Էմբոլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Պոկված թրոմբով առաջացած էմբոլիա։

Էմբոլ (հունական ἔμβολος[1] «սեպ» բառից), արյան շրջանառությունում թափառող ազատ զանգված, որը կարող է առաջացնել խցանում զարկերակային մազանոթների ցանցում (զարկերակային օկլյուզիա) իր ծագման վայրից որոշ հեռավորության վրա[2]։ Տարբերում են էմբոլների բազմաթիվ տեսակներ՝ խոլեսթերինային բյուրեղներ կամ վահանիկ, թրոմբներ, ճարպային մարմնիկներ, գազային պղպջակներ և օտար մարմիններ։

Ի տարբերություն էմբոլի, կան անոթային վնասումից, էպիթելային ախտահարումից և անոթների բորբոքման հետևանքով տեղում զարգացած աթերոմաներ և թրոմբներ, որոնք ազատ չեն տեղաշարժվում արյան հունի մեջ, սակայն նույնպես կարող են խցանել անոթի լուսանցքը։ Այնուամենայնիվ, եթե թրոմբը պոկվում է իր ծագման վայրից, այն վերածվում է թրոմբոէմբոլի և տեղաշարժման ժամանակ չքայքայվելու դեպքում կարող է դառնալ էմբոլիայի պատճառ[3]։

Այս տերմինը առաջարկվել է 1848 թվականին Ռուդոլֆ Վիրխովի կողմից[4]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Թրոմբոէմբոլիա - թրոմբից առաջացած էմբոլիա
  • Խոլեստերինային էմբոլիա - խոլեստերինից ծագած էմբոլիա, հաճախ անոթների աթերոսկլերոտիկ վահանիկից ձևավորված
  • Ճարպային էմբոլիա - ոսկրային կոտրվածքից կամ ճարպային կաթիլից ձևավորված
  • Օդային էմբոլիա (նաև հայտնի է ինչպես գազային էմբոլիա) - օդային պղպջակներից ձևավորված
  • Սեպտիկ էմբոլիա - բակտերիաներ պարունակող թարախային էմբոլիա
  • Հյուսվածքային էմբոլիա - հյուսվածքների փոքր մասնիկներից ձևավորված
  • Օտար մարմնի էմբոլիա - օտար նյութից (օր.՝ տալկ) և այլ փոքր մասնիկներից ձևավորված
  • Ամնիոտիկ հեղուկով (պտղաջրերով) էմբոլիա- պտղաջրերի, ֆետալ բջիջների, մազերի կամ օրինակ պլացենտար հարթակի մայրական կողմի  արյունահոսքից եկած մասնիկներով և ալերգիկ ռեակցիա ձևավորող տրիգերներից (ազդակներից) ձևավորված։

Թրոմբոէմբոլիան թրոմբոզի առաջացման տեղից թրոմբի ամբողջական կամ մասնակի պոկումն է։ Արյան հոսքը էմբոլին տանում է մարմնի տարբեր մասեր և կարող է խցանել անոթի լուսանցքը՝ բերելով անոթի օբստրուկցիայի կամ օկլյուզիայի։ Ազատ տեղաշարժվող թրոմբը կոչվում է էմբոլ[5]։ Թրոմբը միշտ կպած է անոթի պատին և երբեք չի տեղաշարժվում արյան շրջանառությունում։ Պաթոլոգանատոմների համար սա կարևոր տարբերակիչ նշան է թրոմբի պատճառը որոշելիս՝ թրոմբոզ կամ հետմահու թրոմբ։ Անոթային օբստրուկցիան կարող է առաջանալ այնպիսի պաթոլոգիկ խնդիրներից, ինչպիսիք են արյան կանգը և իշեմիան։ Այնուամենայնիվ, անոթում արյունահոսքի օբստրուկցիայի պատճառ կարող է լինել ոչ միայն թրոմբոէմբոլիան, այլ նաև էմբոլների մյուս տեսակները։

Ճարպային էմբոլիան հաճախ լինում է էնդոգեն ( ներքին՝ օրգանիզմը որպես աղբյուր) ճարպային հյուսվածքի մասնիկների թափանցումից արյան շրջանառություն։ Ճարպային էմբոլիայի հաճախակի պատճառը խողովակավոր ոսկրերի (հաճախ ազդրոսկրի) կոտրվածքն է, որը բերում է ոսկրածուծի ճարպային հյուսվածքի ներթափանցմանը դեպի վնասված անոթներ։ Էկզոգեն (արտաքին աղբյուր) ճարպային էմբոլիայի պատճառներից է յուղային նյութերի ներերակային ներարկումը։

Օդային էմբոլիան, հակառակը, հաճախ զարգանում է էկզոգեն գործոններից։ Պատճառներից կարող է լինել ալվեոլների պատռումը և ներշնչած օդի անցումը արյունահոսք։ Հաջորդ հաճախ հանդիպող պատճառն է ենթաանրակային երակի վնասումը պատահարների կամ վիրահատությունների ժամանակ։ Օդն անցնում է երակներ բացասական ճնշման հետևանքով, որն, իր հերթին, ձևավորվում է շնչառության ներշնչման փուլի ժամանակ։ Օդային էմբոլիան կարող է նաև հանդիպել ներերակային ինֆուզիայի ժամանակ (յաթրոգեն գործոնը ժամանակակից բժշկության մեջ հազվադեպ է հանդիպում)։

Գազային էմբոլիան մտահոգիչ պատճառ է ջրասուզակների համար, քանի որ մարդու արյան գազերը (ազոտ և հելիում) կարող են հեշտությամբ լուծվել մեծ խորությամբ սուզվելու ժամանակ, իսկ դեպի մթնոլորտային ճնշում բարձրանալու ժամանակ գազերը դառնում են անլուծելի՝ պատճառ հանդիսանալով փոքրիկ պղպջակների ձևավորմանը արյան մեջ։ Այս պրոցեսը հայտնի է ինչպես դեկոմպրեսիոն հիվանդություն կամ կեսոնային հիվանդություն։ Այս ֆենոմենը բացատրվել է ֆիզիկական քիմիայում Հենրիի օրենքով։

Օտար մարմիններից ձևավորված էմբոլիան հազվադեպ է հանդիպում։ Սեպտիկ էմբոլիան լինում է, երբ թարախային հյուսվածքը (թարախ պարունակող հյուսվածքը) պոկվում է իր ծագման տեղից։ Հյուսվածքային էմբոլիան դառնում է էկվիվալենտ (հավասարազոր) քաղցկեղի մետաստազին, երբ քաղցկեղի հյուսվածքից փոքրիկ մասնիկներ անցնում են արյան հուն։ Օտար մարմնի էմբոլիան հանդիպում է մանր էկզոգեն գործոններից (օր.՝ տալկ) և արյան շրջանառությունում բերում է օկլուզիայի կամ օբստրուկցիայի։ Փամփուշտային էմբոլիան հանդիպում է շուրջ 0.3% դեպքերում կրակոցների հետևանքով[6]։ Պտղաջրերով էմբոլիան ծննդաբերության հազվադեպ հանդիպող բարդություն է։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «embolus»։ Օքսֆորդի անգլերեն բառարան (3-րդ հրատարակչություն ed.)։ Օքֆորդի համալսարանի հրատարակություն։ սեպտեմբեր, 2015  
  2. Kumar V., Abbas A.K., Fausto N.։ Pathologic Basis of Disease 
  3. http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=3224
  4. Hellemans Alexander, Bryan Bunch (1988)։ The Timetables of Science։ New York, New York: Simon and Schuster։ էջեր 317։ ISBN 0-671-62130-0 
  5. Howland Richard D., Mycek Mary J.։ Pharmacology։ Lippincott's illustrated reviews (3rd ed.)։ Philadelphia : Lippincott Williams & Wilkins, c2006.։ էջ 227։ ISBN 0-7817-4118-1 
  6. http://www.jvascsurg.org/article/S0741-5214%2810%2902639-X/abstract