Թեյ-Սաքսի հիվանդություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Թեյ-Սաքսի հիվանդություն
Tay-sachsUMich.jpg
Տեսակհիվանդություն[1]
Ենթադասlysosomal storage disease?, GM2 gangliosidosis?[2][3] և eye degenerative disease?[3]
Բուն պատճառC85184[4][3]
Բժշկական մասնագիտությունէնդոկրինոլոգիա
ՀայտնաբերողBernard Sachs? և Waren Tay?
ՀՄԴ-9330.1
OMIM272800
Հիվանդությունների բազա12916
MedlinePlus001417
eMedicine951943
MeSHIDD013661
Disease OntologyDOID:3320
NCI ThesaurusC85184[4][3]
Tay–Sachs disease Վիքիպահեստում

Թեյ-Սաքսի հիվանդություն, ժառանգական խանգարում, որը հանգեցնում է նյարդային բջիջների քայքայման՝ գլխուղեղում և ողնուղեղում[5]: Ամենահաճախակի հանդիպողը ձևը, որը հայտնի է որպես մանկական Թեյ-Սաքսի հիվանդություն, դրսևորվում է մոտավորապես կյանքի երրորդից վեցերորդ ամիսների ընթացքում երեխայի պտտվելու, նստելու կամ սողալու ունակությունների խանգարմամբ[5]: Այս ամենին հաջորդում են ցնցումները, լսողության կորուստը և շարժվելու ունակության կորուստը[5]: Մահը սովորաբար վրա է հասնում վաղ մանկական հասակում[5]: Ավելի հազվադեպ հիվանդությունը կարող է դրսևորվել վաղ մանկական հասակում կամ մեծ տարիքում[5]: Հիվանդության այս ձևերը սովորաբար իրենց բնույթով ավելի մեղմ են[5]:

Թեյ-Սաքսի հիվանդության պատճառը 15-րդ քրոմոսոմի HEXA գենի ժառանգական մուտացիան է[5]: Այն ժառանգվում է անձի ծնողներից աուտոսոմ ռեցեսիվ եղանակով[5]: Մուտացին հանգեցնում է բետա-հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտի հետ կապված խնդիրների, ինչի արդյունքում բջիջներում GM2 գանգլիոզիդ է կուտակվում, բերելով տոքսիկության[5]: Ախտորոշումը դրվում է չափելով հեքսոզամինիդազա A-ի մակարդակը արյան մեջ, կամ ժառանգական հետազոտությումբ[6]: Այս հիվանդությունը GM2 գանգլիոզիդոզի և սֆինգոլիպիդոզի ձևերից է[7]:

Թեյ-Սաքսի հիվանդության բուժումը հիմնականում աջակցող է[6]: Այն կարող է ներառել բազմաթիվ մասնագետների ընդգրկում, ինչպես նաև հոգեբանական աջակցություն ընտանիքին[6]: Հիվանդությունը հազվադեպ է ընդհանուր պոպուլյացիայում[5]: Աշկենազի հրեաների, հարավարևելյան Քվեբեկի Ֆրանսիական կանադացիներ և հարավային Լուիզիանայի Կայունների շրջանում հիվանդությունը առավել տարածված է[6][5]: 3,600-ից 1 Աշկենազի հրեան ախտահարված է[6]:

Հիվանդությունը կոչված է Ուորեն Թեյի անունով, որը 1881-ին առաջին անգամ նկարագրեց աչքի ցանցենու կարմիր բիծը, և Բեռնար Սաքսի, ով 1887-ին նկարագրեց բջջային փոփոխությունները և նկատեց հիվանդության առավել մեծ տարածվածությունը Աշկենազի հրեաների շրջանում[8]: Թեյ-Սաքսի միակի ալելի կրողները սովորաբար հիվանդություն չունեն[6]: Գոյություն ունի կարծիք, որ կրելիությունը կարող է պաշտպանություն ապահովել մեկ այլ հիվանդությունից, ինչպիսին է տուբերկուլյոզը, ինչը բացատրում է ալելի մնայունությունը որոշ պոպուլյացիաներում[9]: Հետազոտողները դիտարկում են գենային թերապիան և ֆերմենտը փոխարինող բուժումները որպես բուժման հնարավոր մեթոդներ[6]:

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը սովորաբար հայտնաբերվում է մոտավորապես վեց ամսական հասակում, երբ նկատվում է անոմալ ուժեղ պատասխան աղմուկին կամ այլ գրգռիչներին, որը հայտնի է, որպես «ստարտ ռեֆլեքս»: Նրանց շրջանում կարող է նկատվել թորշոմածություն, կամ մկանային լարվածություն (հիպերտոնիա): Հիվանդությունը դասակարգվում է մի քանի ձևերի, որոնք տարբերվում են նյարդաբանական ախտանիշների ի հայտ գալու ժամանակով[10][11]:

Մանկական Թեյ-Սաքսի հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյ-Սաքսի հիվանդություն ունեցող երեխաները սովորաբար նորմալ զարգանում են կյանքի առաջին վեց ամիսների ընթացքում: Այնուհետ նեյրոնները բեռնվում են գանգլիոզիդներով, պրոգրեսիվում է մտավոր և ֆիզիկական ունակությունների հարաճող վատացումը: Երախան կարող է կուրանալ, խլանալ, խանգարվում է կլման ակտը, երեխան հյուծվում է և պարալիզվում: Մահը վրա է հասնում մինչև չորս տարեկանը[10]:

Յուվենիլ Թեյ-Սաքսի հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուվենիլ Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը Թեյ-Սաքսի հիվանդության ամենահազվադեպ ձևն է, և սովորաբար առաջին անգամ հայտնաբերվում է երկուսից տասերորդ տարիների միջակայքում: Թեյ-Սաքսի հիվանդություն ունեցող երեխաների շրջանում զարգանում են իմացական և շարժողական խանգարումներ, դիզարտրիա, ատաքսիա և սպաստիկություն[12]: Մահը սովորաբար վրա է հասնում 5-15 տարեկան հասակում[13]:

Մեծահասակների/Ուշ դրսևորվող Թեյ-Սաքսի հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդության հազվադեպ հանդիպող ձև է, հայտնի որպես մեծահասակների կամ ուշ դրսևորվող Թեյ-Սաքսի հիվանդություն: Սովորաբար առաջին ախտանիշներն ի հայտ են գալիս 30-40 տարեկանում: Մյուս ձևերի համեմատ, ուշ դրսևորվող Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը մահացու չէ, քանի որ կարելի է կանխարգելել դրա հետագա զարգացումը: Այս հիվանդությունը հաճախ ախտորոշման դժվարությունների է հանդիպում: Այն դրսևորվում է կեցվածքի անկայունությամբ և հարաճող նյարդաբանական հետզարգացումով: Մեծահասակների Թեյ-Սաքսի հիվանդության ախտանիշները, որոնք սովորաբար սկզբնավորվում են մեծ տարիքում, ներառում են խոսակցական և կլման դժվարությունները, կեցվածքի անկայունությունը, սպաստիկությունը, իմացական խանգարումները և հոգեբուժական հիվանդությունները՝ մասնավորապես շիզոֆրենիայանման պսիխոզը[14]: Մեծահասակների Թեյ-Սաքսի հիվանդությունով տառապողները դառնում են հաշմանդամական սայլակների մշտական օգտագործողներ ավելի մեծ տարիքում:

Մինչև 1970-1980-ականները, երբ հիվանդության մոլեկուլյար գենետիկան հայտնի դարձավ, յուվենիլ և մեծահասակների ձևերը միշտ չէ, որ ճանաչվում էին, որպես Թեյ-Սաքսի հիվանդության տարատեսակներ: Հետ-մանկական Թեյ-Սաքսի հիվանդության տարբերակները սխալմամբ ախտորոշվում էին, որպես նյարդաբանական խանգարումներ, ինչպիսին է Ֆրիդրիխի ատաքսիան[15]:

Ժառանգականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը ժառանգվում է աուտոսոմ ռեցեսիվ ճանապարհով, ինչպես պատկերված է վերևում:

Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը աուտոսոմ ռեցեսիվ ժառանգական խանգարում է, ինչը նշանակում է, որ եթե երկու ծնողներն էլ կրող են, հիվանդ երեխային կյանք տալու 25% հավանականություն կա ամեն հղիության ժամանակ: Ախտահարված երեխան ամեն ծնողից ստանում է ախտահարված գենի ալելը[10]: Թեյ-Սաքսի հիվանդության պատճառը 15-րդ քրոմոսոմի HEXA գենի ժառանգական մուտացիան է[5], որը կոդավորում է լիզոսոմալ ֆերմենտ բետա-հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտի ալֆա ենթամիավորը: 2000 թվականի դրությամբ, ավելի քան 100 տարբեր մուտացիաներ էին հայտնաբերվել մարդու HEXA գենում[16]: Այս մուտացիաները ներառում են մեկ հիմքի ինսերցիաներ և դելեցիաներ, սպլայսինգի փուլի մուտացիաներ, միսենս մուտացիաներ և այլ բարդ մոդելներ: Այս մուտացիաներից յուրաքանչյուրը ազդում է գենի ածանցյալ սպիտակուցի (ֆերմենտի) կառուցվածքի վրա, նշանակալիորեն ընկճելով դրա ֆունկցիան[17]: Վերջին տարիներին պոպուլյացիոն հետազոտությունները և տոհմածառերի վերլուծությունը ցույց է տվել, որ այսպիսի մուտացիաների քանակությունը աճել է և մուտացիաները տարածվել են փոքրաքանակ, հիմնադիր պոպուլյացիաներում:

  • Աշկենազի հրեաներ: 11-րդ էկզոնում չորս հիմքանի ինսերցիան (1278insTATC) պատճառ է դառնում HEXA գենի ֆրեյմշիֆթ մուտացիայի: Այս մուտացիան ամենատարածվածը Աշկենազի հրեաների պոպուլյացիայում է, և այն հանգեցնում է Թեյ-Սաքսի հիվանդության մանկական ձևին[18]:
  • Կայուններ: Նույն 1278insTATC մուտացիան, որը հայտնաբերվում է Աշկենազի հրեաների շրջանում տարածված է հարավային Լուիզիանայի Կայունների պոպուլյացիայում: Հետազոտողները հայտնաբերել են Լուիզիանայում մատացիայի տարածվածության համար «մեղավոր» նախնիների, նրանք հրեաներ էին, ովքեր ապրել են Ֆրանսիայում 18-րդ դարում[19]:
  • Ֆրանսիական կանադացիներ: Երկու մուտացիաները, որոնք Աշկենազի/Կայունների մուտացիայի հետ առնչություն չունեն, բացակայում են Ֆրանսիանյում, բայց տարածված են Ֆրանսիական կանադացիների շրջանում, որոնք ապրում են արևելյան Քվեբեկում ու Ակադիաններում Նոր Բրանսվիկի համայնքից: Տոհմածառերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս որ մուտացիան մինչև 17-րդ դարի վերջը լայն տարածում չուներ[20][21]:

1960-ականներին և վաղ 1970-ականներին, երբ Թեյ-Սաքսի հիվանդության բիոքիմիական հիմքը հայտնի դարձավ, ոչ մի մուտացիա ուղղակի կերպով չսեքվենավորվեց գենետիկ հիվանդությունների համար: Այդ ժամանակաշրջանի հետազոտողները դեռ չգիտեին, թե ինչպես կարելի է ապացուցել պոլիմորֆիզմի (բազմաձևության) գոյությունը: Համաձայն «մորթու հրեա առևտրականների հիպոթեզ»-ի, եզակի մուտացիան պետք է որ փոխանցված լինի մեկ պոպուլյացիայից մյուսին, ինչը արտացոլում էր այդ ժամանակաշրջանի պատկերացումները: Հետագա հետազոտությունները, սակայն, ապացուցեցին, որ գոյություն ունի հիվանդություն առջացնելու ունակ HEXA մուտացիաների մեծ բազմազանություն: Քանի որ Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը առաջին ժառանգական խանգարումներից է, որոնց համար համատարած ժառանգական սքրինինգը հնարավոր է, այն առաջին ժառանգական խանգարումներից է, որի օրինակով ցույց տրվեց խարնուրդ հետերոզիգոտության տարածվածությունը[22]:

Խարնուրդ հետերոզիգոտությունը վերջնականապես բացատրում է հիվանդության բազմաձևությունը, այդ թվում նաև հիվանդության ուշ դրսևորվող ձևերի առկայությունը: Հիվանդությունը կարող է զարգանալ երկու տարբեր, միմյանց հետ առնչություն չունեցող HEXA գենի մուտացիաներով, որոնք ժառանգվում են երկու ծնողներից: Դասական մանկական Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը զարգանում է, երբ երեխան ժառանգում է երկու ծնողներից այնպիսի մուտացիաներ, որոնք ամբողջությամբ արգելակում են գանգլիոզիդների կենսաքայքայումը: Ուշ դրսևորվող ձևերը զարգանում են, երբ բազմազան մուտացիաներ միավորվում են (տարբեր ալելներ)՝Թեյ-Սաքսով հիվանդները կարող են տեխնիկապես հետերոզիգոտ լինել, երկու տարբեր HEXA մուտացիաներով, որոնք երկուսն էլ ինակտիվացնում են, վնասում են, կամ ճնշում ֆերմենտի ակտիվությունը: Երբ անձը ունի գոնե մեկ HEXA գենի տարբերակ, որը թույլ է տալիս ինչ-որ քանակությամբ բետա-հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտի ակտիվություն ապահովել, հիվանդության ուշ ձևն է զարգանում: Երբ հիվանդությունը զարգանում է երկու՝ միմյանց հետ կապ չունեցող մուտացիաներից, հիվանդը համարվում է խառնուրդ հետերոզիգոտ[23]:

Հետերոզիգոտ կրողները անձիք են, (ովքեր ժառանգել են մուտանտ ալելի մեկ օրինակ)ովքեր ունենում են ֆերմետի անոմալ ակտիվություն, սակայն հիվանդությունը չի դրսևորվում: Այս երևույթը կոչվում է դոմինանտություն, վայրի տիպի ալելների գոյության բիոքիմիական պատճառը ոչ ֆունկցոնալ ալելների նկատմամբ ֆունկցիոնալ ալելների դոմինանտությունն է նյութափոխանակության բնածին սխալների ժամանակ, և բացատրվում է ֆերմենտի ֆունկցիոնալ առանձնահատկություններով: Ֆերմենտները քիմիական ռեակցիաների սպիտակուցային կատալիզատորներ են, որպես կատալիզատորներ դրանք արագացնում են ռեակցիաները, առանց ընթացքում օգտագործվելու, ուստի ֆերմենտի անգամ փոքր քանակությունը բավարար է ռեակցիան բարեհաջող իրականացնելու համար: Հոմոզիգոտ անձիք, ովքեր ունեն ֆերմետը կոդավորող գենի ոչ ֆունկցիոնալ մուտացիա, ունեն ֆերմենտի ցածր ակտիվություն կամ դրա բացակայություն, ուստի նրանք կունենան անոմալ ֆենոտիպ: Հետերոզիգոտ անձիք ունեն ամենաքիչը կիսով նորմալ ֆերմետատիվ ակտիվության մակարդակ, վայրի տիպի ալելների էքսպրեսիայի պատճառով: Ֆերմետատիվ ակտիվության այս մակարդակը սովորոաբար բավական է նորմալ ֆունկցիոնալություն և հիվանդագին ֆենոտիպի դրսևորումը կանխելու համար[24]:

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը առաջանում է բետա-հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտի անբավարար ակտիվության պատճառով: Բետա-հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտը կենսական հիդրոլիտիկ ֆերմենտ է, որը գտնվում է լիզոսոմներում, որոնք քայքայում են սֆինգոլիպիդները: Երբ բետա-հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտը այլևս պատշաճ չի իրականացնում իր ֆունկցիան, լիպիդները կուտակվում են գլխուղեղում և խանգարում են նորմալ կենսաբանական գործընթացների իրականացումը: Բետա-հեքսոզամինիդազա A-ն մասնավորապես քայքայում է ճարպաթթուների ածանցյալները, որոնք գանգլիոզիդներ են կոչվում, սրանք սինթեզվում և արագորեն կենսաքայքայման են եթարկվում վաղ հասակում գլխուղեղի զարգացման ընթացքում: Թեյ-Սաքսի հիվանդությամբ տառապողները կարող են հեշտությամբ հայտնաբերվել արյան պարզ թեստով, չափելով բետա-հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտի ակտիվությունը[10]:

GM2-գանգլիոզիդի հիդրոլիզը պահանջում է երք պրոտեինի մասնակցություն: Դրանցից երկուսը հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտի ենթամիավորներ են, երրորդը փոքր գլիկոլիպիդների տրանսպորտային սպիտակուց է, GM2 ակտիվացնող սպիտակուց է (GM2A), որը աշխատում է որպես ելանյութ-սպեցիֆիկ կոֆակտոր ֆերմենտի համար: Թվարկվածներից յուրաքանչյուրի անբավարարությունը հանգեցնում է լիզոսոմներում և նյարդային բջիջներում գանգլիոզիդի կուտակմանը: Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը AB-տեսակի GM2 գանգլիոզիդոզի և Շադհոֆի հիվանդության հետ միասին ֆենոտիպորեն դրսևորվում է, քանի որ մուտացիան, որը ժառանգվում է երկու ծնողներից դեակտիվացնում կամ ընկճում է պրոցեսը: Թեյ-Սաքսի հիվանդության մուտացիաների մեծամասնությունը ուղղակիորեն չի ախտահարում սպիտակուցի ֆունկցիոնալ էլեմենտները (ակտիվ կենտրոնը), փոխարենը առաջացնում է սխալ ֆոլդինգ կամ արգելակում ներբջջային տրանսպորտը[25]:

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյ-սաքսի հիվանդությամբ տառապելու կլինիկակական կասկածով հիվանդնրեին, անկախ հիվանդության դրսևորման տարիքից, նախ ենթարկում են ֆերմենտատիվ անալիզի, չափելով նրանց հեքսոզամինիդազի քանակը արյան շիճուկում, ֆիբրոբլաստներում կամ լեյկոցիտներում: Հեքսոզամինիդազի ընդհանուր ակտիվությունը, ինպես նաև ֆերմենտի քանակը նվազած է Թեյ-Սաքսի հիվանդությամբ տառապողների շրջանում: Ֆերմենտի նվազած քանակության հաստատումից հետո, կարելի է կատարել մոլեկուլյար հետազոտություն[26]: Թեյ-Սաքսի մանկական ձևով տառապողներից բոլորը ունեն « բալի կարմրության» բիծ ցանցենու վրա, որը հեշտությամբ տեսանելի է օֆթալմոսկոպ օգտագործող բժշկի համար[10][27]: Այս կարմիր բիծը ցանցենու շրջանում կարմիր է երևում, ցանցենու նյարդահանգուցային բջիջներում գանգլիոզիդների կուտակման պատճառով: Խորոիդալ շրջանառությունը կարմիր է երևում դեղին բծի fovea centralis-ի շրջանում, որտեղ ցանցենու բոլոր հանգուցային(գանգլիոնար) բջիջները դուրս են մղվում, տեսողության սրությունը մեծացնելու համար: Այսպիսով, այս կարմիր բիծը ցանցենու միակ նորմալ հատվածն է, որը երևում է ախտահարված ցանցենու մնացած հատվածի ֆոնին: Ցանցենու նյարդային բջիջների մանրադիտակային հետազոտթությունը ցույց է տալիս դրանց բեռնվածությունը գանգլիոզիդի կուտակումներով[28]: Ի տարբերություն մյուս լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունների (Գոշեի հիվանդություն, Նիեման-Փիկի հիվանդություն և Սանդհոֆի հիվանդություն), Թեյ-Սաքսի հիվանդությանը լյարդի մեծացում բնորոշ չէ[29]:

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյ-Սաքսով հիվանդացությունը նվազեցնելու կամ կանխելու համար գոյություն ունի 3 հիմնական ճանապարհ.

  • Մինչծննդային ախտորոշում: Եթե երկու ծնողները ճանաչվում են կրողներ, մինչծծնդային գենետիկ հետազոտությունը թույլ է տալիս իմանալ արդյո՞ք պտուղը ժառանգել է դեֆեկտիվ գենը երկու ծնողներից, թե ոչ[30]: Խորիոնի բիոպսիան մինչծննդային ախտարաշման ամենաընդունված մեթոդն է, և կարող է իրականացվել հղիության 10-րդ և 14-րդ շաբաթների միջև: Ամնիոցենտնեզը սովորաբար կատարվում է 15-18-րդ շաբաթներում: Այս գործողություններից վիժելու ռիսկը 1% է կամ դրանից պակաս[31][32]:
  • Մինչիմպլանտացիոն գենետիկական ախտորոշում: Ստանալով մոր ձվաբջիջները in vitro բեղմնավորման նպատակով, հնարավոր է նաև ստուգել սաղմը ժառանգական խանգարման առկայության կապակցությամբ, իմպլանտացիայից առաջ: Դրանից հետո առողջ սաղմերն առանձնացվում են և տեղափոխվում մոր արգանդ, իսկ ախտահարվածները դեն են նետվում: Թեյ-Սաքսի հիվանդության հետ միասին, մինչիմպլանտացիոն գենետիկ ախտորոշումն օգտագործվում է ցիստիկ ֆիբրոզը և մանգաղաձև-բջջային սակավարյունությունը կանխելու նպատակով[33]:
  • Զուգընկերոջ ընտրություն: Օրթոդոքսալ հրեաների շրջանում, Դոռ Յեշորիմ կազմակերպությունը իրականացնում է անանուն սքրինինգային ծրագիր, որպեսզի Թեյ-Սաքսի և ժառանգական խանգարումների կրողները խուսափեն միմյանց հետ ամուսնանալուց[34]:

Վարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2010 թվականի տվյալներով Թեյ-Սաքսի էթիոտրոպ բուժում, որը կդանդաղեցնի դրա զարգացման ընթացքը, գոյություն չունի: Մարդիկ աջակցող բուժում են ստանում ախտանիշները թեթևացնելու և ինֆեկցիաները կանխելով, կյանքի տևողությունը երկարացնելու նպատակով[35]: Երեխաներին կերակրող խողովակներ են տալիս, երբ նրանք այլևս ունակ չեն լինում կլման ակտ իրանացնել[36]: Ուշ դրսևորվող Թեյ-Սաքսի հիվանդության բուժումը ներառում է այնպիսի դեղամիջոցներ(օրինակ՝ Լիթիում), որոնք կարող են վերահսկել հոգեբուժական ախտանիշները և ցնցումները, չնայած որոշ դեղամիջոցներ(օրիանակ՝ Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտներ, Ֆենոթիազիններ, Հալոպերիդոլ և Ռիսպերիդոն) ասոցացված են նշանակալի կողմնակի էֆեկտների հետ[23][37]:

Արդյունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2010-ի տվյալներով, նույնիսկ լավագույն բուժման պարագայում, հիվանդության մանկական ձևով տառապող երեխաները մահանում են 4 տարեկան հասակում[35]: Յուվենիլ ձևով երեխաները ավելի հավանական է մահանան 5-15 տարեկանում, մինչդեռ մեծահասակների ձևով տառապողները սովորաբար հիվանդությունից չեն մահանում:

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնադիրի էֆեկտ դիտվում է, երբ մեծ պոպուլյացիայից փոքրաքանակ անձիք նոր պոպուլյացիա են հիմնում: Այս նկարում օրիգինալ պոպուլյացիան պատկերված է ձախ կողմում, երեք հնարավոր հիմնադիր պոպուլյացիաներով աջ կողմում: Երեք հիմնադիր պոպուլյացիաներից երկուսը գենետիկորեն տարբերվում են հիմնական պոպուլյացիայից:

Աշկենազի հրաների շրջանում Թեյ-Սաքսի հիվնդությունը և այլ ճարպային կուտակային հիվանդությունները զգալիորեն տարածված են: ԱՄՆ-ում 27 Աշկենազի հրեաներից 1-ը, կամ 30-ից 1-ը ռեցեսիվ կրող է: Հիվանդացությունը կազմում է 3500 նորածնից մեկ հիվանդ Աշկենազի հրեաների շրջանում[38]: Ֆրանսիական կանադացիները և Լուիզիանայի կայունները ունեն նմանատիպ հիվանդացության ցուցանիշներ: Իռլանդական ամերիակացիների շրջանում կրող լինելու հավանականությունը հավասար է 1/50-ի: Ընդհանուր պոպւլյացիայում հետերոզիգոտ կրող լինելու հավանականությունը կազմում է 1-ը 300-ից[11]: ԱՄՆ-ում 320, 000 նորածնին բաժին է հասնում մեկ հիվանդ[39]:

Աշկենազի հրեաների շրջանում Թեյ-Սաքսի հիվանդության գենի կրողների բարձր տարածվածությունը բացատրող վարկածների երեք հիմանական դաս կա՝

  • Վերարտադրողական փոխհատուցում: Ծնողները, ովքեր երեխա են կորցրել, հակված են «փոխհատուցելու» կորուստը, ունենալով լրացուցիչ երեխաներ: Սյս երևույթը կարող է սատարել, և հավանաբար բարձրացնել աուտոսոմ ռեցեսիվ հիվանդությունով հիվանդացությունը[42]:
  • Հիմնադիրի էֆեկտ: Այս վարկածը պնդում է, որ 1278insTATC քրոմոսոմների[41] բարձր տարածվածությունը ալելների բարձրացած հաճախության[40] հետևանք է, որը ըստ հավանականության գոյություն ունի հիմնադիր պոպուլյացիայում[41]:

Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը առաջին հիվանդություններից է, որի համաճարակաբանությունն ուսումնասիրվել է մոլեկուլյար տեղեկատվաությունն ուսումնասիրելով: Թեյ-Սաքսի հիվանդության մուտացիաներն ուսումնասիրելով այնպիսի նոր մոլեկուլյար մեթոդներով, ինչպիսիք են կապի անհավասարակշռությունը և միավորման անալիզը ձևավորել են փոքրիշատե միացյալ կարծիք հետազոտողների շրջանում, սատարելով հիմնադիրի էֆեկտի վարկածը[41][43][44]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուորեն Թեյը և Բերնարդ Սաքսը՝ երկու բժիշկներ, նկարագրել են հիվանդության առաջընթացը և տարբերակիչ ախտորոշման չափանիշներ են առաջարկել, նմանատիպ ախտանիշներով այլ նյարդաբանական հիվանդություններից Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը տարբերակելու համար:

Երկուսն էլ՝ Թեյը և Սաքսը, նկարագրել են իրենց կողմից ախտորոշված առաջին դեպքերը Աշկենազի հրեաների շրջանում: Թեյը նկարագրել է 1881-ի իր դիտարկումները Բրիտանական Ակնաբուժական Միության առաջին համարում, որի հիմնադիրներից մեկը հենց ինքն էր[45]: 1884-ին մեկ ընտանիքում նա երեք դեպք էր հայտնաբերել: Տարիներ անց, ամերիկացի նյարդաբան Բեռնարդ Սաքսը արձանագրեց նմանատիմ պատկեր, «ուղեղի ձերբակալված զարգացման» դեպքերն ներկայացնելիս Նյու-Յորքի նյարդաբանական միավորման անդամներին[46][47]:

Սաքսը, ով հասկացավ, որ հիվանդությունը ընտանեկան հիմք ունի, առաջարկեց այն անվանել ամավրոտիկ ընտանեկան ապուշություն: Այնուամենայնիվ, հիվանդության ժառանգական հիմքը դեռ ամբողջովին չի հասկացվել: Չնայած Գրեգոր Մենդելը 1865-ին ոլոռի գենետիկայի մասին հոդված հրապարակեց, այս աշխատությունը ամբողջովին մոռացության մատնվեց ավելի քան մեկ սերնդի կողմից և չվերաբացահայտվեց այլ գիտնականների կողմից մինչև 1899-ը: Այսպիսով, Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը բացատրող Մենդելյան մոդելը անհասանելի էր այդ ժամանակաշրջանի գիտնականներին և բժիշկներին: Հրեական հանրագիտարանի առաջին հրատարակությունը, հրատարակվեց 12 հատորով 1901-ից 1906-ի միջև, նկարագրելով թե ինչ էր հայտնի հիվանդության մասին[48]՝

Aquote1.png Հետաքրքրական է, որ ամավրոտիկ ընտանեկան ապուշությունը՝ երեխաների հազվադեպ հանդիպող և մահացու հիվանդություն, հանդիպում է առավելապես Հրեաների շրջանում: Դեպքերի մեծամասնությունը նկարագրվել է Միացյալ Նահանգներում՝ ավելի քան 30 դեպք: Սկզբում կարծում էին, որ այս հիվանդությունը բնորոշ է բացառապես հրեաներին, քանզի առաջին դեպքերն արձանագրվել են Ռուսական և Լեհական հրեաների շրջանում, սակայն վերջերս երևան եկան նոր դեպքեր, ոչ հրեա երեխաների շրջանում: Հիվանդության գլխավոր բնութագրերն են հարաճող մտավոր և ֆիզիկական հետզարգացում, թուլություն և բոլոր վերջույթների պարալիզ և մարազմ, որն ասոցացված էլ դեղին բծի սիմետրիկ փոփոխությունների հետ: Հետազոտության ընթացքում հաստատվեց որ սիֆիլիսի, ալկոհոլամոլության և նյարդաբանակն հիվանդությունների առկայությունը ընտանեկան անամնեզում Թեյ-Սաքսի հիվանդության էթիոլոգիկ գործոններ չեն հանդիսանում: Դեռևս չի մշակվել ո՛չ մի կանխող միջոցառում և ո՛չ մի բուժում օգուտ չի բերել, բոլոր դեպքերն ավարտվել են մահվամբ: Aquote2.png


Միացյալ Նահանգներ հրեաների իմիգրացիան իր գագաթնակետին հասավ 1880–1924-ի միջև: Նրանք ժամանում էին Ռուսաստանից և արևելյան Եվրոպայի երկրներից, սա նաև նատիվիզմի շրջան էր (թշնամանք իմիգրանտների նկատմամբ) ԱՄՆ-ում: Իմիգրացիայի ընդդիմադիրները հաճախ բարձրացնում էին այն հարցը, թե արդյո՞ք հարավային կամ արևելյան Եվրոպայից ժամանածները կարող են միաձուլվել ամերիկյան հասարակության հետ: Թեյ-Սաքսի հիվանդության արձանագրությունները նպաստում էին նատիվիստների շրջանում, հրեաներին՝ որպես ստորադիր ռասա դիտարկող հայացքների ձևավորմանը[47]:

1969-ին, Շինտարո Օկադան և Ջոն Ս. Օ'Բրիենը ցույց տվեցին, որ Թեյ-Սաքսի հիվանդության պատճառը ֆերմենտի դեֆեկտն է, նրանք նաև ցույց տվեցին որ Թեյ-Սաքսով հիվանդները կարող են ախտորոշվել հեքսոզամինիդազա A ֆերմենտի ակտիվության հետազոտությամբ[49]: Ֆերմենտի հետազոտությունների հետագա զարգացումը ցույց տվեց որ հեքսոզամինիդազա A-ի և հեքսոզամինիդազա B-ի ֆերմենտների քանակությունը կարող է չափվել ինչպես հիվանդների, այնպես էլ կրողների շրջանում, թույլ տալով հավաստիորեն բացահայտել հետերոզիգոտներին: Վաղ 1970-ականներին, հետազոտողները նորածինների թեստավորման ուղղեցույցներ մշակեցին, կրողների սքրինիգի և պրենատալ դիագնոստիկայի նպատակով[34][50]: Արդեն 1979-ի վերջին, հետազոտողներին GM2 գանգլիոզիդոզի 3 տարբերակ էր հայտնի, այդ թվում Սանդհոֆի հիվանդությունը և GM2 գանգլիոզիդոզի AB տարբերակը, որոնք կեղծ բացասական արդյունք ունեցողների թվում էին, կրողներին հետազոտելիս[51]:

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչ 1971-ից սկսվեց Թեյ-Սաքսի հիվանդության կրողներին հայտնաբերող թեստավորումը, սքրինինգ անցածներից կրող միլիոնավոր Աշկենազի հրեաներ ի հայտ եկան: Հրեական համայնքները 1970-ից քաջալերվեցին սքրինիգ անցնելու: Թեյ-Սաքսի հիվանդության հետ կապված հաջողությունները հանգեցրին նրան, որ Իսրայելը դարձավ առաջին երկիրը, որն անվճար գենետիկական սքրինինգ և խորհրդատվություն էր առաջարկում բոլոր զույգերին և քննարկումներ էր նախաձեռնում համապատասխան ոլորտի գենետիկ թեստավորումներ անցկացնելու համար՝ այլ ժառանգական հիվանդությունների դեմ պայքարելու նպատակով[52]:

Քանի որ Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը առաջին աուտոսոմ ռեցեսիվ ժառանգական հիվանդություններից է, որի համար ֆերմենտային անալիզի թեստ գոյություն ուներ (պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի մեթոդից առաջ), այն ակտիվորեն ուսումնասիրվում էր, որպես նմանատիպ հիվանդությունները նմանակող մոդել և հետազոտողները սելեկտիվ պրոցեսի ապացույցներ տեսան: Շարունակվում էին վեճերը այն հարցի շուրջ, թե արդյոք հետերոզիգոտները սելեկտիվ առավելություն ունեն: Աշկենազի հրեաների պոպուլյացիայում 4 տարբեր լիզոսոմալ կուտակային հիվանդություների առկայությունը թույլ էր տալիս ենթադրել, որ հետերոզիգոտ կրողները սելեկտիվ առավելություն են ունեցել[43]:

Այս հակամարտությունը հետազոտողների միջև մեծ հաշվով երեք հիմանական ուղղության էր բաժանվում.

  • Դոմինանտություն ընդդեմ վերդոմինանտության: Կիրառական գենետիկայում (սելեկտիվ և գյուղատնտեսական բազմացում) այս վեճն արտացոլվում էր շուրջ մեկ դար տևող երկխոսությունով այն հարցի շուրջ, թե արդյո՞ք դոմինանտությունը, թե վերդոմինանտությունն է տալիս հետերոզիսի(հիբրիդային էներգիա) լավագույն բացատրությունը:
  • Դասական/բալանսավորված հակամարտություն: Ժառանգական փոփոխականության դասական հիպոթեզը, որը հաճախ ասոցացվում է Հերման Մյուլլերի անվան հետ, պնդում է, որ գեների մեծ մասը նորմալ վայրի տիպի է և որ անձանց մեծամասնությունը հոմոզիգոտ է այդ վայրի տիպով, այնինչ սելեկցիայի մեծամասնությունը զտող սելեկցիա է, որը միտված է հեռացնելու վնասակար ալելները: Բալանսավորման հիպոթեզը հաճախ ասոցացվում է Թեոդոզիուս Դոբժանսկու հետ, պնդելով որ հետերոզիգոտությունը տարածված է լոկուսում և այն հաճախ արտացոլում է կա՛մ նպատակաուղղված սելեկցիան, կա՛մ բալանսավորված սելեկցիան:
  • Սելեկցիոնիստներն ընդդեմ նեյտրալիստների: Վարկածային պոպուլյացիոն գենետիկայում սելեկցիոնիստներն ընդգծում են բնական ընտրության առաջնայնությունը, որպես էվոլյուցիոն դետերմինանտի, կարևորելով պոպուլյացիայի ներսում փոփոխականությունը, այնիչն նեյտրալիստները Մոտոո Կիմուրայի մոլեկուլյար էվոլյուցիայի նեյտրալ վարկածի կողմնակիցներն են, որը առանձնակի ընգծում է գենետիկական դրիֆտի կարևորությունը[53]:

Հետազոտական ուղղությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆերմենտ փոխարինող թերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆերմենտ փոխարինող թերապիայի մեթոդները ուսումնասիրվել են լիզոսոմալ կուտակային հիվանդությունների համար և պոտենցիալ կերպով կարող էին օգտագործվել այդ թվում նաև Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը բուժելու նպատակով: Նպատակը ոչ ֆունկցիոնալ ֆերմենտի փոխարինումն էր, ինչը նման է շաքարախտով հիվանդների շրջանում ինսուլինի ներարկումներին: Այնուամենայնիվ նախկին հետազոտություններում պարզվել է, որ HEXA ֆերմենտը ինքնին չափից մեծ է մարդկային արյուն-ուղեղային պատնեշը, որն իրենից մասնագիտացված բջիջների շերտ է ներկայացնում, հաղթահարելու համար:

Հետազոտողները նաև փորձել են HEXA ֆերմենտը անմիջապես գլխուղեղը ողողող ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի մեջ ներարկել, սակայն ներուղեղային նեյրոնները ունակ չեղան էֆեկտիվ կերպով կլանելու ֆիզիկապես մեծ մոլեկուլները, երբ դրանք անմիջական հարևանության մեջ էին այս բջիջների հետ: Ուստի բուժման այս մոտեցումը մինչ այժմ ևս էֆեկտիվ չէ[54]:

Ջեյքոբ ոչխարի մոդել[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյ-Սաքսի հիվանդությունն առկա է նաև Հակոբ տեսակի ոչխարների շրջանում[55]: Հիվանդության կենսաքիմիական մեխանիզմը նման է մարդկայինին, ընդ որում հեքսոզամինիդազա A-ի ցածր ակտիվությունը այս դեպքում ևս հանգեցնում է GM2 գանգլիոզիդի կուտակմանը ախտահարված կենդանում[56]: Կոմպլեմենտար ԴՆԹ-ի HEXA գենի սեքվենավորումը ախտահարված Հակոբ ոչխարների շրջանում ցույց է տվել, որ նուկլեոտիդների և էկզոնների քանակությունը նույնպիսին է, ինչպես մարդու HEXA գենում և նուկլեոտիդային հաջորականության 86%-ը միևնույնն է[55]: Ախտահարված ոչխարների HEXA cDNA-ում G444R[57] միսենս մուտացիա է հայտնաբերվել: Այս մուտացիան մեկ նուկլետիդի փոխարինում է 11-րդ էկզոնի վերջնահատվածում, որը հանգեցնում է սպլայսինգի ժամանակ այդ էկզոնի դելեցիայի(մինչև տրանսլյացիան): Հակոբ տեսակի ոչխարները հիվանդության հրաշալի մոդել են ապահովում, որը թույլ է տալիս գենետիկական թերապիայի կլինիկական հետազոտություններ անցկացնել դրանց վրա, խոստանալով օգտակար լինել հիվանդության բուժման կատարելագործման հարցում[55]:

Սուբստարատ նվազեցնող թերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրություններում ընդգրկված այլ փորձարարական մեթոդներից է սուբստրարտ նվազեցնող թերապիան, որը փորձում է ալտերնատիվ ֆերմենտներ օգտագործելով մեծացնել GM2 գանգլիոզիդի կատաբոլիզմը գլխուղեղում հասնելով մի կետի, երբ մնացորդային դեգրադատիվ ակտիվությունը բավական է սուբստրատի կուտակումը կանխելու համար[58][59]: Հետազոտություններից մեկը ցույց է տվել, որ սիալիդազա ֆերմենտի օգտագործումը թույլ է տալիս շրջանցել ժառանգական դեֆեկտը, և որպես հետևանք GM2 գանգլիոզիդները մետաբոլիզվում են և դրանց մակարդակն աննշան է դառնում: Եթե հաջողվի անվտանգ ֆարմակոլոգիական թերապիա զարգացնել, որը կբերի նեյրոններում լիզոսոմալ սիալիդազի էքսպրեսիայի ուժեղացման առանց այլ տոքսիկ էֆեկտների, ապա բուժման այս նոր մեթոդը թույլ կտա ձերբազատվել հիվանդությունից[60]:

Մեկ այլ մետաբոլիկ թերապիա, որը Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը բուժելու համար ուսումնասիրությունների փուլում է, օգտագործում է Միգլուստատ[61]: Այս դեղը գլյուկոզիլցերամիդ սինթազի դարձելի արգելակիչ է, որը կատալիզում է գլյուկոզի հիմքով գլիկոսֆինգոլիպիդների(GM2 գանգլիոզիդի նման) սինթեզի առաջին քայլը[62]:

β-հեքսոզամինիդազա A-ի ակտիվության մեծացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ Թեյ-Սաքսի հիվանդությունը β-հեքսոզամինիդազա A-ի դեֆիցիտի հետևանք է, որոշակի նյութերի միջոցով, որոնք կմեծացնեն այս ֆերմենտի ակտիվությունը, կարելի է զգալի լավացման կամ նույնիսկ հիվանդության առաջընթացի արգելակման հասնել: Քանի որ մանկական Թեյ-Սաքսի պարագայում β-հեքսոզամինիդազա A առհասարակ չկա, բուժումը այս դեպքում էֆեկտիվ չի լինի: Սակայն մարդիկ, ովքեր տառապում են ուշ դրսևորվող Թեյ-Սաքսի հիվանդությունով, փոքր քանակներով β-հեքսոզամինիդազա A ունեն: Ապացուցված է, որ Պիրիմեթամինը մեծացնում է β-հեքսոզամինիդազա A-ի ակտիվությունը[63]: Այնուամենայնիվ β-հեքսոզամինիդազա A-ի մեծացած քանակները դեռևս անբավարար են ցանկալի «նորմալ β-հեքսոզամինիդազա A-ի 10%-ին» հասնելու համար, որի դեպքում բոլոր ֆենոտիպային դրսևորումները սկսում են անհետանալ[63]:

Պորտային արյան տրանսպլանտացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սա կոպիտ մեթոդ է, որը ներառում է հիվանդի արյան համակարգի ոչնչացում քիմիոպրեպարատներով և պորտային արյան նշանակում: Այս մեթոդը կիրառվել է նախկինում, մանկական Թեյ-Սաքսով հիվանդների կյանքը երկարացնելով մինչև 8 տարեկանը և ավելին: Այժմ այս մեթոդն իրականցնող երկու հոսպիտալներ են Միննեսոտայի Համալսարանը և Դյուկի բժշկական կենտրոնը[64]:

Քննադատները քննադատում են այս պրոցեդուրայի կոպիտ բնույթը, շեշտելով ապացուցողական հիմքի բացակայությունը: Բարդություն է ներկայացնում նաև արյուն-ուղեղային պատնեշի հաղթահարումը: Ինչքան շուտ է սկսվում բուժումը, այնքան արդյունքը զգալի է: Մեծահասկները պորտային արյան բազմաթիվ միավորների կարիք ունեն[65][64]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1234
  2. Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  4. 4,0 4,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 «Tay–Sachs disease»։ Genetics Home Reference (անգլերեն)։ October 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 13 May 2017-ին։ Վերցված է 29 May 2017 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 «Tay Sachs Disease»։ NORD (National Organization for Rare Disorders)։ 2017։ Արխիվացված օրիգինալից 20 February 2017-ին։ Վերցված է 29 May 2017 
  7. Marinetti G. V. (2012)։ Disorders of Lipid Metabolism (անգլերեն)։ Springer Science & Business Media։ էջ 205։ ISBN 9781461595649։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-11-05-ին 
  8. Walker Julie (2007)։ Tay–Sachs Disease (անգլերեն)։ The Rosen Publishing Group։ էջ 53։ ISBN 9781404206977։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-11-05-ին 
  9. Vogel Friedrich, Motulsky Arno G. (2013)։ Vogel and Motulsky's Human Genetics: Problems and Approaches (անգլերեն) (3 ed.)։ Springer Science & Business Media։ էջ 578։ ISBN 9783662033562։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-11-05-ին 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 «Tay–Sachs disease Information Page»։ National Institute of Neurological Disorders and Stroke։ 14 February 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 December 2011-ին։ Վերցված է 10 May 2007 
  11. 11,0 11,1 McKusick Victor A, Hamosh Ada։ «Online Mendelian Inheritance in Man»։ United States National Institutes of Health։ Արխիվացված օրիգինալից 29 December 2011-ին։ Վերցված է 24 April 2009 
  12. «The juvenile and chronic forms of GM2 gangliosidosis: clinical and enzymatic heterogeneity»։ Neurology 40 (1): 145–150։ 1 January 1990։ PMID 2136940։ doi:10.1212/wnl.40.1.145 
  13. Moe P G, Benke T A (2005)։ «Neurologic and Muscular Disorders»։ Current Pediatric Diagnosis and Treatment (17 ed.)։ McGraw-Hill։ ISBN 978-0-07-142960-3 
  14. «Late-onset Tay–Sachs disease presenting as catatonic schizophrenia: Diagnostic and treatment issues»։ Journal of Clinical Psychiatry 56 (8): 347–53։ 1995։ PMID 7635850 
  15. «Chronic GM2 gangliosidosis masquerading as atypical Friedreich's ataxia: Clinical, morphologic, and biochemical studies of nine cases»։ Neurology 31 (7): 787–98։ July 1981։ PMID 6454083։ doi:10.1212/wnl.31.7.787 
  16. Kaback MM (December 2000)։ «Population-based genetic screening for reproductive counseling: the Tay–Sachs disease model»։ European Journal of Pediatrics 159 (Suppl 3): S192–S195։ ISSN 1432-1076։ PMID 11216898։ doi:10.1007/PL00014401 
  17. Myerowitz R (1997)։ «Tay–Sachs disease-causing mutations and neutral polymorphisms in the Hex A gene»։ Human Mutation 9 (3): 195–208։ PMID 9090523։ doi:10.1002/(SICI)1098-1004(1997)9:3<195::AID-HUMU1>3.0.CO;2-7 
  18. «The major defect in Ashkenazi Jews with Tay–Sachs disease is an insertion in the gene for the alpha-chain of beta-hexosaminidase»։ Journal of Biological Chemistry 263 (35): 18587–18589։ 15 December 1988։ PMID 2848800։ Արխիվացված օրիգինալից 17 April 2014-ին 
  19. «The presence of two different infantile Tay–Sachs disease mutations in a Cajun population»։ American Journal of Human Genetics 51 (5): 1071–1077։ 1992։ PMC 1682822։ PMID 1307230 
  20. «Pedigree discriminant analysis of two French Canadian Tay–Sachs families»։ Genetic Epidemiology 4 (2): 77–85։ 1987։ PMID 2953646։ doi:10.1002/gepi.1370040203 
  21. «The French Canadian Tay–Sachs disease deletion mutation: Identification of probable founders»։ Human Genetics 89 (1): 83–87։ April 1992։ PMID 1577470։ doi:10.1007/BF00207048 
  22. «Multiple Abnormal beta-Hexosaminidase Alpha-Chain mRNAs in a Compound-Heterozygous Ashkenazi Jewish Patient with Tay–Sachs Disease» (PDF)։ Journal of Biological Chemistry 263 (34): 18563–7։ 5 December 1988։ PMID 2973464։ Արխիվացված օրիգինալից 26 September 2007-ին։ Վերցված է 11 May 2007 
  23. 23,0 23,1 «Hexosaminidase A Deficiency»։ GeneReviews [Internet]։ Seattle, Washington, USA: University of Washington, Seattle։ 2011։ PMID 20301397։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-01-16-ին 
  24. Korf Bruce R (2000)։ Human genetics: A problem-based approach (2 ed.)։ Wiley-Blackwell։ էջեր 11–12։ ISBN 978-0-632-04425-2 
  25. Mahuran DJ (1999)։ «Biochemical consequences of mutations causing the GM2 gangliosidoses»։ Biochimica et Biophysica Acta 1455 (2–3): 105–138։ PMID 10571007։ doi:10.1016/S0925-4439(99)00074-5 
  26. «Tay–Sachs disease screening and diagnosis: Evolving technologies»։ DNA and Cell Biology 12 (8): 651–665։ 1993։ PMID 8397824։ doi:10.1089/dna.1993.12.651 
  27. «Typical ophthalmoscopic picture of "cherry-red spot" in an adult with the myoclonic syndrome»։ The British Journal of Ophthalmology 50 (7): 414–420։ July 1966։ PMC 506244։ PMID 5947589։ doi:10.1136/bjo.50.7.414 
  28. «'Cherry red spot' in a patient with Tay–Sachs disease: case report»։ Arq Bras Oftalmol 72 (4): 537–9։ Jul–Aug 2009։ PMID 19820796։ doi:10.1590/S0004-27492009000400019 
  29. «Teaching NeuroImages: MRI in infantile Sandhoff disease»։ Neurology 77 (5): e34։ 2011։ PMID 21810694։ doi:10.1212/WNL.0b013e318227b215։ Արխիվացված օրիգինալից 29 December 2011-ին։ Վերցված է 28 December 2011 
  30. Stoller D (1997)։ «Prenatal Genetic Screening: The Enigma of Selective Abortion»։ Journal of Law and Health 12 (1): 121–140։ PMID 10182027 
  31. «Chorionic Villus Sampling and Amniocentesis: Recommendations for Prenatal Counseling»։ United States, Center for Disease Control։ Արխիվացված օրիգինալից 14 July 2009-ին։ Վերցված է 18 June 2009 
  32. «Genomics and perinatal care»։ N. Engl. J. Med. 366 (1): 64–73։ 2012։ PMC 4877696։ PMID 22216843։ doi:10.1056/NEJMra1105043 
  33. Marik J J (13 April 2005)։ «Preimplantation Genetic Diagnosis»։ eMedicine.com։ Արխիվացված օրիգինալից 31 January 2009-ին։ Վերցված է 10 May 2007 
  34. 34,0 34,1 Ekstein J, Katzenstein H (2001)։ «The Dor Yeshorim story: Community-based carrier screening for Tay–Sachs disease»։ Tay–Sachs Disease։ Advances in Genetics 44։ էջեր 297–310։ ISBN 978-0-12-017644-1։ PMID 11596991։ doi:10.1016/S0065-2660(01)44087-9 
  35. 35,0 35,1 «Impact of Gene Patents and Licensing Practices on Access to Genetic Testing and Carrier Screening for Tay–Sachs and Canavan Disease»։ Genetics in Medicine 12 (4 Suppl): S5–S14։ 2010։ PMC 3042321։ PMID 20393311։ doi:10.1097/GIM.0b013e3181d5a669 
  36. «Tay–Sachs disease. A generalized metabolic disorder»։ Acta Paediatrica Scandinavica 55 (6): 546–62։ 1966։ PMID 5972561։ doi:10.1111/j.1651-2227.1966.tb15254.x 
  37. «Late-onset Tay–Sachs disease: Adverse effects of medications and implications for treatment»։ Neurology 67 (5): 875–877։ 12 September 2006։ PMID 16966555։ doi:10.1212/01.wnl.0000233847.72349.b6 
  38. «The frequency of Tay–Sachs disease causing mutations in the Brazilian Jewish population justifies a carrier screening program»։ Sao Paulo medical journal [Revista paulista de medicina] 119 (4): 146–149։ 2001։ PMID 11500789։ doi:10.1590/s1516-31802001000400007 
  39. GM2 Gangliosidoses – Introduction And Epidemiology Archived 2012-04-20 at the Wayback Machine. at Medscape. Author: David H Tegay. Updated: Mar 9, 2012
  40. 40,0 40,1 «Elevated frequency of Tay–Sachs disease among Ashkenazic Jews unlikely by genetic drift alone»։ American Journal of Human Genetics 30 (3): 256–261։ 1978։ PMC 1685578։ PMID 677122 
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 «Origin and spread of the 1278insTATC mutation causing Tay–Sachs disease in Ashkenazi Jews: Genetic drift as a robust and parsimonious hypothesis»։ Human Genetics 114 (4): 366–376։ March 2004։ PMID 14727180։ doi:10.1007/s00439-003-1072-8 
  42. «Tay–Sachs disease and the role of reproductive compensation in the maintenance of ethnic variations in the incidence of autosomal recessive disease»։ Annals of Human Genetics 48 (3): 275–281։ 1984։ PMID 6465844։ doi:10.1111/j.1469-1809.1984.tb01025.x 
  43. 43,0 43,1 «Geographic Distribution of Disease Mutations in the Ashkenazi Jewish Population Supports Genetic Drift over Selection»։ American Journal of Human Genetics 72 (4): 812–822։ 2003։ PMC 1180346։ PMID 12612865։ doi:10.1086/373882 
  44. Slatkin M (2004)։ «A Population-Genetic Test of Founder Effects and Implications for Ashkenazi Jewish Diseases»։ American Journal of Human Genetics 75 (2): 282–293։ PMC 1216062։ PMID 15208782։ doi:10.1086/423146 
  45. Tay Waren (1881)։ «Symmetrical changes in the region of the yellow spot in each eye of an infant»։ Transactions of the Ophthalmological Society 1: 55–57 
  46. Sachs Bernard (1887)։ «On arrested cerebral development with special reference to cortical pathology»։ Journal of Nervous and Mental Disease 14 (9): 541–554։ doi:10.1097/00005053-188714090-00001 
  47. 47,0 47,1 Reuter Shelley Z (Summer 2006)։ «The Genuine Jewish Type: Racial Ideology and Anti-Immigrationism in Early Medical Writing about Tay–Sachs Disease»։ The Canadian Journal of Sociology 31 (3): 291–323։ doi:10.1353/cjs.2006.0061։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-03-04-ին 
  48. «Amaurotic Idiocy»։ The Jewish Encyclopedia։ New York: Funk and Wagnalls։ 1901–1906։ Արխիվացված օրիգինալից 29 December 2011-ին։ Վերցված է 7 March 2009 
  49. «Tay–Sachs disease: Generalized absence of a beta-D-N-acetylhexosaminidase component»։ Science 165 (3894): 698–700։ 1969։ Bibcode:1969Sci...165..698O։ PMID 5793973։ doi:10.1126/science.165.3894.698 
  50. «Tay–Sachs disease: Detection of heterozygotes and homozygotes by serum hexaminidase assay»։ New England Journal of Medicine 283 (1): 15–20։ 1970։ PMID 4986776։ doi:10.1056/NEJM197007022830104 
  51. O'Brien John S (1983)։ «The Gangliosidoses»։ in Stanbury J B։ The Metabolic Basis of Inherited Disease։ New York: McGraw Hill։ էջեր 945–969 
  52. Sagi M (1998)։ «Ethical aspects of genetic screening in Israel»։ Science in Context 11 (3–4): 419–429։ PMID 15168671։ doi:10.1017/s0269889700003112 
  53. Kimura Motoo (1983)։ The Neutral Theory of Molecular Evolution։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-23109-1 
  54. «Therapeutic Potential of Intracerebroventricular Replacement of Modified Human β-Hexosaminidase B for GM2 Gangliosidosis»։ Molecular Therapy 19 (6): 1017–1024։ 14 October 2011։ PMC 3129794։ PMID 21487393։ doi:10.1038/mt.2011.27։ Արխիվացված օրիգինալից 21 August 2014-ին 
  55. 55,0 55,1 55,2 «Tay–Sachs disease in Jacob sheep»։ Molecular Genetics and Metabolism 101 (4): 357–363։ 2010։ ISSN 1096-7192։ PMID 20817517։ doi:10.1016/j.ymgme.2010.08.006 
  56. «Pathology of GM2 Gangliosidosis in Jacob Sheep»։ Veterinary Pathology 48 (3): 807–813։ 2011։ ISSN 0300-9858։ PMID 21123862։ doi:10.1177/0300985810388522 
  57. «Jacob sheep breeders find more Tay–Sachs carriers»։ ALBC Newsletter։ 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 29 December 2011-ին։ Վերցված է 5 May 2011 
  58. «Prevention of lysosomal storage in Tay–Sachs mice treated with N-butyldeoxynojirimycin»։ Science 276 (5311): 428–431։ 1997։ PMID 9103204։ doi:10.1126/science.276.5311.428 
  59. «Substrate reduction therapy for glycosphingolipid storage disorders»։ Expert Opinion on Investigational Drugs 10 (3): 455–466։ 2001։ PMID 11227045։ doi:10.1517/13543784.10.3.455 
  60. «Sialidase-mediated depletion of GM2 ganglioside in Tay–Sachs neuroglia cells»։ Human Molecular Genetics 8 (6): 1111–1116։ 1999։ PMID 10332044։ doi:10.1093/hmg/8.6.1111 
  61. «Pharmacokinetics, Safety and Tolerability of Zavesca (Miglustat) in Patients With Infantile Onset Gangliosidosis: Single and Steady State Oral Doses»։ 5 May 2008։ Արխիվացված օրիգինալից 13 February 2012-ին։ Վերցված է 10 April 2012 
  62. «Late-onset Tay–Sachs disease: Natural history and treatment with OGT 918 (Zavesca™)»։ Journal of Neurochemistry 90 (S1): 54–55։ 2004։ Bibcode:2006JNeur..26.9606G։ ISSN 0022-3042։ doi:10.1111/j.1471-4159.2004.02650_.x 
  63. 63,0 63,1 «Pyrimethamine increases β-hexosaminidase A activity in patients with Late Onset Tay Sachs»։ Mol. Genet. Metab. 102 (3): 356–63։ March 2011։ PMID 21185210։ doi:10.1016/j.ymgme.2010.11.163 
  64. 64,0 64,1 CTSF։ «Cure Tay–Sachs Foundation»։ www.curetay-sachs.org։ Վերցված է 2018-04-02 
  65. William Hathaway (May 16, 2006)։ «Umbilical Cord Blood Is Child's Last Hope, Stem Cells Could Halt Tay–Sachs Damage»։ Hartford Courant 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]