Թալես Միլեթացի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Թալես Միլեթացի
Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.jpg
Ծնվել էմոտ. մ. թ. ա. 624 Միլեթ[1]
Մահացել էմոտ. մ. թ. ա. 547 Միլեթ
Բնակության վայր(եր)Միլեթ
Ազգությունհույն
Ուղղություննախասոկրատյան փիլիսոփայություն, Միլեթյան դպրոց և Յոթ իմաստուն
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս, փիլիսոփա, աստղագետ, ֆիզիկոս և ճարտարագետ
Գործունեության ոլորտփիլիսոփայություն
Տիրապետում է լեզուներինհին հունարեն
ՀայրExamyas?
ՄայրԿլեոբուլինա
ԱշակերտներԱնաքսիմանդրոս
Thales of Miletus Վիքիպահեստում

Թալես Միլեթացի (հին հուն․՝ Θαλῆς ὁ Μιλήσιος, մոտ. մ. թ. ա. 624, Միլեթ[1] - մոտ. մ. թ. ա. 547, Միլեթ), հին հույն փիլիսոփա, մաթեմատիկոս, տոմարագետ, աստղագետ, ճարտարապետ։ Թալեսը համարվում է հունական յոթ իմաստուններից մեկը։ Արիստոտելը նրան համարում է հույն առաջին փիլիսոփան[2][3]։ Ընդունված է Թալեսին պատմականորեն համարել առաջին անհատը, ով զբաղվել է գիտական փիլիսոփայությամբ[4][5]։ Հաճախ նրան անվանում են գիտության հայր[6][7]։ Թալեսը՝ որպես ժամանակակից գիտության նախակարապետ, բեկումնային քայլ է կատարել, երբ բնության առարկաներն ու երևույթները բացատրելիս առասպելաբանությանը դիմելու փոխարեն օգտագործել է բնագիտական տեսություններ ու վարկածներ։ Նա մատերիայի նախասկիզբ համարել է ջուրը [8]:

Ծնվել է Միլեթոս քաղաքում։ Թալեսը Միլեթյան դպրոցի առաջին փիլիսոփա-գիտնականն է, առաջին մաթեմատիկոսն ու բնագետը։ Նա եղել է իր ժամանակի ամենախոշոր մարդը, միաժամանակ զբաղվել է առևտրով, եղել է հայտնի վաճառական, քաղաքական խոշոր գործիչ, ճարտարապետ, աստղաբաշխ, ճանապարհորդել է զանազան քաղաքներ, դեպի Եգիպտոս, որտեղ զբաղվել է Նեղոսի հեղեղումների ուսումնասիրությամբ։ Վերադառնալով Միլեթոս իրեն նվիրում է գիտական զբաղմունքի մինչև խոր ծերություն։

Իր ճանապարհորդության ժամանակ նա քաղդեական ու եգիպտական գիտնականներից վերցնում է աստղաբաշխական ու երկրաչափական գիտելիքներ, որը հետագայում զարգացնում է։ Նա աստղաբաշխության մեջ կատարում է մի շարք հայտնագործություններ, որոնք օգտագործում են առևտրականները ծովագնացության ժամանակ։ Նա գուշակում է 585 թվի մայիսի 28-ի արևի խավարումը։ Նա առաջինն է սահմանում տարին 365 օր, առաջինը «գտավ» Փոքր Արջի համաստեղությունը։ Նա կանխատեսում էր կլիմայական փոփոխությունները[9]։

Մաթեմատիկայում Թալեսը կիրառել է երկրաչափությունը բուրգերի բարձրությունը, ափից նավերի հեռավորությունը հաշվարկելու համար։ Նա համարվում է առաջին մարդը, ով գործադրել է դեդուկտիվ դատողությունը երկրաչափության մեջ, դուրս բերել այսպես կոչված՝ Թալեսի թեորեմի չորս հետևությունները։ Նա առաջին մարդն է, ում մաթեմատկական հայտնագործություն է վերագրվում[10]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Любкер Ф. Thales (ռուս.) // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. КанскийСПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 1361.
  2. Aristotle, Metaphysics Alpha, 983b18.
  3. |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016 |page=1016}}
  4. Michael Fowler, Early Greek Science: Thales to Plato, University of Virginia [Retrieved 2016-06-16]
  5. Frank N. Magill, The Ancient World: Dictionary of World Biography, Volume 1, Routledge, 2003 1135457395
  6. Singer C. (2008)։ A Short History of Science to the 19th century։ Streeter Press։ էջ 35 
  7. Needham C. W. (1978)։ Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain։ Loose Leaf։ էջ 75։ ISBN 978-0-398-03754-3 
  8. Aristotle։ «Book I 983b»։ Aristotle, Metaphysics։ Perseus Project 
  9. Ա.Առաքելյան (1968)։ Հունական գրականության պատմություն։ Երևան: «Լույս»։ էջ 155 
  10. Boyer, 1989, էջ "Ionia and the Pythagoreans" p. 43

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Boyer, C.B. (1989), A History of Mathematics (2nd տպ.), New York: Wiley, ISBN 978-0-471-09763-1  (1991 pbk ed. 0-471-54397-7)
  • Burnet John (1957) [1892]։ Early Greek Philosophy։ The Meridian Library  Third Edition(չաշխատող հղում)
  • Herodotus, Histories, A. D. Godley (translator), Cambridge: Harvard University Press, 1920; 0-674-99133-8. Online version at Perseus
  • Hans Joachim Störig, Kleine Weltgeschichte der Philosophie. Fischer, Frankfurt/M. 2004, 3-596-50832-0.
  • Kirk G.S., J.E. Raven (1957)։ The Presocratic Philosophers։ Cambridge: University Press 
  • Lloyd G. E. R.։ Early Greek Science: Thales to Aristotle 
  • Nahm Milton C. (1962) [1934]։ Selections from Early Greek Philosophy։ Appleton-Century-Crofts 
  • Pliny the Elder, The Natural History (eds. John Bostock, M.D., F.R.S. H.T. Riley, Esq., B.A.) London. Taylor and Francis. (1855). Online version at the Perseus Digital Library.
  •  Allman George Johnston (1911)։ «Thales of Miletus»։ in Chisholm Hugh։ Encyclopædia Britannica 26 (11th ed.)։ Cambridge University Press։ էջ 721 
  • Couprie Dirk L. (2011)։ Heaven and Earth in Ancient Greek Cosmology: from Thales to Heraclides Ponticus։ Springer։ ISBN 9781441981158 
  • Luchte James (2011)։ Early Greek Thought: Before the Dawn։ London: Bloomsbury Publishing։ ISBN 978-0567353313 
  • O'Grady Patricia F. (2002)։ Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy։ Western Philosophy Series 58։ Ashgate։ ISBN 9780754605331 
  • Mazzeo Pietro (2010)։ Talete, il primo filosofo։ Bari: Editrice Tipografica 
  • Priou, Alex (2016). "The Origin and Foundations of Milesian Thought." The Review of Metaphysics 70, 3–31.
  • Wöhrle Georg., ed. (2014)։ The Milesians: Thales. Translation and additional material by Richard McKirahan։ Traditio Praesocratica 1։ Walter de Gruyter։ ISBN 978-3-11-031525-7 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝