Թեյի ծառ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Թեյի ծառ
Melaleuca armillaris.jpg
Դասակարգում
Թագավորություն  Բույսեր (Plantae)
Ենթաթագավորություն  Viridiplantae
Ինֆրաթագավորություն Streptophyta
Վերնաբաժին Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta)
Ենթատիպ Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes)
Կարգ Մրտենածաղկավորներ (Myrtales)
Ընտանիք Մրտենազգիներ (Myrtaceae)
Ցեղ Թեյի ծառ (Melaleuca)
L., 1767

Թեյի ծառ կամ մելալևկա (Melaleuca, /ˌmɛləˈljkə/), մրտենազգիների ընտանիքի մոտ 300 տեսակներից բաղկացած բույսերի ցեղ, որոնք սովորաբար հայտնի են որպես թերթավոր կեղևներ, մեղր-մրտիկներ կամ թեյի ծառեր (թեև այս անվանումը կիրառվում է նաև Leptospermum-ի տեսակների համար)[1]:19։ Նրանց չափերը տատանվում են փոքր թփերից, որոնք հազվադեպ են աճում մինչև 16 մ (52 ոտնաչափ) բարձրություն, մինչև 35 մ (115 ոտնաչափ) ծառեր։ Նրանց ծաղիկները սովորաբար լինում են խմբերով՝ կազմելով «գլխիկ» կամ «հասկ», որը հիշեցնում է շշերի մաքրման համար օգտագործվող խոզանակ, որը պարունակում է մինչև 80 առանձին ծաղիկ։

Մելալևկաները սննդի կարևոր աղբյուր են նեկտարակեր միջատների, թռչունների և կաթնասունների համար։ Շատերը հայտնի են որպես պուրակային բույսեր՝ իրենց գրավիչ ծաղիկների և խիտ ծածկույթով հովանի հանդիսանալու շնորհիվ, իսկ մի քանիսը տնտեսական արժեք ունեն ցանկապատերի և յուղերի արտադրության՝ (օրինակ, «թեյի ծառի» յուղ) համար։ Մելալևկաների մեծ մասը էնդեմիկ է Ավստրալիայում, մի քանիսը հանդիպում են նաև Մալեսիայում։ Մելևակներից յոթը էնդեմիկ են Նոր Կալեդոնիայում, և մեկը հանդիպում է միայն Լորդ Հաու կղզում (Ավստրալիա, Նոր Հարավային Ուելս

Մելալևկաները հանդիպում են ամենատարբեր վայրերում։ Շատերը հարմարված են ճահիճներում և ճահճացած վայրերում ապրելու համար, իսկ մյուսները ծաղկում են ամենաաղքատ ավազոտ հողերում կամ աղուտներում։ Որոշները լայնորեն հայտնի են և տարածված են, մինչդեռ մյուսները հազվադեպ են և գտնվում են անհետացման եզրին։ Հողերի մաքրումը, էկզոտիկ մրտենու ժանգը և հատկապես ճահիճների ցամաքեցումն ու մաքրումը սպառնում են բազմաթիվ տեսակների ոչնչացում։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մելալևկայի չափերը տատանվում են փոքր թփերից, ինչպիսիք են M. aspalathoides և M. concinna տեսակները, որոնք հազվադեպ են հասնում 1 մ-ից ավելի բարձրության, մինչև M. cajuputi և M. quinquenervia նման ծառեր, որոնք կարող են հասնել 35 մ-ի (115)։ ֆտ)։ (M. cajuputi-ի մեկ նմուշ հասել է 46 մ (151 ոտնաչափ) բարձրության)[2]։

Շատերը, ինչպես M. lineariifolia-ն, հայտնի են որպես թղթե կեղևներ և ունեն կեղև, որից կարելի է առանձնացնել բարակ թերթեր, մինչդեռ ցեղի մոտ 20%-ը, ներառյալ M. bracteata-ն, ունի կոշտ, կոպիտ կեղև, ևս 20%-ը՝ մանրաթելային կեղև։ Ցեղի բոլոր տեսակները մշտադալար են, և տերևների չափերը տարբերվում են ամենամանրից և թեփուկանմանից (M. micromera) մինչև 270 մմ (11 դյույմ) երկարություն (M. leucadendra): Շատերն ունեն հստակ յուղագեղձեր, որոնք ցրված են տերևներում, ինչը տերևները դարձնում է բուրավետ, հատկապես, մանրացնելիս[1]:20–21։

Մելալևկայի ծաղիկները սովորաբար հավաքցած են հասկերով կամ գլխիկներով։ Գլխիկի կամ հասկի ներսում ծաղիկները հաճախ դասավորված են երկու կամ երեք խմբերով, որոնց յուրաքանչյուր ծաղկի կամ ծաղիկախմբի հիմքում թղթե ծաղկակոթի տերև կա։ Լինում են հինգ բաժակատերևիկներ, թեև դրանք երբեմն միահյուսված են օղակով և հինգ ծաղկաթերթիկներով, որոնք սովորաբար փոքր են, ոչ շատ արտահայտված և թափվում են ծաղիկի բացման ժամանակ կամ դրանից անմիջապես հետո։ Առէջների գույնը խիստ տարբեր է՝ սպիտակից մինչև կրեմ կամ դեղին, կարմիր կամ մանուշակագույն՝ իրենց դեղին փոշեգլխիկներով, որոնք իրենց «ցողուններին» հակադրական են (թելերին)[1]:20–21։

Պտուղները փայտային, բաժակաձև, տակառաձև կամ գրեթե գնդաձև պարկուճներ են, որոնք հաճախ դասավորված են ցողունների երկայնքով ողկույզներով։ Սերմերը երբեմն պահվում են պտղի մեջ երկար տարիներ, բացվում են միայն այն ժամանակ, երբ բույսը կամ դրա մի մասը մեռնում է կամ տաքանում անտառային հրդեհի ժամանակ։ Արևադարձային շրջաններում սերմերն անջատվում են ամեն տարի խոնավ սեզոնին[1]:25–26։

Տաքսոնոմիա և անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

M. quinquenervia կեղևը, որը ցույց է տալիս թղթային շերտազատում, որից առաջացել է թերթե կեղևpaperbark») ընդհանուր անվանումը

Մելալևկայի տեսակի առաջին հայտնի նկարագրությունը տվել է Ռումֆիուսը, 1741 թվականին, Herbarium amboinense-ում[3], նախքան բույսերի անվանման ներկայիս համակարգի գրվելը։ Բույսը, որը նա անվանել է Arbor alba, այժմ հայտնի է որպես Melaleuca leucadendra: «Մելալևկա» անվաանումն առաջին անգամ օգտագործվել է Լիննեյը, 1767 թվականին[4]։ Շատ տեսակներ, որոնք նախկինում հայտնի էին որպես Metrosideros, այնուհետև մտել են մելալևկայի մեջ։ Ավստրալիայում մելալևկան բազմազանությամբ ամենատարբեր բույսերի ցեղերից երրորդն է իր մեջ ընդգրկող մինչև 300 տեսակով[5]։

Callistemon ցեղը մեծացրել է Ռոբերտ Բրոունը, ով նշել է դրա նմանությունը Մելալևկայի հետ՝ հաշվի առնելով միայն այն, որ առէջները միմյանցից հեռու են թե՞ միացած են կապոցներով[6]։ Նախկինում բուսաբանները, ներառյալ Ֆերդինանդ ֆոն Մյուլլերը և Լինդլի Քրեյվենը[7], առաջարկել են միավորել երկու սեռերը, բայց հարցը որոշված չէ։ ԴՆԹ-ի ուսումնասիրությունների ապացույցները ցույց են տալիս, որ կա՛մ Callistemon-ը և մի քանի այլ ցեղեր պետք է ներառված լինեն Melaleuca-ի մեջ, կամ առնվազն 10 նոր սեռ ստեղծվեն ներկա ցեղից[1]:16–17[8][9]։

2014 թվականին Լինդլի Քրեյվենը և մյուսներն առաջարկեցին, հիմնվելով ԴՆԹ-ի ապացույցների և մորֆոլոգիական աջակցության բացակայության վրա[9], որ Beaufortia, Calothamnus, Conothamnus, Eremaea, Lamarchea, Petraeomyrtus, Phymatocarpus և Regelia ցեղերի տեսակները տեղափոխվեն Melaleuca[10]: Քյուի Թագավորական բուսաբանական այգիների կողմից պահպանվող «Սելեկցիոն բույսերի ընտանիքների համաշխարհային ստուգաթերթը» Calothamnus-ը և մյուս ցեղերը ընդունում է Melaleuca ցեղի հոմանիշներ[11]։ Այս քայլը չի ընդունվել ավստրալական բոլոր հերբարիումների կողմից, քանի որ որոշ տաքսոնոմիստներ, ներառյալ Ալեքս Ջորջը, դեմ են այդ քայլին[12]։

Melaleuca անունը ծագել է հին հունարեն μέλας (mélas) նշանակում է «մուգ» կամ «սև» և λευκός (leukós) նշանակում է «սպիտակ»[13][14], ըստ երևույթին այն պատճառով, որ նկարագրված առաջին նմուշներից մեկն ուներ կրակից սևացած սպիտակ կեղև[15]։ «Թեյի ծառ» ընդհանուր անվանումը կիրառվել է Leptospermum, Melaleuca, Kunzea և Baeckea ցեղերի տեսակների համար, քանի որ նավաստիներն այս խմբերից մեկի թփի տերևներն օգտագործել են որպես Camellia sinensis թեյի փոխարինում HMS Endeavour նավով նավապետ Ջեյմս Կուկի 1770 թվականին Ավստրալիա ճանապարհորդության ժամանակ[16]։

Տարածվածություն և բնական միջավայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թղթի կեղևի ծառեր Հյուսիսային տարածքի Արևելյան ալիգատոր գետի վրա


Մելալևկաների մեծ մասը բնական ճանապարհով հանդիպում է միայն Ավստրալիա մայրցամաքում։ Ութը հանդիպում են Թասմանիայում, բայց միայն երկուսն են այդ կղզու էնդեմիկ։ Մեկը (M. howeana) էնդեմիկ է Լորդ Հաու կղզու համար, իսկ յոթը էնդեմիկ են Գրանդե Տերրեում՝ Նոր Կալեդոնիայի գլխավոր կղզում[17]։ Մի քանի արևադարձային տեսակներ հանդիպում են նաև Պապուա Նոր Գվինեայում, և մեկը՝ Melaleuca cajuputi subsp. cumingiana ենթատեսակը տարածվում է մինչև Մյանմար, Թաիլանդ և Վիետնամ մինչև հյուսիս։ Արևմտյան Ավստրալիայի հարավ-արևմուտքն ունի տեսակների ամենամեծ խտությունը, իսկ մայրցամաքի արևադարձային հյուսիսում M. argentea և M. leucadendra տեսակները գերիշխող տեսակներն են մեծ տարածքներում։

Melaleuca-ն աճում է հողի մի շարք տեսակների մեջ, որոնցից շատերը ժամանակ առ ժամանակ կամ նույնիսկ մշտական ջրազրկման են ենթարկվում։ Որոշ տեսակներ, հատկապես Հարավային Ավստրալիայի ճահճային թղթի կեղևը, M. halmaturorum, ծաղկում են աղի հողերում, որտեղ տեսաներից քչերն են գոյատևում։ Շատերը հրդեհակայուն են, վերականգնվում են էպիկորմիկ շիվերից կամ ծառի հատված մասից (coppicing), բայց անձրևային անտառներում մելալևկա չի հանդիպում, իսկ չորային գոտում քիչ տեսակներ են հանդիպում[1]:26–31։

Էկոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մելալևկաները հիմնականում փոշոտվում են միջատներով, ներառյալ ներմուծված մեղրատու մեղուն (Apis mellifera), ճանճերը, բզեզները, կրետները և տրիպսները։ Թռչունները, ինչպիսիք են լորիկները և մեղրակերները, ինչպես նաև չղջիկները հաճախ նստում են ծաղիկների վրա և հավանաբար նաև փոշոտողներ են[1]:23[18]

Մելալևկայի որոշ տեսակներ, հատկապես M. alternifolia, մշակվում են թեյի ծառի յուղի արտադրության համար, իսկ պլանտացիաներում զգայուն են մի շարք վնասատու միջատների նկատմամբ։ Դրանցից ամենակարևորը Chrysomelid, Paropsisterna tigrina տեսակներն են, սակայն մյուս բզեզները, cutworm թրթուրները (Agrotis տեսակներ), փսիլիդները, խլուրդ ծղրիդները (Gryllotalpa) և այլն, զգալի վնաս են պատճառում։ Հայտնի է, որ ավելի քան 100 տեսակ միջատներ սնվում են մելալևկաներով։ Բնական պայմաններում ավելի քիչ գիշատիչներ կան, սակայն հաճախ հանդիպում են թեյի ծառի սղոցողներ (Pterygophorus տեսակներ) և երկարաբեղիկները[19]։ Մելալևկաները ենթակա են նաև մրտենու ժանգին (Puccinia psidii), որը կարող է հանգեցնել փափուկ բուսական նյութի վնասմանը և խիստ զգայուն տերերի վախճանի։ Myrtle ժանգը տարածված է Արևելյան Ավստրալիայում, ներառյալ Թասմանիայում և հայտնաբերվել է Տիվի կղզիներում[20]։

Ինվազիվ տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Melaleuca quinquenervia (լայնատերև թղթե կեղև) տեսակը 60 էկզոտիկ տեսակներից ամենավնասակարն է, որը ներմուծվել է Ֆլորիդայի Էվերգլեյդս՝ ցածրադիր ճահճային տարածքների չորացման համար։ Ինտրոդուկտված լինելով 20-րդ դարի սկզբին, այն դարձել է լուրջ ինվազիվ տեսակ՝ ունենալով վնասակար հետևանքներ՝ ներառյալ բնիկ տեսակների տեղաշարժ, վայրի բնության միջավայրի կրճատում, հիդրոլոգիայի փոփոխություն, հողի փոփոխություն և հրդեհային ռեժիմների փոփոխություններ[21][22][23]։

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբորիգենների ավանդաբար օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրալացի աբորիգեններն օգտագործում էին մելալևկաների մի քանի տեսակներ՝ լաստանավեր պատրաստելու համար, որպես տանիք՝ ապաստանի, վիրակապերի և սննդի պատրաստման համար[24]։ «Մեղվի հաց» և մեղր էին հավաքում Հյուսիսային տարածքի մելալևկայի անտառներում հայրենի անխայթ մեղուների փեթակներից[25]։ Բունդջալունգի ժողովուրդն ավանդաբար ապրում էր Նոր Հարավային Ուելսի հյուսիս-արևելքում, որտեղ Melaleuca alternifoliaէնդեմիկ է, և նրանք բուժում էին մաշկի ինֆեկցիաները՝ տրորելով այդ տեսակի տերևները մաշկի վարակների վրա, այնուհետև ծածկելով տարածքը տաք ցեխով[26]։

Եթերային յուղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Melaleuca alternifolia-ն աչքի է ընկնում իր եթերայուղով, որը և՛ հակասնկային է, և՛ հակաբիոտիկ[27], մինչդեռ անվտանգ օգտագործելի է տեղական օգտագործման համար[28]։ Սա արտադրվում է առևտրային մասշտաբով և վաճառվում է որպես թեյի ծառի յուղ[29]։

Melaleuca cajuputi-ն օգտագործվում է նմանատիպ յուղ արտադրելու համար, որը հայտնի է որպես կաջուպուտի յուղ, որն օգտագործվում է Հարավարևելյան Ասիայում տարբեր վարակների բուժման և սննդի և օճառի բուրմունք ավելացնելու համար[30]։

Դեկորատիվ կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մելալևկաները հայտնի դեկորատիվ բույսեր են ինչպես Ավստրալիայում, այնպես էլ աշխարհի այլ արևադարձային տարածքներում։ Առաջինը, որ մշակվել է, աճեցվել է Անգլիայում 1771 թվականին։ Որոշ մելալևկաներ սովորաբար աճեցվում են՝ որպես ծառեր զբոսայգիների և մեծ այգիների համար (օրինակ՝ Melaleuca leucadendra)[31] կամ որպես դեկորատիվ (երբեմն որպես Callistemon), ինչպիսիք են M. citrina (Callistemon citrinus), M. hypericifolia և M. wilsonii տեսակները[32]։

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյի ծառերը (գրվում է Ti-Trees) հատուկ հիշատակվում են 1916 թվականին լույս տեսած «Joy» կարճ արիայի տեքստերում, որը հրատարակվել է Լոնդոնի J.D.Fletcher & Co-ը, ավստրալացի կոմպոզիտոր Արթուր Չանտերի (1866-1950) կողմից[33]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Brophy, Joseph J.; Craven, Lyndley A.; Doran, John C. (2013). Melaleucas : their botany, essential oils and uses. Canberra: Australian Centre for International Agricultural Research. ISBN 9781922137517.
  2. Boland Douglas J. (2006)։ Forest trees of Australia (5 ed.)։ Collingwood, Vic.: CSIRO։ էջ 612։ ISBN 9780643069695 
  3. Rumphius Georg (1741)։ Herbarium amboinense Volume 2։ Amsterdam։ Վերցված է 8 May 2015 
  4. «Melaleuca L.»։ APNI։ Վերցված է 8 May 2015 
  5. Barlow B.A. (1998)։ «Patterns of differentiation in tropical species of Melaleuca L. (Myrtaceae)»։ Proceedings of the Ecological Society of Australia 15: 239–247 
  6. Brown Robert (1814)։ A Voyage to Terra Australis Volume 2։ London։ էջ 548։ Վերցված է 8 May 2015 
  7. Craven Lyndley (2006)։ «New combinations in Melaleuca for Australian species of Callistemon (Myrtaceae)»։ Novon 16 (4): 468–475։ doi:10.3417/1055-3177(2006)16[468:ncimfa]2.0.co;2։ Վերցված է 8 May 2015 
  8. «Callistemon - background»։ Australian Native Plant Society (Australia)։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 April 2015-ին։ Վերցված է 8 May 2015 
  9. 9,0 9,1 Edwards Robert D., Craven Lyn A., Crisp Michael D., Cook Lyn G. (2010)։ «Melaleuca revisited: cpDNA and morphological data confirm that Melaleuca L. (Myrtaceae) is not monophyletic»։ Taxon 59 (3): 744–754։ JSTOR 25677666։ doi:10.1002/tax.593007 – via JSTOR 
  10. Craven Lyn A., Edwards Robert D., Cowley Kirsten J. (30 June 2014)։ «New combinations and names in Melaleuca (Myrtaceae)»։ Taxon 63 (3): 663–670։ doi:10.12705/633.38 
  11. «Calothamnus»։ wcsp.science.kew.org։ World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew։ Վերցված է 2022-09-07 
  12. George Alex S. (August 2015)։ «More Nomenclature Clutter»։ Wildflower Society of Western Australia Newsletter 53 (3): 7–9։ Արխիվացված է օրիգինալից 4 March 2016-ին։ Վերցված է 17 August 2015 
  13. Gledhill David (2006)։ The names of plants (4th ed.)։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջ 254։ ISBN 978-0-521-86645-3 
  14. Moore Bruce, ed. (2002)։ The Australian Oxford Dictionary (1999 ed.)։ South Melbourne, Vic: Oxford University Press։ էջ 842։ ISBN 0195507932 
  15. Holliday Ivan (2004)։ Melaleucas : a field and garden guide (2nd ed.)։ Frenchs Forest, N.S.W.: Reed New Holland Publishers։ էջեր 6–9։ ISBN 1876334983 
  16. Southwell Ian (1999)։ Southwell Ian, Lowe Robert, eds.։ Tea tree : The genus Melaleuca։ Amsterdam: Harwood Academic։ էջեր 1–2։ ISBN 9057024179 
  17. «Melaleuca L.»։ Endemia, New Caledonia։ Վերցված է 25 January 2018 
  18. Hawkeswood Trevor J. (1980)։ «Jewel beetles as pollinators of Melaleuca pauperiflora F.Muell. between Eucla (W.A.) and Koonalda (S.A.)»։ The Western Australian Naturalist 14: 238–239։ Վերցված է 20 April 2020 
  19. Campbell A.J., Maddox C.D.A. (1999)։ Southwell Ian, Lowe Robert, eds.։ Tea tree : The genus Melaleuca։ Amsterdam: Harwood Academic։ էջ 169։ ISBN 9057024179 
  20. «Myrtle rust»։ South Wales Government Department of Primary Industries։ Արխիվացված է օրիգինալից 26 June 2016-ին։ Վերցված է 29 June 2016 
  21. Mazzotti Frank J., Center Ted D., Dray F. Allen, Thayer Dan։ «Ecological consequences of invasion by Melaleuca quinquenervia in south Florida wetlands: Paradise damaged, not lost»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2 May 2015-ին։ Վերցված է 8 May 2015 
  22. Langeland K.A.։ «Help protect Florida's natural areas from non-native invasive plants»։ University of Florida։ Վերցված է 8 May 2015 
  23. «Melaleuca quinquenervia»։ Smithsonian Marine Station at Fort Pierce։ Վերցված է 8 May 2015 
  24. Levitt Dulcie, Lyon Ken (1981)։ Plants and people : aboriginal uses of plants on Groote Eylandt։ Canberra: Australian Institute of Aboriginal Studies։ էջեր 54–55։ ISBN 9780391022058 
  25. Williams Cheryll (2010)։ Medicinal plants in Australia. (1 ed.)։ Dural, N.S.W.: Rosenberg։ ISBN 9781877058943 
  26. Markham Julie L. (1999)։ Southwell Ian, Lowe Robert, eds.։ Tea tree : The genus Melaleuca։ Amsterdam: Harwood Academic։ էջ 169։ ISBN 9057024179 
  27. Carson C. F., Hammer K. A., Riley T. V. (17 January 2006)։ «Melaleuca alternifolia (Tea Tree) Oil: a Review of Antimicrobial and Other Medicinal Properties»։ Clinical Microbiology Reviews 19 (1): 50–62։ PMC 1360273։ PMID 16418522։ doi:10.1128/CMR.19.1.50-62.2006 
  28. O'Brien Peter, Dougherty Tony (2007)։ The effectiveness and safety of Australian Tea Tree oil։ Barton, A.C.T.: RIRDC։ էջեր 9–12։ ISBN 978-1741515398։ Արխիվացված է օրիգինալից 1 February 2016-ին։ Վերցված է 19 August 2015 
  29. Brophy Joseph J., Craven Lyndley A., Doran John C.։ «Melaleuca - Their Botany, Essential Oil and uses (Preliminaries)»։ Australian Centre for International Agricultural Research։ Արխիվացված է օրիգինալից 28 May 2015-ին։ Վերցված է 19 August 2015 
  30. Doran John C. (1999)։ Southwell Ian, Lowe Robert, eds.։ Tea tree: the genus melaleuca։ Amsterdam: Harwood Academic։ էջեր 221–224։ ISBN 9057024179 
  31. Wrigley John W., Fagg Murray (1983)։ Australian native plants : a manual for their propagation, cultivation and use in landscaping (2nd ed.)։ Sydney: Collins։ էջեր 351–352։ ISBN 0002165759 
  32. Brophy Joseph J., Craven Lyndley A., Doran John C. (2013)։ Melaleucas : their botany, essential oils and uses։ Canberra: Australian Centre for International Agricultural Research։ էջեր 34–35։ ISBN 9781922137517 
  33. «Joy [music]» 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]