի մոտ	Ավերված։
57		Վանական համալիր Սբ. Գրիգոր Բարձրաքաշ	10-14 դդ.	Դսեղ գյուղից 2 կմ հս-աե, Մարցաջուր գետակի ձախակողմյան ձորալանջի նեղ հարթակի վրա, անտառում	Կիսավեր, կառուցել է Մարծպան Մամիկոնյան իշխանը։
58		Վանական համալիր Քառսնից Մանկանց վանք	11-15 դդ.	Դսեղ գյուղի հս-ամ մասում, Դեբեդի կիրճի աջակողմյան լանջին, «Տախտեր» վայրում
59		Մատուռ	4-5 դդ.	Թեղուտ գյուղից հս, «Բերդշեն» ամրոցի կենտրոնական մասում
60		Եկեղեցի «Ղարաքոթուկ»	12-17 դդ.	Թեղուտ գյուղից 4 կմ աե, «Ղափուր» գյուղատեղիում
61		Եկեղեցի	12 դ.	Թեղուտ գյուղից 1 կմ հվ-ամ
62		Եկեղեցի	13 դ.	Թեղուտ գյուղից 3 կմ հվ-աե
63		Մատուռ	12-13 դդ.	Թեղուտ գյուղից 2 կմ հս, «Ագեղցի» վայրում
64		Մատուռ	4-5 դդ.	Թեղուտ գյուղից 1 կմ հվ-աե
65		Վանական համալիր Մանստև	13 դ.	Թեղուտ գյուղից 3 կմ հս-աե, Մանստև գետակի աջ ափին, անտառում	Պայթեցվել է գանձագողերի կողմից։
66		Եկեղեցի	12-13 դդ.	Լորուտ գյուղից 7 կմ հվ-ամ, «Մոտքոր» գյուղատեղիում
67		Եկեղեցի Սբ. Սարգիս	1898 թ.	Լորուտ գյուղի մեջ
68		Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին	12 դ.	Ծաթեր գյուղի հվ եզրին
69		Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին	11-12 դդ.	Ծաթեր գյուղից 1 կմ հս
70		Եկեղեցի	13 դ.	Ծաղկաշատ գյուղի մեջ, գերեզմանոցում
71		Եկեղեցի		Ծաղկաշատ գյուղից 3 կմ հվ-ամ
72		Մատուռ Սբ. Սարգիս	13 դ.	Ծաղկաշատ գյուղից հվ
73		Մատուռ	13 դ.	Կաճաճկուտ գյուղից Աքորի գյուղ տանող ճանապարհին, գերեզմանոցում
74		Վանական համալիր Սեդվու Սբ. Նշան	13-14 դդ.	Կաճաճկուտ գյուղից 3 կմ հվ	Ձորում, կիսավեր։
75		Եկեղեցի	10 դ.	Կարմիր Աղեկ գյուղի ամ եզրին, «Աղեգի» գյուղատեղիում
76		Մատուռ		Կարմիր Աղեկ գյուղից 1 կմ ամ
77		Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին	12-13 դդ.	Հագվի գյուղի մեջ
78		Մատուռ «Աթոռիկ»	13 դ.	Հաղպատ գյուղ, Ալավերդու ջրամաքրման կայանից մոտ 1 կմ հս	Ավերված։
79		Դսեվանք (Դրսեվանք, Սբ. Աստվածածին)	1233 թ.	Հաղպատ գյուղի հվ-ամ մասում, հրվանդանի վրա, Կայանբերդ ամրոցում	Կառուցել է Հաղպատի վանահայր Հովհաննեսը, կիսավեր։
80		Եկեղեցի	13 դ.	Հաղպատ գյուղ, նախկին ԲՄԿ-ի տարածքում, գերեզմանոցում
81		Մատուռ	13 դ.	Հաղպատ գյուղից 7 կմ աե, «Բերդիկ» գյուղատեղիում	Կիսավեր։
82		Մատուռ	13 դ.	Հաղպատ գյուղից 7 կմ աե, «Բերդիկ» գյուղատեղիում	Կիսավեր։
80		Եկեղեցի	13 դ.	Հաղպատ գյուղից 4 կմ հվ, «Գադուկ» գյուղատեղիում
81		Եկեղեցի Սբ. Գևորգ (Զորավանք)	1279 թ.	Հաղպատ գյուղի հվ մասում, «Ագեղցի» վայրում
82		Եկեղեցի Կուսանաց Անապատ (Տիրամոր Եկեղեցի)	13 դ.	Հաղպատ գյուղ, Հաղպատի վանքից աե	Նորոգվել է 1676 թ. :
83		Եկեղեցի Սբ. Սիոն (Առաջադեմ)	1268 թ.	Հաղպատ գյուղ, Հաղպատավանքից հվ-ամ, գյուղի կենտրոնում
84		Մատուռ	14-15 դդ.	Հաղպատ գյուղ, «Տերունական» բլրի գագաթին, գյուղից 2 կմ աե	Կիսավեր։
85		Մատուռ	միջնադար	Հաղպատ գյուղ, «Զվարի գադուկ» հանդամասում
86		Հաղպատի վանական համալիր	10-20 դդ.	Հաղպատ գյուղի հվ-աե եզրին	Վերանորոգված է։ Այն իրենից ներկայացնում է հայոց ճարտարապետության գլուխգործոց, այդ իսկ պատճառով էլ ընդգրկված է ՅՈւՆԵՍԿՈ-ի համաշխարհային ժառանգության ցուցակում։
87		Մատուռ	16-17 դդ.	Ճոճկան գյուղ «Ագեղցի» վայրում
88		Եկեղեցական համալիր «Շտրթանա վանք», «Շփրթանավանք»	17 դ.	Ճոճկան գյուղից 4 կմ ամ
89		Եկեղեցի	1886 թ.	Ճոճկան գյուղի հվ եզրին
90		Մատուռ Թուխ Մանուկ	13 դ.	Ճոճկան գյուղից հվ-աե
91		Վանական համալիր Նահատակ	1621 թ.	Ճոճկան գյուղից 3 կմ ամ, «Նահատակ» վայրում
92		Եկեղեցի «Մեծ Պապ»	վերակառ. 1825 թ.	Մարց գյուղի մեջ, գերեզմանոցում
93		Եկեղեցի «Իգատակ» («Իգատակի վանք»)	1255 թ.	Մարց գյուղից 4 կմ հվ-ամ, «Իգատակ» գյուղատեղիում	Միանավ սրահ։
94		Մատուռ Սբ. Կիրակի	13 դ.	Մարց գյուղից 4 կմ հվ-ամ, «Իգատակ» գյուղատեղիում
95		Եկեղեցի Ամենափրկիչ «Ճգնավոր»	1170 թ.	Մարց գյուղից 4-5 կմ աե, նույնանուն հանդամասում, «Ճգնավորի խաչ» («Ճգնավորի թալա») գյուղատեղիում	Այստեղ է գտնվում Վահրաման Մամիկոնյանի կողմից 1285 թվականի կերտած Ամենափրկիչ խաչքարը։
96		Մատուռ «Կարմիր խաչ»	13 դ.	Մարց գյուղից 4 կմ հվ-ամ, «Իգատակ» գյուղատեղից հվ-ամ
97		Մատուռ	13-14 դդ.	Մարց գյուղի մեջ
98		Մատուռ «Մեծ Պապ»	13 դ.	Մարց գյուղից 2 կմ հս	Անտառի բացատում, ավերված։
99		Սրբատեղի «Փիր ղաշ»	Ք.ա. 2-1 հզ	Մարց գյուղ, «Զաղի տներ» հանդամաս տանող ճանապարհի ձախ կողմում	Բլրի վրա։
100		Եկեղեցի		Մղարթ գյուղից աե, «Հողոցիմ» գյուղատեղիի գերեզմանոցում
101		Եկեղեցի	վերակառ. 19 դ.	Մղարթ գյուղի մեջ
102		Մատուռ «Ծաղկավանք»	14 դ.	Մղարթ գյուղի ամ եզրին
103		Մատուռ Սբ. Հակոբ	12 դ.	Մղարթ գյուղից 2 կմ ամ
104		Մատուռ Սբ. Սարգիս	12-13 դդ.	Նեղոց գյուղ, գյուղամերձ «Սեռ» բլրի վրա, ամրոցի տարածքում
105		Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին	17 դ.	Նեղոց գյուղի մեջ
106		Եկեղեցի	10 դ.	Շնող գյուղի հս-ամ մասում, Կայծոն ամրոցի ամ մասում	Միանավ, թաղածածկ դահլիճ։
107		Եկեղեցի Սբ. Գևորգ	1839 թ.	Շնող գյուղի հս-ամ մասում, Կայծոն ամրոցի կենտորում	Եռանավ դահլիճ։
108		Մատուռ Սբ. Աստվածածին («Տերունական խաչարձան»)	1222 թ.	Շնող գյուղի հս-ամ մասում, Կայծոն ամրոցից հս-աե
109		Եկեղեցի Սբ. Սարգիս	1894 թ.	Շնող գյուղի մեջի գերեզմանոցում
110		Մատուռ	16-17 դդ.	Շնող գյուղի մեջի «Աստվածածին» գերեզմանոցում
111		Եկեղեցի	13 դ.	Շնող գյուղից 7 կմ հվ «Բովերի խեչ», գյուղատեղիում
112		Մատուռ «Բովեր»	5-7 դդ.	Շնող գյուղից 7 կմ հվ «Բովերի խեչ», գյուղատեղիում, անտառ տանող ճանապարհից ձախ, գետակից 100 մ հեռու	Կիսավեր, տարածքում և պատերի շարվածքում պահպանվել են քանդակազարդ քարեր։
113		Եկեղեցի	17 դ.	Շնող գյուղի մեջ
114		Մատուռ Սբ. Սարգիս	միջնադար	Շնող գյուղի աե եզրին	Բլրի վրա, կիսավեր։
115		Սրբատեղի		Շնող գյուղի հվ մասում	Ա. Մեհրաբյանի տան մոտ, ավերված։
116		Եկեղեցի	1862 թ.	Չկալով գյուղի մեջ
117		Եկեղեցի	1711 թ.	Ջիլիզա գյուղից 3-4 կմ հվ-աե, գյուղատեղիի գերեզմանոցում
118		Եկեղեցի	11-12 դդ.	Ջիլիզա գյուղից 4.5 կմ հս-ամ, Խորակերտ (Խոռակերտ) գյուղատեղիում, վանքից 35 մ հս-աե
119		Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին		Ջիլիզա գյուղի աե եզրին
120		Վանական Համալիր Խորակերտ	12-13 դդ.	Ջիլիզա գյուղից 4 կմ հվ-ամ	Ցավոք ներկայումս վանք հասնելու համար պետք է սահման անցնել, քանի որ այն գտնվում է Վրաստանի տարածքում
121		Եկեղեցի Սբ. Սարգիս	5-7 դդ.	Քարինջ գյուղի հս-աե եզրին, գերեզմանոցում	Կառուցել են Մարտիրոսն ու Սարգիսը։
122		Եկեղեցի	1850-60- ական թթ.	Քարինջ գյուղի կենտրոնում
123		Եկեղեցի Գողգոթավանք Սբ. Աստվածածին (Սբ. Կաթողիկե)	1850-60- ական թթ.	Քոբեր կայարանի գյուղից 1.6 կմ հս-ամ, Քոբերի վանքից 2 կմ հս, Դեբեդի ձորալանջի վրա, «Իգահատ» գյուղատեղիում	Վերանորոգվել է 1223 թ.:
124		Մատուռ	13 դ.	Քոբեր կայարանի գյուղից 1.6 կմ հս-ամ, Քոբերի վանքից 2 կմ հս, Դեբեդի ձորալանջի վրա, «Իգահատ» գյուղատեղիում, եկեղեցուց հս-ամ, բարձունքի վրա
125		Մատուռ	13 դ.	Քոբեր կայարանի գյուղից 1.6 կմ հս-ամ, Քոբերի վանքից 2 կմ հս, Դեբեդի ձորալանջի վրա, «Իգահատ» գյուղատեղիում, եկեղեցուց հս-ամ, բարձունքի վրա, նախորդին մատուռին կից
126		Վանական Համալիր Քոբայր (Քոբեր)	13 դ.	Քոբեր կայարանիից հվ-ամ, Դեբեդի կիրճի բարձրադիր դարավանդների վրա	Հարուստ է որմնանկարներով։
127		Եկեղեցի (Օձունի տաճար, Սբ. Հովհաննես եկեղեցի, Խաչգունդ վանք)	6 դ.	Օձուն գյուղի մեջ	Գմբեթավոր, եռանավ սրահ, 19 դ. վերջին տանիքի աե մասում ավելացվել են զույգ զանգաշտարակներ։
128		Եկեղեցի Ծիրանավոր - Ծաղկավանք	5 դ.	Օձուն գյուղի աե մասում, Դեբեդի ձորեզրին	Միանավ սրահ, պահպանվել են հս և աե պատերը։
129		Վանական համալիր Հոռոմայրի Սբ. Նշան` ստորին հուշարձանախումբ	10-13 դդ.	Օձուն գյուղից 1.5 կմ հվ-աե, Օձուն-Այգեհատ ճանապարհից ոչ հեռու, Դեբեդի ձախափնյա ձորալանջին	Ավանդությունը վանքի հիմնադրումը վերագրում է հույն Վասիլ իշխանին (8 դ.):
130		Վանական համալիր Հոռոմայրի Սբ. Նշան` վերին հուշարձանախումբ	10-13 դդ.	Օձուն գյուղից 1.5 կմ հվ-աե, Օձուն-Այգեհատ ճանապարհից ձախ, Դեբեդի ձորի եզրին	Վերաօծվել է 2018 թվականին։

Տես նաև

• ՀՀ վանական համալիրների ցանկ
• Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ
• ՀՀ տաճարների ու եկեղեցական համալիրների ցանկ
• Արցախի վանական համալիրների ցանկ
• Սիսիան համայնքի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
• Ստեփանավանի շրջանի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
• Գորիս համայնքի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
• Մեղրի համայնքի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
• Թալինի շրջանի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
• Տաշիրի շրջանի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
• Մարալիկի շրջանի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
• Տավուշի շրջանի հոգևոր կենտրոնների ցանկ
• Նոյեմբերյանի շրջանի հոգևոր կենտրոնների ցանկ