Էրդողանիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը

Էրդողանիզմ, վերաբերում է Թուրքիայի ներկայիս նախագահ և նախկին վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի քաղաքական գաղափարներին և օրակարգին, որը վարչապետ է դարձել 2003 թվականին և այդ պաշտոնը զբաղեցրել մինչև 2014 թվականին նախագահի պաշտոնում ընտրվելը։ Խարիզմատիկ հեղինակության շնորհիվ էրդողանիզմը նկարագրվել է որպես «քեմալականության ժամանակներից ի վեր Թուրքիայի ամենաուժեղ երևույթ»։ Այն ամբողջ երկրում լայն աջակցություն է վայելել[1] մինչև 2018 թվականի թուրքական տնտեսական ճգնաժամը, որը Էրդողանի վարկանիշի զգալի նվազում է առաջացրել[2][3]։ Նրա գաղափարական արմատները սկիզբ են առնում թուրքական պահպանողականությունից, և նրա առավել գերակշռող քաղաքական հետևորդը իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունն է, որը Էրդողանը հիմնել է 2001 թվականին։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպես պահպանողական ժողովրդավարության անձնավորված տարբերակ՝ էրդողանիզմի առանցքային գաղափարներն իրենց մեջ ներառում են կրոնից ոգեշնչված, ուժեղ կենտրոնացված ղեկավարություն, որը հիմնված է հիմնականում ընտրական համաձայնության և իշխանությունների բաժանման ու ինստիտուցիոնալ զսպումների ու հակակշիռների վրա[4]։ Քննադատները հաճախ անդրադարձել են Էրդողանի քաղաքական հայացքներին՝ անվանելով այն ավտորիտար և բռնապետական։ Էրդողանի նախընտրական հայացքները օտարերկրյա առաջնորդների կողմից, ինչպիսիններից է Հունգարիայի վարչապետ Վիկտոր Օրբանը, հաճախ նկարագրվում են որպես ոչ լիբերալ ժողովրդավարություն[5][6]։

Էրդողանիզմը նույնպես գտնվում է «Նոր Թուրքիա» ստեղծելու ձգտման խիստ ազդեցության տակ․ այն հեռանում է Թուրքիայի Հանրապետության քեմալական հիմնարար սկզբունքներից և վերացնում ամրագրված սահմանադրական առանցքային գաղափարները, որոնք հակասում են Էրդողանի տեսլականին, ինչպիսիք են աշխարհիկությունը[7]։ Էրդողանի կողմնակիցները հաճախ կոչ են անում վերականգնել Օսմանյան կայսրության մշակութային ու ավանդական արժեքները և քննադատում են Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի նախաձեռնած արևմտամետ սոցիալական բարեփոխումներն ու արդիականացումը։ Էրդողանի նկատմամբ լայն աջակցությունը հիմնականում բխում է Էրդողանի շուրջ անձի պաշտամունքի զարգացումից, ինչպես նաև խարիզմատիկ հեղինակության գերակայությունից։ Էրդողանի դերը, որը անձնավորված է որպես թուրքական պահպանողական արժեքների անհատական ներկայացուցիչ, դրսևորվել է Թուրքիայում նախագահական ընտրությունների նախընտրական ակնառու կարգախոսների տեսքով, ինչպիսիք են «Ազգի մարդը», որը թուրքերեն թարգմանվել է որպես «Milletin Adamı»:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Էրդողանիզմ» տերմինն առաջին անգամ հայտնվել է 2011 թվականի համընդհանուր ընտրություններում Էրդողանի հաղթանակից հետո, որտեղ նա առավելապես նկարագրվում էր որպես «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության լիբերալ տնտեսական և պահպանողական ժողովրդավարական գաղափարների կրող, որոնք խառնված էին Էրդողանի դեմագոգիայի և անձի պաշտամունքի հետ[8]։ Այդ տերմինի օգտագործումն ուժեղացել է, ինչը կապված է համաշխարհային ասպարեզում Էրդողանի մեծ ճանաչման հետ։ Տերմինը մեծ ճանաչում է գտել հատկապես նեոօսմանիզմի պատճառով, ինչը Էրդողանիզմի առանցքային գործոններից մեկն է և որի վրա էլ հիմնված է Թուրքիայի արտաքին քաղաքականությունը[9]։

Հիմնարար արժեքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկյան «Foreign Policy» լրատվական պարբերականը էրդողանիզմը բնութագրել է որպես գաղափարախոսություն, որի հիմքում Էրդողանի շուրջ ձևավորվող անձի պաշտամունքն է՝ այն անվանելով պոպուլիստական ավտորիտարիզմի ձև, որը նման է Ռուսաստանում իշխող պուտինիզմին։ «Foreign Policy» պարբերականը էրդողանիզմի հիմնական ատրիբուտներից է համարում նեոօսմանիզմը (Օսմանյան կայսրության փառաբանում), իսլամիզմը, Մերձավոր Արևելքում աևմտյան քաղաքական միջամտության նկատմամբ կասկածամտությունը, քեմալականության մերժումը և ժողովրդավարական գործընթացի և ընտրությունների սահմանափակումը[10]։

Կոնֆլիկտ իսլամիզմի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեև էրդողանիզմի տարրերը, հատկապես նրա կողմնակիցների կողմից օգտագործվող քաղաքական հռետորաբանությունը, ոգեշնչված էին իսլամիզմով, Էրդողանին շրջապատող անձանց անձի հսկայական պաշտամունքը, ինչպես պնդում են, մեկուսացրել է արմատական իսլամիստներին, որոնք թերահավատորեն են վերաբերվում պետական քաղաքականության մեջ նրա գերիշխանությանը։ Էրդողանի կենտրոնական և համապարփակ իշխանությունը՝ էրդողանիզմի կենտրոնական թեման, քննադատության է ենթարկվել իսլամիստների կողմից, որոնք կարծում են, որ հետևորդների նվիրվածությունը պետք է լինի ոչ թե առաջնորդի, այլ ավելի շուտ Ալլահի և իսլամի ուսմունքի նկատմամբ[11]։ Այսպիսով, Էրդողանի համապարփակ գերիշխանությունը նպաստել է իսլամիստական քննադատությանը․ նրան քննադատել են հատկապես իսլամիստական կուսակցությունները, որոնցից է «Երջանկություն» կուսակցությունը, որոնք պնդում են, որ էրդողանիզմը հիմնված չէ իսլամիզմի վրա, այլ դրա փոխարեն հիմնված է ավտորիտարիզմի վրա և կրոնական հռետորաբանություն է օգտագործում՝ պահպանողական կողմնակիցների շրջանում հասարակական աջակցությունը պահպանելու համար[12][13]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Erdoganism and Turkey's new prime minister – Middle East Monitor»։ Middleeastmonitor.com։ 2016-05-23։ Վերցված է 2016-07-30 
  2. «As Turkish Economy Sours, Erdogan's Party Could Lose Grip on Big Cities»։ Haaretz (անգլերեն)։ 2019-01-19։ Վերցված է 2019-08-29 
  3. «Erdogan picks EU fight, as Turkish economy tanks»։ EUobserver (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-08-29 
  4. «Türk tipi Başkanlık Sistemi nedir Kuzu açıkladı»։ Internethaber.com։ 2015-11-06։ Վերցված է 2016-07-30 
  5. Doug Bandow։ «Why Both Erdoganism and Kemalism May Finally Be Dead in Turkey»։ Huffingtonpost.com։ Վերցված է 2016-07-30 
  6. Zoltan Simon (2014-07-28)։ «Orban Says He Seeks to End Liberal Democracy in Hungary»։ Bloomberg.com։ Վերցված է 2016-07-30 
  7. East 61 Turkey։ «Erdoganism and democracy»։ Eastonline.eu։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-08-22-ին։ Վերցված է 2016-07-30 
  8. Awiti Alex (2011-10-02)։ «Erdoganism: A Word of Caution»։ Intpolicydigest.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-08-15-ին։ Վերցված է 2016-07-30 
  9. «Party purges and a war against the Kurds move Turkish President Erdogan closer to one-man rule»։ Gisreportsonline.com։ 2016-05-24։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-08-12-ին։ Վերցված է 2016-07-30 
  10. Akyol Mustafa (2016-06-21)։ Erdoganism։ Foreign Policy։ Վերցված է 2016-07-30 
  11. Is 'Erdoganism' a Threat to Turkey's Islamism?։ US News։ 2015-03-31։ Վերցված է 2016-07-30 
  12. Mustafa Akyol (2015-03-30)։ «Is 'Erdoganism' threat to Turkey's Islamism?»։ Al-monitor.com։ Վերցված է 2016-07-30 
  13. Yavuz M. Hakan, Öztürk Ahmet Erdi (2019-02-18)։ «Turkish secularism and Islam under the reign of Erdoğan»։ Southeast European and Black Sea Studies 0: 1–9։ ISSN 1468-3857։ doi:10.1080/14683857.2019.1580828