Jump to content

Էնումա էլիշ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Էնումա էլիշ

Տեսակգրական ստեղծագործություն
Ժանրպոեզիա և աշխարհի արարում
ԵրկիրԲաբելոնի թագավորություն
Բնագիր լեզուաքքադերեն

Էնումա էլիշ (Enūma Eliš, աքքադական սեպագիր ՝ 𒂊𒉡𒈠𒂊𒇺, որը նշանակում է «Երբ բարձունքի վրա»), բաբելոնական արարչագործության առասպել (անվանվել է սկզբի բառերով), գրվել է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջին և հին մերձավորարևելյան տիեզերագիտության միակ ամբողջական պահպանված նկարագրությմունը։ Այն հայտնաբերել է անգլիացի հնագետ Օստին Լայարդը 1849 թվականին (հատվածային տեսքով) Նինվեի (Մոսուլ, Իրաք) Աշուրբանիպալի ավերված գրադարանում։ Առասպելի տարբերակներից մեկն առաջին անգամ հրատարակել է անգլիացի ասորագետ Ջորջ Սմիթը 1876 թվականին։ Ակտիվ հետազոտությունները և հետագա պեղումները հանգեցրել են տեքստերի վրա աշխատանքի գրեթե լիովին ավարտին և թարգմանության բարելավմանը։

«Էնումա էլիշ»-ը ունի մոտ հազար տող և գրված է աքքադերենով՝ յոթ կավե սալիկների վրա, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է շումերա-աքքադական սեպագրի 115-ից 170 տող։ V սալիկի մեծ մասը երբեք չի վերականգնվել, բայց, բացի այս բացթողումից, տեքստը գրեթե ամբողջական է։

Յոթ սալիկների վրա նկարագրվում է աշխարհի արարումը, աստվածների միջև պայքարը, որը կենտրոնացած է Մարդուկին զոհաբերելու վրա, մարդու ստեղծումը՝ միջագետքյան աստվածություններին ծառայելու համար, և ավարտվում է Մարդուկին գովաբանող երկար հատվածով: Մարդուկի վերելքը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է, որ սկսվել է Իսինի երկրորդ դինաստիայից (մ.թ.ա. 1153-1022), որը սկսվել է, երբ Նաբուգոդոնոսոր I- ը Էլամից Մարդուկի արձանը վերադարձրել է, չնայած երբեմն առաջարկվում է նաև ուշ քասիթական թվական: Այդ գովաբանումը կարող է արտասանվել Մարդուկին նվիրված Ակիտուի փառատոնի («Ճակատագրերի փառատոն») ժամանակ[1]:

Որոշ ուշ շրջանի ասորական տարբերակներ Մարդուկը փոխարինում են ասորական Աշուր աստվածով։

Նախապատմություն և հայտնագործություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև հուշասալերի հայտնաբերումը, առասպելի զգալի մասը պահպանվել էր Բերոսոսի գրվածքների միջոցով (հիմնականում նրա հուն․՝ Βαβυλωνιακά («Բաբելոնիակա»), Բաբելոնի պատմության մեջ), որը մ.թ.ա. 3-րդ դարի բաբելոնացի գրող և Բելի (Մարդուկի) քուրմն էր։ Դրանք պահպանվել են Ալեքսանդր Բազմավեպի «Քաղդեացիների պատմություն» գրքում, որը Եվսեբիոսը վերարտադրել է իր «Քրոնիկոն» -ի 1-ին գրքում։ Այնտեղ նկարագրվում է անդունդային խավարի և ջրի նախնադարյան վիճակը, այնտեղ բնակվող երկու նախնադարյան էակների մասին, որոնք, ինչպես ասում են, ունեն երկակի սկիզբ։ Այնուհետև նկարագրությունը վերաբերում է հետագա էակների ստեղծմանը, մասամբ մարդկային, բայց թևերով, կենդանիների գլուխներով և մարմիններով, իսկ որոշները՝ երկու սեռական օրգաններով։ (Բերոսոսը նշում է, որ դրանց պատկերները կարելի է գտնել Բաբելոնի Բելի տաճարում - Esagila)։

Տեքստում նաև նկարագրվում է մի կին, որն առաջնորդում էր նրանց, որը կոչվում էր Օմորոկա, բաբելոներեն կոչվում էր Թալաթ, և որին սպանում է Բելը. նրան կիսում է՝ մի կեսից ստեղծելով Երկինք, մյուս կեսից՝ Երկիրը։ Բերոսոսը պնդում է, որ սա այլաբանություն է եղել։ Տեքստում նաև նկարագրվում է աստծո գլխատումը և աստծո արյան խառնումը Երկրի հողի հետ, որից ստեղծվում են մարդիկ: Վերջապես, նաև խոսվում, որ Բելը ստեղծում է աստղերը, Արեգակը, Լուսինը և մոլորակները[2][3][4]: Բերոսոսը նաև պատմում է Պարսից ծոցից եկած իմաստուն Օաննեսի մասին, որի գլխով ու մարմնով ձուկ էր, իսկ դեմքով և ոտքերով մարդ էր: Այս հիբրիդը, որը հայտնվել էր ծովից, մարդկանց սովորեցրել էր ամեն տեսակի գիտելիքներ, այդ թվում՝ գիր, օրենսդրություն, շինարարություն, մաթեմատիկա և գյուղատնտեսություն[3]: Բերոսոսը արարչագործության մասին պատմությունը ներկայացրել է Օաննեսի արտասանված ճառի տեսքով[4][2]: Նեոպլատոնիստ Դամասկիոսը նաև բաբելոնյան տիեզերաբանական հայեցակետի համառոտ տարբերակ է տվել, որը շատ մոտ է «Էնումա էլիշին»[5]:

Օ. Հ. Լեյարդը, Հորմուզդ Ռասամը և Ջորջ Սմիթը 1848-1876 թվականներին Նինվեի (Մոսուլի մոտ) Կույունջիկ բլրի վրա պեղումների ժամանակ Աշուրբանիպալի պալատի և գրադարանի ավերակներում (մ.թ.ա. 668-626) հայտնաբերել են կավե սալիկներ, որոնք պարունակում են աստվածաշնչյան պատմությունների անալոգներ պարունակող արձանագրություններ։

Սմիթը ուսումնասիրել է 1852 թվականին Ռասամի հայտնաբերած մոտ 20,000 բեկորները և նույնականացրել է Աստվածաշնչում հիշատակված Սալմանասար II, Թիգլաթ-Պալասար III, Սարգոն II, Սենեքերիմ, Ասարհադոն թագավորների և այլ կառավարիչների մասին հիշատակումներ։ Ավելին, նա հայտնաբերել է բաբելոնական ջրհեղեղի առասպելի տարբերակներ (տե՛ս Գիլգամեշի ջրհեղեղի առասպելը), ինչպես նաև արարչագործության առասպելներ[6][7]:

Ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ ասորական առասպելները վերցված են բաբելոնական առասպելներից կամ նման են դրանց: Բացի այդ, սըր Հենրի Ռոլինսոնը նկատել էր արարչագործության մասին աստվածաշնչյան պատմությունների և Բաբելոնիայի աշխարհագրության միջև նմանություններ: Նա ենթադրել է, որ աստվածաշնչյան արարչագործության մասին պատմությունները կարող են ծագել այդ տարածքից: Սմիթը հղում է հայտնաբերել Բրիտանական թանգարանի հավաքածուում գտնվող K 63 պիտակով մի սալիկի վրա, ինչպես նաև նմանատիպ տեքստ այլ սալիկների վրա: Այնուհետև Սմիթը սկսել է որոնել հավաքածուն՝ երկու առասպելների միջև տեքստային նմանություններ գտնելու համար և գտել է մի քանի հղումներ ջրհեղեղի առասպելի մասին՝ «Իզդուբար» գրությամբ (Գիլգամեշի սեպագրի բառացի թարգմանություն): Սմիթը իր աշխատանքը հրատարակել է, որից հետո կազմակերպվել է Ասորեստան գնալու արշավախումբ, որը ֆինանսավորել է The Daily Telegraph- ը: Այնտեղ նա գտել է ջրհեղեղը նկարագրող լրացուցիչ սալիկներ, ինչպես նաև արարչագործության մասին հատվածներ, բարի և չար «աստվածների» միջև պատերազմի մասին տեքստ և դրախտից մարդու արտաքսման առասպել: Սմիթի երկրորդ արշավախումբը հայտնաբերել է արարչագործության մասին լեգենդի լրացուցիչ հատվածներ: 1875 թվականին նա վերադարձել է և սկսել հրապարակել այս հայտնագործությունների մասին գրառումներ «Դեյլի Թելեգրաֆ» -ում 1875 թվականի մարտի 4-ից[6][7]:

Սմիթը ենթադրել է, որ արարչագործության առասպելը, ներառյալ մարդու անկումը նկարագրող մի մասը, սկզբնապես կարող էր ընդգրկել առնվազն ինը կամ տասը սալիկներ[8]։ Նա նաև նույնականացրել է սալիկներ, որոնց թեմաները մասամբ ավելի մոտ էին Բերոսոսի պատմածին[9]։ Սմիթի վաղ շրջանի որոշ համապատասխանություններ, ինչպիսիք են Եվայի գայթակղության պատմությունների, Բաբելոնի աշտարակի և Աստծո (Յահվե) կողմից Ադամին ու Եվային տրված հրահանգների հղումները, հետագայում սխալ են համարվել[10][11]։

Աստվածաշնչյան պատմությունների հետ կապը մեծ ուշադրություն է հրավիրել սալիկների վրա։ Բացի Սմիթի վաղ շրջանի ուսումնասիրություններից սալիկների վերաբերյալ, վաղ շրջանի թարգմանչական աշխատանքների թվում էին Է. Շրադերի, Ա. Հ. Սեյսի և Ժյուլ Օպերտի կատարած աշխատանքները։ 1890 թվականին Պետեր Յենսենը հրատարակել է Die Kosmologie der Babylonier թարգմանությունը և մեկնաբանությունը (Jensen 1890), որին հաջորդել է նորացված թարգմանությունը նրա 1900 Mythen und Epen -ում (Jensen 1900): 1895 թվականին Լայպցիգի պրոֆեսոր Զիմմերնը թարգմանել է բոլոր հայտնի հատվածները (Gunkel & Zimmern 1895), որը կարճ ժամանակ անց թարգմանել է Ֆրիդրիխ Դելիցշը, ինչպես նաև մի քանի այլ հեղինակների ներդրումները[12][5]:

1898 թվականին Բրիտանական թանգարանի հոգաբարձուները ձեռնարկել են հրատարակել իրենց մոտ պահվող ասորական և բաբելոնական արարչագործության բոլոր տեքստերի հավաքածուն, որը ձեռնարկել է Լեոնարդ Վ. Քինգը: Քինգը եզրակացրել է, որ Նինվեում հայտնի արարչագործության առասպելը սկզբնապես եղել է յոթ սալիկների վրա[13]: Այս հավաքածուն հրատարակվել է 1901 թվականին որպես Բրիտանական թանգարանում գտնվող բաբելոնական սալիկների սեպագիր տեքստերի XIII մաս (British Museum 1901): Քինգն իր սեփական թարգմանություններն ու նշումները հրատարակել է երկու հատորով՝ լրացուցիչ նյութերով 1902 թվականին՝ որպես «Արարչագործության յոթ սալիկներ կամ աշխարհի և մարդկության արարման մասին բաբելոնական և ասորական լեգենդներ» (King 1902): Այդ ժամանակ արդեն հայտնաբերվել էին վեցերորդ սալիկի լրացուցիչ հատվածներ, որոնք վերաբերում էին մարդու արարմանը. այստեղ Մարդուկը մարդուն ստեղծել է իր արյունից՝ խառնված ոսկորի հետ, ինչը համեմատության առիթ է տվել Ծննդոց 2:23-ի հետ («Սա հիմա ոսկոր է իմ ոսկորներից և մարմին՝ իմ մարմնից. նա կկոչվի «կին», որովհետև նա վերցվել է տղամարդուց»), որտեղ կնոջ արարումը պահանջում էր տղամարդու ոսկորի օգտագործում[12]:

Չորրորդ և վեցերորդ սալիկների վրա հիմնված նոր նյութերը նաև հաստատել են Բերոսոսի պատմության այլ տարրերը[12]: Քինգի կողմից ավելացված յոթերորդ սալիկը Մարդուկի գովեստն էր՝ օգտագործելով մոտ հիսուն վերնագիր՝ ավելի քան հարյուր տող սեպագիր արձանագրությունների վրա[14]: Այսպիսով, Քինգի Enūma Eliš ստեղծագործությունը բաղկացած էր հինգ մասից՝ աստվածների ծնունդը, Էայի և Աբզուի (աքքադերեն` Ապսու, շումերերեն` Աբզու) լեգենդը, Տիամատի (Թիամատ) նախնադարյան օձի առասպելը, արարչագործության պատմությունը և վերջապես Մարդուկին նվիրված հիմն՝ օգտագործելով նրա բազմաթիվ տիտղոսները[15]: Կարևոր է նշել, որ ասորական և բաբելոնական սալիկների վրա գաղտնագրերի առկայության դեպքում գրված է եղել նաև սալիկի համարը[16]:

Գերմանացի հետազոտողների հետագա արշավախմբերը 1902-1914 թվականներին հայտնաբերել են նոր սալիկների բեկորներ (մասնավորապես՝ 1-ին, 6-րդ և 7-րդ սալիկներ): Այստեղ Մարդուկին փոխարեն ասորական աստված Աշուրն է. 1-ին և 6-րդ սալիկների, ինչպես նաև 7-րդ սալիկի համար լրացուցիչ կարևոր աղբյուրները հայտնաբերել են համապատասխանաբար 1924-1925 և 1928-1929 թվականների արշավախմբերը[17]: Գերմանացիներըի հայտնաբերած Աշուրյան տեքստերը որոշակի ուղղումների կարիք ունեին. սպանվել է ոչ թե Մարդուկը, այլ Քինգուն, որի արյունով մարդիկ են արարվել[18]: Այս հայտնագործությունները լրացվել են հնավաճառականներից գնումներով: Արդյունքում, 20-րդ դարի կեսերին աշխատության տեքստի մեծ մասը հայտնի էր, բացառությամբ 5-րդ սալիկի[5]: Այս հետագա հայտնագործությունները լրացվել են 20-րդ դարի սկզբին հրատարակությունների և թարգմանությունների հոսքով[5]:

21-րդ դարում տեքստը շարունակում է մնալ ակտիվ հետազոտությունների, վերլուծության և քննարկման առարկա։ Նշանակալի հրատարակություններից են՝ «Ստանդարտ բաբելոնյան արարչագործության առասպելը» Enūma Eliš (Talon 2005); Das Babylonische Weltschöpfungsepos Enuma Elis ; Բաբելոնյան արարչագործության առասպելներ (Lambert 2013) ; enūma eliš (Gabriel 2014) և այլ աշխատանքներ[19][20]:

Թվագրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առասպելի ամենավաղ ձեռագիրը պեղվել է Աշուրում և թվագրվում է մ.թ.ա. 9-րդ դարով[21], չնայած հնարավոր է, որ այս թվականից առաջ էլ ընթերցվել է որպես բանավոր ավանդույթի մաս։

Թեև նախկինում համարվում էր, որ «Էնումա էլիշը» գրվել է Համմուրաբիի գահակալության օրոք[5], գիտնականների մեծ մասն այժմ կարծում է, որ դա քիչ հավանական է[22] և ընդունում է Իսինի երկրորդ դինաստիայի ժամանակաշրջանը[23][24][25][26]: Հին Բաբելոնյան ժամանակաշրջանում Մարդուկը պանթեոնի գլուխը չէր[27], փոխարենը հանդես էր գալիս որպես մեծ աստվածների և Համմուրաբիի միջև միջնորդ[28], և չկա որևէ ապացույց, որ Համմուրաբին կամ նրա հաջորդները Մարդուկին առաջ են մղել մյուս աստվածների հաշվին[22]: Հենց Իսինի երկրորդ դինաստիայի օրոք էր, որ Մարդուկին սկսել են անվանել աստվածների թագավոր, երբ Նաբուգոդոնոսոր I-ը Մարդուկի արձանը Էլամից վերադարձրել է[23]: Սոմերֆիլդի այն առաջարկին, որ Էնումա էլիշը պետք է թվագրվի քասիդական ժամանակաշրջանով[29], հակադարձել է Լամբերտը[24], սակայն աստվածների ցանկը՝ An = Anum-ը, 50 թիվը, որը ավանդաբար պատկանում է Էնլիլին, տալիս է Մարդուկին[24]: Դալլին դեռևս առաջարկում է, որ Էնումա էլիշը գրվել է Հին Բաբելոնյան ժամանակաշրջանում[30], սակայն այլ գիտնականներ նրա առաջարկը քիչ հավանական են համարում[25]:

Տարբերակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն սալիկների բազմաթիվ պատճեններ։ Նույնիսկ 1902 թվականին հայտնի էին առաջին սալիկի չորս պատճենների բեկորներ, ինչպես նաև քաղվածքներ, որոնք հնարավոր է՝ «ձեռագրի պրակտիկայի» օրինակներ են[12]: Աշուր-բանի-պալի գրադարանի սալիկները, որպես կանոն, լավ գրված էին նուրբ կավի վրա, մինչդեռ նորաբաբելոնյան սալիկները հաճախ ավելի քիչ որակյալ էին գրված և պատրաստված, չնայած գոյություն ունեին գեղեցիկ օրինակներ[12]: Բոլոր սալիկների՝ թե՛ ասորական, թե՛ բաբելոնական, տեքստը տողերով էր, այլ ոչ թե սյուներով, և տեքստի ձևը, ընդհանուր առմամբ, նույնն էր երկուսի մոտ էլ[12]:

Բրիտանական թանգարանում գտնվող մի սալիկ (համար 93014[31]), որը հայտնի է որպես արարչագործության լեգենդի «երկլեզու» տարբերակ, նկարագրում է մարդու և կենդանիների արարչագործությունը (Մարդուկի կողմից՝ Արուրուի օգնությամբ), ինչպես նաև Տիգրիս և Եփրատ գետերի, հողի և բույսերի, ինչպես նաև առաջին տների և քաղաքների արարչագործությունը[13]:

Արարչագործության առասպելի այլ տարբերակներ կարելի է գտնել նկարագրված King 1902-ում և Heidel 1951-ում։

Տեքստ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպոսն ինքնին հանգավորված չէ և չափածո չէ. այն կազմված է երկտողերից, որոնք սովորաբար գրված են նույն տողի վրա, երբեմն կազմելով քառատողեր[32]: Enūma Eliš վերնագիրը, որը նշանակում է «բարձրության վրա», սկզբի բառերն (Incipit) են։

Ստորև ներկայացված յուրաքանչյուր սալիկի հակիրճ բովանդակությունը հիմնված է «Աքքադական առասպելներ և էպոսներ» (Է. Ա. Սփեիսեր) և «Հին Կտակարանին վերաբերող հին մերձավորարևելյան տեքստեր» (Pritchard 1969) աշխատությունների թարգմանության վրա[33]։

Սալիկ 1

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
“

Երբ վերևում երկինքը անուն չուներ,
Ներքևում ամուր հողը անուն չուներ,
Ոչինչ, բացի նախնադարյան Աբզուից՝ նրանց ստեղծողից,
(Եվ) Մումմու*-Տիամատից, նա, ով ծնեց նրանց բոլորին, նրանց ջրերը խառնվեցին որպես մեկ մարմին։
Ոչ մի եղեգնյա խրճիթ չկար, ոչ մի ճահճուտ չէր հայտնվել,
Երբ ոչ մի աստված չէր ստեղծվել,
Անուննր չունեին, նրանց ճակատագիրն անորոշ էր,
Այդ ժամանակ ձևավորվեցին աստվածները նրանց մեջ։

 ”

- «Էնումա Էլիշ»-ի առաջին ութ տողերը։
(Pritchard 1969), էջ 60–61
*Այստեղ Մումմուն մակդիր չէ, Մումմու աստվածն է։

Պատմությունը սկսվում է արարչագործությունից առաջ, երբ գոյություն ունեին միայն նախնադարյան էակները՝ Աբզուն և Թիամատը, խառնված միմյանց։ Չկային այլ բաներ կամ աստվածներ, և ոչ էլ որևէ ճակատագիր էր կանխագուշակված։ Այնուհետև Աբզուի և Թիամատի խառնուրդից առաջացան երկու աստվածներ՝ Լահմուն և Լահամուն, հաջորդը Անշարն ու Քիշարը։ Անշարից առաջացավ Անու աստվածը, իսկ Անուից՝ Նուդիմմուդը (հայտնի է նաև որպես Էա)։

Այս նոր աստվածների իրարանցումն անհանգստացրեց և զզվեցրեց Աբզուին, և Աբզուն չկարողացավ հանգստացնել նրանց։ Աբզուն կանչեց Մումմուին՝ խոսելու Թիամատի հետ և առաջարկեց ոչնչացնել նոր աստվածներին, բայց Թիամատը չէր ցանկանում ոչնչացնել իրեն ստեղծածներին։ Մումմուն Աբզուին խորհուրդ տվեց ոչնչացնել նրանց, և նա ընդունեց Մումմուի խորհուրդը։ Նոր աստվածները լսեցին դրա մասին և անհանգստացան։ Սակայն Էան կախարդանք հորինեց՝ Աբզուին քնեցնելու համար։

Մումմուն փորձեց արթնացնել Աբզուին, բայց չկարողացավ։ Էան վերցրեց Աբզուի հալո-պսակը և ինքը կրեց այն, սպանեց Աբզուին և շղթայեց Մումմուին։ Աբզուի տաճարը (E-Abzû) դարձավ Էայի բնակավայրը՝ իր կնոջ՝ Դամկինայի հետ միասին։ Աբզուի սրտում Էան և Դամկինան ստեղծեցին Մարդուկին։ Մարդուկի շքեղությունը գերազանցեց Էային և մյուս աստվածներին, և Էան նրան անվանեց «Իմ որդի՝ Արև»։ Անուն ստեղծեց չորս քամիները։

Այլ աստվածներ ծաղրեցին Թիամատին. «Երբ քո ամուսինը (Աբզուն) սպանվեց, դու ոչինչ չարեցիր» և բողոքում էին հոգնեցուցիչ քամուց։ Այնուհետև Թիամատը հրեշներ ստեղծեց՝ մյուս աստվածների դեմ կռվելու համար՝ տասնմեկ քիմերային արարածներ՝ զենքերով, որոնց առաջնորդ նշանակեց իր նոր ամուսնուն՝ Քինգուին։ Թիամատը Քինգուին տվեց «Ճակատագրերի սալիկը», ինչը նրա հրամանատարությունը դարձրեց անվիճելի։

Սալիկ 2

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էան լսեց Թիամատի՝ Աբզուի դեմ պայքարելու և վրեժ լուծելու ծրագրի մասին։ Նա խոսեց իր պապիկ Անշարի հետ՝ պատմելով, որ շատ աստվածներ են միացել Թիամատի գործին, և որ նա ստեղծել է տասնմեկ հրեշավոր արարածներ, որոնք պատրաստ են պատերազմի, և Քինգուին դարձրել է նրանց առաջնորդը՝ հանձնելով «Ճակատագրերի սալիկը»։ Անշարը անհանգստավ և Անուին ասաց, որ գնա Թիամատին հանգստացնելու, բայց նա չափազանց թույլ էր նրան դիմակայելու համար և հետ դարձավ։ Անշարն ավելի անհանգստացավ՝ մտածելով, որ ոչ մի աստված չի կարող դիմադրել Թիամատին։

Վերջապես, Անշարը Մարդուկին առաջադրեց որպես պաշտպան։ Մարդուկին բերեցին, և նա հարցրեց, թե որ աստծո հետ պետք է կռվի։ – Ինչին Անշարը պատասխանեց, որ դա աստված չէ, այլ աստվածուհի Թիամատն է։ Մարդուկը վստահորեն կանխատեսեց, որ կհաղթի, բայց պահանջեց խոստանալ՝ իրեն հռչակել գերագույն աստված՝ նույնիսկ Անշարից վեր իշխանությամբ։

Սալիկ 3

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անշարը խոսեց բուժող աստվածուհի, աստվածային պատգամաբեր Գագայի (𒀭𒂵𒂵, կամ Կակկա) հետ, ով խորհուրդ տվեց նրան կանչել Լահմուին և Լահամուին և պատմել նրանց Թիամատի պատերազմական ծրագրերի, ինչպես նաև Մարդուկի գերիշխանության պահանջի մասին, եթե նա հաղթի նրան։ Լահմուն, Լահամուն և մյուս իգիգիները (երկնային աստվածներ, հետ-աքքադական՝ աննունակի) վշտացան, բայց միասին խմեցին՝ քնկոտ դառնալով և վերջապես հավանություն տալով Մարդուկի հետ կնքված պայմանագրին։

Սալիկ 4

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդուկին գահ տրվեց, և նա դասվեց մյուս աստվածներից վեր, որոնք պատվում էին նրան։

“

Տե՛ր, իսկապես Քո հրամանը աստվածների մեջ առաջինն է։
Ասա միայն կործանել կամ ստեղծել, դա կլինի։
Բացիր բերանդ` պատկերները կանհետանան։
Կրկին խոսիր, և պատկերները կվերականգնվեն։

 ”

- (Մարդուկի հետ խոսում են այլ աստվածներ)
Սալիկ IV։ Տողեր 20–23 (Pritchard 1969, էջ. 66)

Մարդուկին նաև տրվեց գավազան և զգեստներ, ինչպես նաև զենքեր՝ Թիամաtի դեմ պայքարելու համար՝ աղեղ, կապարճ, մական և կայծակի հարվածներ, ինչպես նաև չորս քամիներ։ Նրա մարմինը բոցավառվում էր։

Չորս քամիների միջոցով Մարդուկը թակարդը գցեց Թիամատին։ Ավելացրեց մրրիկ, ցիկլոն և Իմհուլլու («Չար քամի»). յոթ քամիները միասին անհանգստացրեցին Թիամատին։ Իր մարտակառքով, որը քարշ էին տալիս չորս արարածներ, Մարդուկն առաջ շարժվեց։ Նա մարտահրավեր նետեց Թիամատին՝ պնդելով, որ նա անարդարացիորեն Քինգուին իր ամուսինն էր դարձրել՝ մեղադրելով նրան խնդիրների աղբյուրը լինելու մեջ։ Զայրացած՝ Թիամատը նետվեց Մարդուկի հետ մենամարտելու։

Մարդուկը Անուից նվերը ստացած ցանցն օգտագործեց Թիամատին խճճելու համար։ Թիամատը փորձեց կուլ տալ Մարդուկին, բայց «Չար քամին» լցրեց նրա բերանը։ Նրա ներսում պտտվող քամիների պատճառով Թիամատը փքվեց։ Մարդուկը նետահարեց նրա սիրտը, և Թիամատը սպանվեց։

Մյուս աստվածները փորձեցին փախչել, բայց Մարդուկը գերի վերցրեց նրանց, կոտրեց նրանց զենքերը և ցանցը նետեց նրանց վրա։ Թիամատի տասնմեկ հրեշները նույնպես գերի ընկան և շղթայվեցին: Քինգուն բանտարկվեց, իսկ «Ճակատագրերի սալիկը» նրանից խլեցին։ Այնուհետև Մարդուկը մականով ջարդեց Թիամատի գլուխը, իսկ նրա արյունը տարավ Հյուսիսային քամին։

Այնուհետև Մարդուկը Թիամատի մնացորդները բաժանեց երկու մասի։ Մի կեսից նա ստեղծեց երկինքը, որի մեջ նա տեղեր ստեղծեց Անուի, Էնլիլի և Էայի համար։

Սալիկ 5

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդուկն աստվածների պատկերներ ստեղծեց համաստեղություններում և դրանցից որոշեց տարվա օրերը։ Նա ստեղծեց գիշերն ու ցերեկը, ինչպես նաև լուսինը։ Նա ստեղծեց ամպերն ու անձրևը, և դրանց ջրերով ստեղծվեցին Տիգրիսն ու Եփրատը։ Մարդուկը «Ճակատագրի սալիկը» տվեց Անուին։

Թիամատի տասնմեկ հրեշների արձանները պատրաստվեցին և տեղադրվեցին Ապսուի (տիեզերական քաղցրահամ ջրերի օվկիանոս՝ երկնակամար, որի մեջ լողում է Երկիրը՝ ըստ աքքադաշումերական կոսմոգոնիայի) դարպասների մոտ։

Սալիկ 6

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդուկը խոսեց Էայի հետ՝ ասելով, որ ինքը կօգտագործի իր սեփական արյունը՝ մարդուն ստեղծելու համար, և որ մարդը կծառայի աստվածներին։ Էան խորհուրդ տվեց աստվածներից մեկին ընտրել որպես զոհաբերություն, իսկ իգիգիները խորհուրդ տվեցին ընտրել Քինգուին։ Վերջինիս արյունը այնուհետև օգտագործվեց մարդուն ստեղծելու համար։

“

Կառուցե՛ք Բաբելոնը, որի կառուցումը դուք պատվիրեցիք, և թող դրվեն նրա աղյուսները։ Դուք այն կկոչեք «Սրբարան»։

 ”

- (Մարդուկը հրամայում է մյուս աստվածներին՝ անունակիներին)
Սալիկ IV։ Տողեր` 57–58 (Pritchard 1969, էջ. 68)

Մարդուկը աստվածներին բաժանեց «վերևում» և «ներքևում»՝ երեք հարյուրը՝ երկնքում, վեց հարյուրը՝ երկրի վրա։ Այնուհետև աստվածները առաջարկեցին նրա համար գահ կամ սրբավայր կառուցել։ Մարդուկը նրանց հանձնարարեց կառուցել Բաբելոնը։ Այնուհետև աստվածները մեկ տարի անցկացրին աղյուսներ պատրաստելով. նրանք մեծ բարձրության վրա կառուցեցին Էսագիլան (Մարդուկի տաճարը), որը դարձավ Մարդուկի, Էայի և Էնլիլի բնակավայրը։

Այնուհետև կազմակերպվեց խնջույք, որտեղ հիսուն մեծ աստվածներ զբաղեցրին իրենց տեղերը, Անուն գովաբանեց Էնլիլին, ապա Մարդուկին։

Մարդուկին տրվեցին առաջին ինը անունները կամ տիտղոսները։

Սալիկ 7

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարդացվեցին Մարդուկի հիսուն անուններից կամ տիտղոսներից մնացածը։

Կոլոֆոն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
“

«Երբ վերևում»
Ազգերի թագավոր Աշուրբանիպալի պալատ, Ասորեստանի թագավորի,
որին Նեբոն և Թասմիթը ուշադիր ականջներ էին շնորհել,
նա ջանասիրաբար փնտրել է փորագրված սալիկների իմաստությունը,
որն ինձնից առաջ եղած թագավորներից,
ոչ մեկը չէր փնտրել այդ գրությունների մեջ։

Նեբոյի իմաստությունը. † տպավորություննե՞րը, աստված-ուսուցչի մասի՞ն, բոլորը հիանալի են,

սալիկների վրա ես գրել եմ, ուսումնասիրել եմ, դիտարկել եմ և
իմ ժողովրդին ուսումնասիրելու համար ես դրել եմ իմ պալատում[34]:

 ”

- † Նեբոն գրագիտության, գրագիրների և իմաստության աստվածն էր, իսկ Թասմիթը կամ Թասմետուն՝ նրա կինը։

Սմիթի ուսումնասիրած սալիկներում նաև կային վերագրումներ սալիկի հետևի մասում: Առաջին սալիկը պարունակում էր ութ տող կոլոֆոն: Սմիթը դրանք վերծանել ու թարգմանել է.

Նշանակություն, մեկնաբանություն և ծիսական օգտագործում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էնումա էլիշի բնույթի պատճառով, այն կարող է ներկայանալի չլինել Միջագետքի արարչագործության առասպելների համար[35]: Էնումա էլիշը հղում է կատարում բազմաթիվ առասպելների և այլ տեքստերի, իսկ Մարդուկին տրվում են թագավորական արձանագրություններում սովորաբար վկայված մակդիրներ[36]: Հաճախ նկատվում են նմանություններ Անզուի առասպելի հետ[37]: Օրինակ՝ երկու առասպելներում էլ որպես հիմնական առարկա օգտագործվում է Ճակատագրի սալիկը, և Նինուրտան ու Մարդուկը օգտագործում են նմանատիպ զենքեր[38], իսկ Անզուի առասպելի տողերը հարմարեցվել են Էնումա էլիշի պատմությանը, օրինակ՝ Անզուի փետուրները, որոնք քամին քշում է, հարմարեցվել է Թիամատի արյանը, որը քշում է քամին[39]:

Մարդուկը ջրհեղեղներն ու փոթորիկները որպես զենք է օգտագործելը և ցանց օգտագործելը՝ Թիամատին (անձնավորված ծովը) բռնելու համար, տրամաբանական իմաստ չունեն, բայց դրանք զենքեր են, որոնք Նինուրտան օգտագործում է Անզուի առասպելում և Լուգալ-է առասպելում[40], և Անզուի դեմ ցանցի օգտագործումը իմաստ կունենար[41]:

Նինուրտայի հետ կապված այլ ավանդույթներ նույնպես կիրառվել են Մարդուկի նկատմամբ Էնումա էլիշում, օրինակ՝ Նինուրտայի զենքերից մեկի (երկար փայտ) անունը տրվել է Մարդուկի աղեղին[40]: Թեև իմաստ կունենար պարզապես սա վերագրել նրան, որ Մարդուկն օգտագործել է Նինուրտայի մոդելը պարզապես, քանի որ այն ամենամոտն էր Նինուրտային վերաբերող ավանդույթներին, որն արդեն օգտագործվել էր Գիլգամեշ էպոսում հերոսությանը հղում անելու համար, և Նինուրտայի պատկերները կարևոր դեր էին խաղում նեոասորական գաղափարախոսության մեջ[42]:

Անզուի մասին առասպելից բացի, կան նաև «Էնումա էլիշ» և «Ատրահասիս» էպոսի միջև նմանություններ։ Ե՛վ Աբզուն, և՛ Էնլիլը ցանկանում էին ոչնչացնել աղմուկի աղբյուրը, որը խանգարում էր նրանց քնել[26] (Էնլիլի համար սա մարդկությունն էր, իսկ Աբզուի համար՝ նրա սերունդը)։ Այնուհետև և՛ Նինտուն, և՛ Թիամատը ողբում են իրենց ճակատագիրը[26]: Վիսնոմը նաև ենթադրում է, որ Էնումա էլիշի և Ատրահասիսի սկզբի միջև նմանությունն այն էր, որ Աբզուն մարդկանց հիշեցներ Էնլիլին, ուստի Աբզուի տապալումը խորհրդանշականորեն ներկայացնում է Էնլիլի՝ պանթեոնի հին ղեկավարի, գահընկեցությունը[26]: Էնլիլն ակնհայտորեն բացակայում է Էնումա էլիշի մեծ մասում, միայն հայտնվում է Մարդուկին իր տիտղոսը առաջարկելու համար, Մարդուկը ստանում է հիսուն անուն, իսկ 50-ը Էնլիլի թիվն էր[26]:

Այլ համեմատություններ նույնպես կան, օրինակ՝ Մարդուկի երկրպագության նկարագրությունը Մարդուկի «Դևերին ուղղված ուղերձ»-ում նկարագրվածի հետ[43], իսկ տիեզերքի ստեղծումը X սալիկի սկզբում՝աստղագիտական շարքի Էնումա Անու Էնլիլի XXII սալիկի հետ։ Էնումա Անու Էնլիլում տիեզերքի ստեղծումը վերագրվում է Անուին, Էնլիլին և Էային, մինչդեռ Էնումա էլիշում տիեզերքի ստեղծումը վերագրվում է Մարդուկին, իսկ Էնլիլին և Էային տրվում է որոշակի պադեր[43]:

Աստծո (սովորաբար փոթորկի աստծո) ծովի դեմ կռվող առասպելը լավ հայտնի է Հին Մերձավոր Արևելքում, ներառյալ այնպիսի առասպելներ, ինչպիսիք են «Հեդամմուի երգը», «Բաալի ցիկլը», «Իլույանկայի առասպելը» և Աստարտեի պապիրուսը: «Հեդամմուի երգում» և «Իլույանկայի առասպելում» ծովը հանդես է գալիս որպես աստծո թշնամիների բազմացման վայր, քանի որ և՛ Հեդամմուն, և՛ Իլույանկան ծովային հրեշներ էին[44]: «Ծովի երգը», որը ենթադրաբար պատկանում է (խուռի-խեթական գերագույն աստված) Կումարբիի ցիկլին[45], հավանաբար պատմում է փոթորկի աստված Թեշուբի և ծովի աստծո կռվելու պատմությունը, չնայած տեքստը վնասված է և հատվածական: Աստարտեի պապիրուսում նույնպես հիշատակում է ծովի հետ պայքարը[44], և ուգարիթական Բաալի ցիկլում Բաալ Հադադը կռվում է Յամի դեմ իր դիրքերի համար[44]:

Սելևկյան շրջանի ծիսական տեքստում նշվում է, որ Enūma Eliš արտասանվում էր Ակիտուի տոնի ժամանակ[46]: Գիտնականները վիճելի են համարում այս ընթերցումը տեղի է ունեցել թե ոչ, դրա նպատակը և նույնիսկ հիշատակվող տեքստի ինքնությունը։ Վերլուծաբանների մեծ մասը կարծում է, որ տոնը վերաբերում էր և ներառում էր Մարդուկի կողմից Թիամատի պարտության որոշակի վերստեղծում, որը ներկայացնում էր վերականգնման ցիկլ և քաոսի նկատմամբ հաղթանակ։

Այնուամենայնիվ, Ջոնաթան Զ. Սմիթի վերլուծությունը նրան հանգեցրել է այն պնդմանը, որ ծեսը պետք է հասկանալ հետասորեստանյան և հետբաբելոնյան կայսերական համատեքստով և կարող է ներառել հոգեբանական և քաղաքական թատրոնի տարրեր, որոնք օրինականացնում են ոչ բնիկ սելևկյան կառավարիչներին: Նա նաև կասկածի տակ է դրել, թե արդյոք Էնունա էլիշն այդ ժամանակահատվածում կարդացվածը նույնն էր, ինչ որ հայտնի էր հին ասորեստանցիներին։

Արդյոք Էնումա էլիշ արարման առասպելը ստեղծվել է Ակիտուի ծեսի համար, թե՞ հակառակը, կամ ոչ մեկը, ոչ մյուսը, հստակ չէ։ Այնուամենայնիվ, առասպելի և տոնի միջև թեմատիկ կապեր կան, և կան նաև ապացույցներ, որ տոնը նշվել է նեոբաբելոնյան շրջանում, որը լավ համընկնում է Էնումա էլիշի առասպելի հետ[47]: Էնումա էլիշի տարբերակներից մեկը ենթադրվում է, որ այն կարդացվել է նաև Կիսլիմու (Բաբելոնյան օրացույցով՝ նոյեմբեր) ամսվա ընթացքում[48][49]:

Առաջարկվել է պոեմի այդ ծիսական ընթերցումը համընկել է Տիգրիսի կամ Եփրատի գարնանային հեղեղի հետ, որը հաջորդել է վերևում գտնվող լեռնային շրջաններում ձյան հալվելուն։ Այս մեկնաբանությունը հաստատվում է (ջրային էակ) Թիամատի Մարդուկի կողմից պարտությամբ[5]:

Ազդեցությունը Աստվածաշնչյան հետազոտությունների վրա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էնումա էլիշը պարունակում է բազմաթիվ զուգահեռներ Հին Կտակարանի հատվածների հետ, ինչը որոշ հետազոտողների հանգեցրել է այն եզրակացության, որ դրանք հիմնված են Միջագետքի աշխատությունների վրա: Ընդհանուր նմանությունների թվում են՝ հղումներ արարչագործությունից առաջ ջրային քաոսի մասին, քաոսի բաժանումը երկնքի և երկրի, տարբեր տեսակի ջրեր և դրանց բաժանումը, ինչպես նաև էպոսի յոթ սալիկների և արարչագործության յոթ օրերի միջև թվային նմանությունը[5]:

Այնուամենայնիվ, մեկ այլ վերլուծություն (Heidel 1951) նշում է բազմաթիվ տարբերություններ, այդ թվում՝

  • բազմաստվածությունն ընդդեմ միաստվածության
  • ուժերի ու որակների մարմնավորումը բաբելոնյան առասպելում ընդդեմ Աստծո կողմից անվերապահ արարչությանը աստվածաշնչյան պատմություններում
  • նյութի մշտականությունն ընդդեմ ոչնչից արարման
  • Մարդուկի հրեշների հետ երկարատև մարտերի համար որևէ իրական զուգահեռի բացակայությունը:

Նա նաև նշում է երկու տեքստերի որոշ ընդհանուր ընդհանրություններ այլ կրոնների հետ, ինչպիսիք են եգիպտական, փյունիկյան և վեդայական աշխատություններում հանդիպող ջրային քաոսը, և որ երկու տեքստերն էլ գրվել են սեմական ընդհանուր արմատ ունեցող լեզուներով[5]:

Մարդու արարման հարցում կան նմանություններ փոշու կամ կավի օգտագործման մեջ, սակայն մարդու արդյունավետությունը շրջված է երկու տեքստերում. Էնումա էլիշում նրանք ստեղծվում են որպես արդեն իսկ աստվածների ծառաներ, մինչդեռ Ծննդոցում, ավելի շատ ազատություն ստանալով, ձախողման հնարավորություն է ստեղծվում: Այնուամենայնիվ, երկուսում էլ փոշին ներծծվում է «աստվածությամբ», կամ Էնումա էլիշում աստծո արյամբ, կամ Ծննդոցում Աստծո պատկերով ստեղծվելով[5]: Ինչ վերաբերում է յուրաքանչյուր համակարգի յոթ սալիկներին և յոթ օրերին, համարակալված երթուղիներն ընդհանուր առմամբ չեն համընկնում, բայց արարչագործության իրադարձությունների հերթականությամբ կան որոշ ընդհանրություններ. նախ խավար, ապա լույս, երկինք, չոր երկիր և վերջապես մարդ, որին հաջորդում է հանգստի շրջան[5]:

Զուգահեռները բացատրելու համար առաջարկվել են տարբեր տեսություններ: Հիմնվելով տեքստերում հատուկ անունների վերլուծության վրա՝ Ալբերտ Թ. Քլեյը ենթադրել է, որ

  • Էնումա էլիշն Ամուրու աստծո սեմական առասպելի և Էրիդուի շումերական առասպելի համադրություն է։ Ենթադրվում է, որ այս տեսությունը պատմական կամ հնագիտական ապացույցներ չունի։
  • Այլընտրանքային տեսություն է այն ենթադրությունը, որ Միջագետքի առասպելը տարածվել է արևմտյան այլ մշակույթների (ինչպիսիք են հրեաները) վրա. Միջագետքի մշակույթը իր ազդեցություն է թողել նրանց բաբելոնյան գերության (մ.թ.ա 597-539) ժամանակ։
  • Երրորդ բացատրությունը ենթադրում է երկու կրոնական համակարգերի համար ընդհանուր նախնիների առկայություն[50]:

Փրինսթոնի աստվածաբանական սեմինարիայից Քոնրադ Հայերսը ենթադրում է, որ Ծննդոցը, փոխանակ ընդունելու վաղ շրջանի բաբելոնյան և այլ արարչագործության առասպելները, բանավեճային կերպով դիմել է դրանց՝ «հերքելու բնության աստվածացումը և դրանց ուղեկցող աստվածային ծագման, աստվածային հակամարտության և աստվածային վերելքի առասպելները»[51]: Այս տեսության համաձայն՝ Էնումա էլիշը մանրամասնում է աստվածային և անգործուն նյութի միջև փոխկապակցվածությունը, մինչդեռ «Ծննդոց» գրքի նպատակը եղել է նշել հուդայական Աստված Յահվե Էլոհիմի գերակայությունը ողջ արարչագործության (և բոլոր մյուս աստվածությունների) նկատմամբ։

Էնումա էլիշի կոտրված սալիկը, կարծես, վերաբերում է շաբաթի հասկացությանը։ Համատեքստային վերականգնումը պարունակում է հազվադեպ վկայված Սաբատտում (Sapattum կամ Sabattum ) բառը, ինչպես լիալուսինը, որը կապված է կամ միաձուլված է եբրայական շաբբատ (Shabbat ) բառի հետ (հմմտ. Genesis 2:2–3 ), բայց ամսական, այլ ոչ թե շաբաթական։ Այն համարվում է շումերական sa-bat բառի մի ձև («կիսահանգիստ»), որը աքքադերենում վկայված է որպես ում նուհ լիբբի (um nuh libbi , «կիսահանգստի օր»): Վերակառուցված տեքստում գրված է. «[Շաբաթ]ին դու կհանդիպես, երբ լինի [ամսվա] կեսը»[52]:

Կարծիք կա, որ ժամանակակից Ռամալլահի մոտ գտնվող դամբարանում հայտնաբերված «Այն Սամիա» գավաթը պատկերում է Էնումա էլիշի տեսարաններին նման տեսարաններ, և ցույց է տալիս Միջագետքի հստակ ազդեցությունը Քանանի վրա միջին բրոնզի դարաշրջանում: Երկգլխանի աստծո պատկերները և աշխարհի ստեղծումը վիշապից ապահովում են էպոսի ստեղծման ամենավաղ վկայությունը[53]:

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Balancing Power and Space: a Spatial Analysis of the Akītu Festival in Babylon after 626 BCE» (անգլերեն). 2016-08-30. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  2. 1 2 Cory, 1828
  3. 1 2 Cory, 1876
  4. 1 2 Mayer Burstein, 1978
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Heidel, 1951
  6. 1 2 Budge, 1921, էջ 1
  7. 1 2 Smith, 1876
  8. ↑ Smith, 1876, էջ 13
  9. ↑ Smith, 1876, էջեր 101–112
  10. ↑ Budge, 1921, p. 67, Note 2
  11. ↑ King, 1902, v. 1, preface; pp. 219ff., Appendix IV
  12. 1 2 3 4 5 6 King, 1902
  13. 1 2 Budge, 1921
  14. ↑ King, 1902, էջ lxiii
  15. ↑ King, 1902, էջ lxvii
  16. ↑ King, 1902, էջ cxiii
  17. ↑ Heidel, 1951, էջ 1
  18. ↑ Luckenbill, 1921
  19. ↑ Seri, Andrea (2017). «Some Notes on enūma eliš». Journal of the American Oriental Society. 137: 833–38. doi:10.7817/jameroriesoci.137.4.0833. JSTOR 10.7817/jameroriesoci.137.4.0833.
  20. ↑ Haubold, Johannes (2017). «From Text to Reading in Enūma Eliš» (PDF). Journal of Cuneiform Studies. The American Schools of Oriental Research. 69: 221–246. doi:10.5615/jcunestud.69.2017.0221. JSTOR 10.5615/jcunestud.69.2017.0221. S2CID 164283912. «The last decade has seen important advances in scholarship on the Babylonian poem Enuma Elis. Three new editions, by Talon (2005), Kämmerer and Metzler (2012), and Lambert (2013), have collected the extant manuscripts and on that basis established a much improved text.»
  21. ↑ Frahm, 2010, էջ 5
  22. 1 2 Sommerfield, 1987
  23. 1 2 Beaulieu, 2018
  24. 1 2 3 Lambert, 1984
  25. 1 2 Frahm, 2010
  26. 1 2 3 4 5 Wisnom, 2020
  27. ↑ Lambert, 2013
  28. ↑ Johandi, 2018
  29. ↑ Sommerfield, 1982
  30. ↑ Dalley, 2008
  31. ↑ Library of Ashurbanipal No. 93014, British Museum
  32. ↑ Heidel, 1951, էջ 15
  33. ↑ (1950). "Akkadian Myths and Epics". In James B. Pritchard (ed.). Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament. Princeton University Press.
  34. ↑ (Smith 1876, էջեր 63–64)
  35. ↑ Wisnom, 2020, էջ 67–68
  36. ↑ Seri, 2014, էջ 97
  37. ↑ Lambert, 2013, էջ 449
  38. ↑ Dalley, 2008, էջ 230
  39. ↑ Seri, 2014, էջ 99
  40. 1 2 Lambert, 2013, էջ 451
  41. ↑ Lambert, 2013, էջ 450
  42. ↑ Wisnom, 2020, էջ 69
  43. 1 2 Seri, 2014
  44. 1 2 3 Ayali-Darshan, 2015
  45. ↑ Bachvarova, 2017
  46. ↑ Smith, Jonathan Z. (1982), Imagining Religion: From Babylon to Jonestown, University of Chicago Press, էջ 93, ISBN 0-226-76360-9
  47. ↑ Sommer, 2000, էջեր 81–85; p. 82, note 7; p. 90; p. 91, note 49
  48. ↑ Sommer, 2000, էջեր 91, note 49
  49. ↑ Nakata, Ichiro (1968). «Problems of the Babylonian Akitu Festival» (PDF). Journal of the Ancient Near Eastern Society. 1: 42. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2026-01-05-ին. Վերցված է 2025-12-02-ին.
  50. ↑ Heidel, 1951, էջեր 129–139
  51. ↑ Conrad Hyers, M. (1984). The Meaning of Creation: Genesis and Modern Science. John Knox.
  52. ↑ Hastings, James, ed. (1918). «Sabbath (Babylonian)». Encyclopedia of Religion and Ethics. Vol. 10. Kessinger. էջեր 889–891.
  53. ↑ Yadin, Y. (1971). «A Note on the Scenes Depicted on the 'Ain-Samiya Cup». Israel Exploration Journal. 21 (2/3): 82–85. JSTOR 27925266.

Հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Էնումա_էլիշ&oldid=10893001» էջից