Jump to content

Էկոցիդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Էկոցիդ
գործընթաց, ոչնչացում, causing damage Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիաhabitat destruction, հանցանք Խմբագրել Wikidata
Նշանակալի անձArthur Galston, Ուլոֆ Պալմե Խմբագրել Wikidata
Նշանակալից իրադարձությունUnited Nations Conference on the Human Environment, Վիետնամի պատերազմ, environmental impact of the Russian invasion of Ukraine, deforestation in Indonesia, Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթար, environmental impact of the Gaza war Խմբագրել Wikidata
Պատճառաղտոտում, over exploitation, anthropization, Ecophagy Խմբագրել Wikidata
ՀետևանքԱզգային-մշակութային եղեռն Խմբագրել Wikidata
Object of occur­ren­ceԷկոհամակարգ Խմբագրել Wikidata
Կազմված էHolocene extinction Խմբագրել Wikidata

Էկոցիդ (հին հունարեն՝ οἶκος — «տուն» և լատիներեն՝ caedere — «սպանել»), մարդու կողմից շրջակա միջավայրի ոչնչացումը[1]։ Էկոցիդը սպառնում է բոլոր այն բնակչություններին, որոնք կախված են բնական ռեսուրսներից՝ էկոհամակարգերի պահպանման և ապագա սերունդներին ապահովելու իրենց կարողությունն երաշխավորելու համար[2][3][4][5]։ Էկոցիդի իրավական սահմանման անկախ փորձագիտական հանձնախումբն այն նկարագրում է որպես «անօրինական կամ կամայական գործողություններ, որոնք կատարվել են գիտակցաբար, երբ առկա է զգալի հավանականություն, որ այդ գործողությունների հետևանքով շրջակա միջավայրին կհասցվի ծանր և կա՛մ համատարած, կա՛մ երկարաժամկետ վնաս»[6][7]։

Էկոցիդի տարածված պատճառներից են պատերազմը, աղտոտումը, բնական ռեսուրսների անխնա գերշահագործումը և արդյունաբերական այլ աղետները։ Տերմինը հանրայնացվել է Ուլոֆ Պալմեի կողմից, երբ նա ՄԱԿ-ի՝ Մարդկային շրջակա միջավայրի հարցերով 1972 թվականի համաժողովում ԱՄՆ-ին մեղադրեց էկոցիդի մեջ՝ Վիետնամի պատերազմի ժամանակ «Ագենտ Օրանժ» նյութի և այլ հերբիցիդների ու դեֆոլիանտների կիրառման պատճառով[8][9]։

Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի ստատուտը (ընդունված 1998 թվականին, ուժի մեջ մտած 2002 թվականին) խաղաղ ժամանակ իրականացված էկոցիդի հանցագործության համար որևէ դրույթ չի նախատեսում, այլ միայն՝ պատերազմական ժամանակաշրջանի համար[3][10]։ Խաղաղ ժամանակաշրջանում էկոցիդը նույնպես պետք է ներառվեր Հռոմի ստատուտում, սակայն հանվել է Միացյալ Թագավորության, Ֆրանսիայի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների առարկությունների պատճառով։

Այս անհամապատասխանությունը առաջացել էր գաղութատիրական տերությունների առարկությունների պատճառով՝ կապված մշակութային ցեղասպանության ներառման հետ այն բանակցությունների ընթացքում, որոնք հանգեցրին «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխարգելելու և դրա համար պատժի մասին» կոնվենցիայի ստեղծմանը (ընդունված 1948 թվականին, ուժի մեջ մտած 1951 թվականին)[11]։

Էկոցիդը դարձել է ազգային օրենք մի շարք երկրներում, ևս շատ երկրներ ու Եվրոպական միությունը դիտարկում են նման օրենքի ներդրման հնարավորությունը[12]։ «Դադարեցնել էկոցիդը» միջազգային կազմակերպությունը և այլք աշխատում են խաղաղ ժամանակաշրջանի էկոցիդը Հռոմի ստատուտում ներառելու ուղղությամբ, ինչը այն կդարձնի ինչպես միջազգային, այնպես էլ ազգային օրենք[10][3]։ Մի քանի երկրներ, այդ թվում՝ Ֆիջին, Նիուեն, Սողոմոնյան Կղզիները, Տուվալուն, Տոնգան և Վանուատուն, պաշտպանել են միջազգային իրավունքով էկոցիդի քրեականացումը[13]։

Էկոցիդը տարածված թեմա է գեղարվեստական գրականության և կինոյի մեջ. բազմաթիվ ֆիլմերի և գրքերի գործողությունները տեղի են ունենում հետէկոցիդյան աշխարհում, այդ թվում՝ Ջեյմս Քեմերոնի «Ավատար» ֆիլմերում, «Սայրի վազորդը», «Խենթ Մաքսը», «ՎԱԼԼ-Ի», «Ինտերստելար», «Թելեր» և «Կանաչ սոյլենտ» ֆիլմերում։

Սահմանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկոցիդի իրավական սահմանման անկախ փորձագիտական հանձնախումբը, որը հրավիրվել էր «Դադարեցնել էկոցիդը» հիմնադրամի կողմից, 2021 թվականին էկոցիդը նկարագրել է որպես «անօրինական կամ կամայական գործողություններ, որոնք կատարվել են գիտակցաբար, երբ առկա է զգալի հավանականություն, որ այդ գործողությունների հետևանքով շրջակա միջավայրին կհասցվի ծանր և կա՛մ համատարած, կա՛մ երկարաժամկետ վնաս»[6][7]։

Էկոցիդը կարող է տեղի ունենալ դիտավորությամբ կամ առանց դրա։ Բնապահպանական իրավաբան Փոլի Հիգինսը տարբերակել է բացահայտելի և ոչ բացահայտելի էկոցիդները, որոնցից առաջինն ունի մարդկային հստակ պատճառ, իսկ երկրորդը՝ ոչ։ Ոչ բացահայտելի էկոցիդի օրինակ է կլիմայի փոփոխության հետ կապված ծայրահեղ եղանակային երևույթների հետևանքով առաջացած ոչնչացումը[3]։

Արթուր Հ․ Վեստինգը քննարկել է դիտավորության տարրը էկոցիդի համատեքստում՝ նշելով, որ «Դիտավորությունը ոչ միայն հնարավոր է անհնար լինի ապացուցել առանց խոստովանության, այլև, իմ կարծիքով, այն ըստ էության անկարևոր է»[14][2]։

Պատճառներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցեղասպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկոցիդը կարող է սպառնալ ժողովրդի մշակութային և ֆիզիկական գոյությանը, և մի քանի ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ այն ունի ցեղասպանական չափումներ[15]։ Բնական միջավայրի ոչնչացումը կարող է հանգեցնել մշակութային ցեղասպանության՝ թույլ չտալով մարդկանց հետևել իրենց ավանդական կենսակերպին[2]։ Սա հատկապես վերաբերում է բնիկ ժողովուրդներին[4]։ Կլիմայի փոփոխության և ռեսուրսների արդյունահանման հետևանքով առաջացած էկոցիդը կարող է դառնալ աշխարհում ցեղասպանությունների հիմնական շարժիչ ուժը[2]։ Բնիկ ժողովուրդների հարցերով զբաղվող որոշ գիտնականներ պնդում են, որ էկոցիդն ու ցեղասպանությունն անբաժանելի են[3]։Բացի այդ, վերջին քննարկումներում ուշադրության կենտրոնում է հայտնվել կապիտալիզմի և էկոցիդի միջև առկա առնչությունը։ Այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսիք են Քրուկը, Շորթը և Սաութը, պնդում են, որ կապիտալիստական շահագործումն էլ ավելի է սրում կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը և հետագայում հանգեցնում էկոցիդի նոր դեպքերի[16]։ Երբեմն լանդշաֆտի, կապիտալիզմի և պատերազմի փոխհարաբերություններին նայում են ավելի երկդիմի տեսանկյունից։ Օրինակ՝ 2006 թվականի Լիբանանյան պատերազմից հետո Հարավային Լիբանանի գյուղական վայրերի դեպքում Խայաթը, կիրառելով «դիմադրողական էկոլոգիա» հայեցակարգը, փաստում է, որ թեև պատերազմը ձևափոխում է լանդշաֆտը, սակայն լանդշաֆտները հարմարվում են դրա ազդեցությանը՝ ինչպես մարդկային, այնպես էլ ոչ մարդկային միջոցներով ավերածություններին դիմակայելու համար[17]։

Ցեղասպանության հիմնական ընկալումը (ինչպես սահմանված է Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից) ցեղասպանությունը սահմանափակում է միայն առանձին մարդկանց մարմնական անձեռնմխելիության դեմ կատարված գործողություններով։ Ցեղասպանության հարցերով զբաղվող որոշ գիտնականներ պնդում են, որ մարդու իրավունքների այս շրջանակը վնաս է հասցնում գաղութացված բնիկ ժողովուրդներին, որոնք ենթարկվել են «սոցիալական մահվան»՝ կորցնելով կապն իրենց հողի հետ, սակայն ֆիզիկապես չեն ոչնչացվել գաղութացման գործընթացում[3]։ Նման փաստարկի օրինակ է հանդիսանում Վան Սոլինժի աշխատությունը՝ նվիրված Աֆրիկա մայրցամաքի որոշ հատվածներում բնական ռեսուրսների շահագործմանը[18]։

Կլիմայի փոփոխություն և զանգվածային անհետացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսակների ընթացիկ զանգվածային անհետացումն անվանվել է էկոցիդ[19]։ Ամերիկացի բնապահպանական տեսաբան Փաթրիկ Հոսեյը պնդում է, որ ժամանակակից արդյունաբերական քաղաքակրթությունն իր բնույթով էկոցիդալ է[20]։

Կլիմայի փոփոխությունը կարող է հանգեցնել էկոցիդի։ Օրինակ՝ օվկիանոսի թթվեցումն ու տաքացումը վնասում են մարջանյան խութերին[21][22], թեև մարջանյան խութերի էկոցիդը վերագրվել է նաև կլիմայի փոփոխության հետ չկապված այլ պատճառների[23]։ Հռոմի ստատուտով էկոցիդի քրեականացումն առաջարկվել է որպես զսպող միջոց այն կորպորացիաների համար, որոնք պատասխանատու են կլիմայի փոփոխության համար[22], չնայած ոմանք պնդում են, որ էկոցիդի քրեականացումը չի լուծի կլիմայական ճգնաժամի հիմնարար պատճառները[24]։

Օրինակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած էկոցիդը որպես հանցագործություն ճանաչված է փոքրաթիվ երկրներում, շրջակա միջավայրի ոչնչացման բազմաթիվ օրինակներ ակադեմիկոսների, լրագրողների, քաղաքական գործիչների և այլոց կողմից նկարագրվել են որպես էկոցիդ։

Վիետնամի պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ԱՄՆ ռազմական ուղղաթիռը քիմիական դեֆոլիանտներ է ցողում Մեկոնգի դելտայում, Հարավային Վիետնամ, 1969 թվական

Հարավարևելյան Ասիայում ԱՄՆ ռազմական ջանքերի ամենավիճահարույց կողմերից մեկը 1961-1971 թվականներին քիմիական դեֆոլիանտների զանգվածային կիրառումն էր։ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի կողմից 6 միլիոն ակր անտառների և ցանքատարածությունների վրա ցողվել է 20 միլիոն գալոն թունավոր հերբիցիդ (օրինակ՝ «Ագենտ օրանժ»)`[25]։ Դրանք օգտագործվում էին գյուղական վայրերի մեծ հատվածներ տերևաթափ անելու համար, որպեսզի Վիետկոնգը չկարողանար զենքերն ու ճամբարները թաքցնել սաղարթների տակ, ինչպես նաև նրանց սննդից զրկելու նպատակով։ Տերևաթափումն օգտագործվում էր նաև զգայուն տարածքները մաքրելու համար, ներառյալ ռազմաբազաների պարագծերը և ճանապարհների ու ջրանցքների երկայնքով հնարավոր դարանների վայրերը։ Հարավային Վիետնամի անտառների ավելի քան 20%-ը և մշակվող հողերի 3,2%-ը ցողվել են առնվազն մեկ անգամ[26][27]։ Հերբիցիդների կիրառման 90%-ն ուղղված է եղել անտառների դեֆոլիացիային[28]։

Օգտագործված քիմիկատները շարունակում են փոխել լանդշաֆտը, առաջացնել հիվանդություններ ու բնածին արատներ և թունավորել սննդային շղթան[29][30][31]։ Ռմբակոծությունների և տեղացիների կողմից իրենց սխալ արժևորված եղջյուրների համար իրականացվող որսագողության հետ համակցված՝ «Ագենտ օրանժը» հանգեցրեց վիետնամական ճավայան ռնգեղջյուրի անհետացմանը՝ կրճատելով պոպուլյացիան մինչև 12 կամ ավելի քիչ առանձնյակի «Կատ Տիեն» ազգային պարկում, որտեղ ենթատեսակի վերջին ներկայացուցիչը սպանվեց որսագողի կողմից 2010 թվականին[32][33]։ Վերոնշյալ էկոցիդները, ռմբակոծությունները, որսագողությունը և պատերազմի հետևանքով տեղացիների շրջանում ակտիվացած վայրի կենդանիների ապօրինի առևտուրը նաև նպաստեցին վիետնամական մի շարք այլ տեղական տեսակների պոպուլյացիաների անկմանը, ինչպիսիք են հնդկաչինական վագրը, ասիական փիղը, Էդվարդսի փասիանը, հյուսիսային սպիտակայտ գիբոնը և սաոլան[34]։ԱՄՆ-ի պաշտոնական ռազմական արձանագրությունները ներառում են այնպիսի տվյալներ, ինչպիսիք են Հարավային Վիետնամի ջունգլիների 20%-ի և մանգրային անտառների 20-36%-ի (այլ տվյալներով՝ 20-50%-ի) ոչնչացումը[35]։ Այս տերևաթափման հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի կործանումը Շվեդիայի վարչապետ Ուլոֆ Պալմեի, իրավաբանների, պատմաբանների և այլ ակադեմիկոսների կողմից նկարագրվել է որպես էկոցիդ[36][37]։

Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Կախովկայի ջրամբարի պատվարի կործանումից առաջ և հետո

Նախնական գնահատականների համաձայն՝ Ռուսաստանի ներխուժումը Ուկրաինա երկու տարածքներում էլ պատճառել է 51 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի շրջակա միջավայրի վնաս։ Յեյլի շրջակա միջավայրի դպրոցի (Yale School of the Environment) զեկույցի համաձայն՝ հրետակոծությունների հետևանքով այրվել է շուրջ 687,000 տոննա նավթաքիմիական նյութ, մինչդեռ մոտ 1,600 տոննա աղտոտիչ նյութեր արտահոսել են ջրային օբյեկտներ։ Վտանգավոր քիմիկատներն աղտոտել են շուրջ 70 ակր հողատարածք և, ամենայն հավանականությամբ, ժամանակավորապես անհնարին են դարձրել գյուղատնտեսական գործունեությունը[38]։ Ուկրաինայի տարածքի մոտ 30%-ն այժմ պատված է պայթուցիկ նյութերով, և ավելի քան 2,4 միլիոն հեկտար անտառ է վնասվել[39]։

Նիդերլանդներում տեղակայված PAX խաղաղության կազմակերպության տվյալներով՝ Ռուսաստանի կողմից «արդյունաբերական և էներգետիկ ենթակառուցվածքների միտումնավոր թիրախավորումը» առաջացրել է «ծանր» աղտոտվածություն, իսկ պայթուցիկ զենքերի կիրառումը քաղաքներում ու ավաններում թողել է «միլիոնավոր տոննաներով» աղտոտված փլատակներ[40]։ 2023 թվականի հունիսի սկզբին ռուսական օկուպացիայի տակ գտնվող Կախովկայի ջրամբարի պատվարը վնասվեց, ինչը հանգեցրեց ջրհեղեղների և «էկոլոգիական աղետի» վերաբերյալ նախազգուշացումների[41]։

Ուկրաինայի կառավարությունը, միջազգային դիտորդներն ու լրագրողները պատճառված վնասը նկարագրել են որպես էկոցիդ[42][43][44][45]։ Ուկրաինայի կառավարությունն հետաքննում է շրջակա միջավայրի դեմ ուղղված ավելի քան 200 ռազմական հանցագործություն և էկոցիդի 15 դեպք (որը 2001 թվականից ի վեր հանցագործություն է համարվում Ուկրաինայում)[46][47][48]։ Վլադիմիր Զելենսկին և Ուկրաինայի գլխավոր դատախազ Անդրեյ Կոստինը հանդիպել են եվրոպական հայտնի գործիչների (Մարգոտ Վալստրյոմ, Հեյդի Հաուտալա, Մերի Ռոբինսոն և Գրետա Թունբերգ) հետ՝ քննարկելու շրջակա միջավայրին հասցված վնասն ու դրա դատական կարգով հետապնդման ուղիները[49][50]։

Անտառահատումները Ինդոնեզիայում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Անտառահատումներ Սումատրայի Ռիաու նահանգում՝ ձիթատու արմավենու պլանտացիայի համար ճանապարհ բացելու նպատակով (2007 թվական)

Ինդոնեզիայում անտառահատումների տեմպերն ամենաարագերից մեկն են աշխարհում[51][52]։ 2020 թվականին անտառները զբաղեցնում էին երկրի ցամաքային տարածքի մոտավորապես 49,1%-ը[53]՝ 1950 թվականի 87%-ի համեմատ[54]։ 1970-ական թվականներից սկսած՝ Ինդոնեզիայում անտառահատումների մեծ մասի պատճառ են հանդիսացել գերանների արտադրությունը, տարբեր պլանտացիաները և գյուղատնտեսությունը[53]։ Ամենավերջին շրջանում այս գործընթացը խթանվել է արմավենու յուղի արդյունաբերության կողմից[55], որը քննադատության է ենթարկվում շրջակա միջավայրի վրա իր ունեցած ազդեցության և տեղական համայնքների տեղահանման համար[52][56]։

Ինդոնեզիայում տարածված անտառահատումները (և շրջակա միջավայրի այլ կործանումները) ակադեմիկոսների կողմից հաճախ նկարագրվում են որպես էկոցիդ[57][58][59][60]։ Այս իրավիճակի պատճառով Ինդոնեզիան դարձել է ջերմոցային գազերի՝ անտառների ոչնչացմամբ պայմանավորված աշխարհի ամենամեծ արտանետողը[61]։ Այն նաև սպառնում է տեղական և էնդեմիկ տեսակների գոյատևմանը։ Բնության պահպանության միջազգային միությունը (IUCN) կաթնասունների 140 տեսակ դասակարգել է որպես վտանգված, իսկ 15-ը՝ կրիտիկական վիճակում գտնվող, այդ թվում՝ բալիական սարյակը[62], սումատրական օրանգուտանը[63] և ճավայան ռնգեղջյուրը[64]։

Չեռնոբիլի աղետ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղետից հետո ռեակտորից անմիջապես քամու ուղղությամբ գտնվող չորս քառակուսի կիլոմետր (1,5 քառ․ մղոն) տարածքով սոճու անտառը դարձավ կարմրաշագանակագույն և չորացավ՝ ստանալով «Շիկահեր անտառ» անվանումը[65]։ Ամենախիստ տուժած տարածքների որոշ կենդանիներ նույնպես սատկեցին կամ դադարեցին բազմանալ։ Իրավաբանների, ակադեմիկոսների և լրագրողների կողմից աղետը նկարագրվել է որպես էկոցիդի օրինակ[66][67][68]։

Նիգերի դելտայի նավթային աղտոտում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նավթի արդյունահանման ազդեցությունը Նիգերի դելտայի համայնքների և շրջակա միջավայրի խոցելի տարածաշրջանի վրա եղել է հսկայական։ Տեղի բնիկ ժողովուրդն իր կենսամակարդակի գրեթե ոչ մի բարելավում չի տեսել, փոխարենը կրել է իր բնական միջավայրի լուրջ վնասներ։ Էկոհամակարգում նավթի և գազի արդյունահանման հետևանքով առաջացած որոշ վտանգավոր վնասներ սպառնում են կյանքին, այդ թվում՝ օդի աղտոտվածությունը, ջրի աղտոտվածությունը, աղմկային աղտոտվածությունը և այլն։ Այն ազդում է ջրային կյանքի, մարդու առողջության վրա, ինչպես նաև հանգեցնում է անտառահատումների։ Նիգերիայի դաշնային կառավարության տվյալների համաձայն՝ 1970-2000 թվականների ընթացքում տեղի է ունեցել նավթի ավելի քան 7,000 արտահոսք[69]։

Գնահատումների համաձայն՝ տարածաշրջանի մաքրումը, ներառյալ ճահիճների, առուների, ձկնորսական վայրերի և մանգրային անտառների ամբողջական վերականգնումը, կարող է տևել 25 տարի[70]։ Նիգերի դելտան աշխարհի ամենաաղտոտված տարածաշրջաններից մեկն է[71][72]։ Տոքսիկ աղտոտիչներով օդի, հողի և ջրի խիստ աղտոտվածությունը հաճախ օգտագործվում է որպես էկոցիդի օրինակ[73]։

Ամազոնի անտառահատումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Անտառահատումները Մարանիան նահանգում

Ամազոնի անտառներին հասցված վնասը բնիկ ժողովուրդների խմբերի, մարդու իրավունքների պաշտպանների, քաղաքական գործիչների, գիտնականների և լրագրողների կողմից լայնորեն որակվել է որպես էկոցիդ և ցեղասպանություն[74][75][76][77]։ Բնիկների առաջնորդներն ու մարդու իրավունքների պաշտպան կազմակերպությունները, Հռոմի ստատուտի 15-րդ հոդվածի համաձայն, հաղորդում են ներկայացրել Միջազգային քրեական դատարան՝ Բրազիլիայի նախկին նախագահ Ժաիր Բոլսոնարուի դեմ՝ բնիկ ժողովուրդներին վնաս պատճառելու և Ամազոնի ոչնչացման համար մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների ու ցեղասպանության մեղադրանքով[78][79][80]։ Մեկ այլ հաղորդում էլ ներկայացվել է բնիկների առաջնորդների կողմից՝ էկոցիդի վերաբերյալ[81][82]։

Միջազգային իրավունք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ԱՄՆ-ի «Հյուի» ուղղաթիռը Վիետնամում «Ագենտ օրանժ» է փոշոտում։
Ուլոֆ Պալմե, 1974 թվական։
Փոլի Հիգինս

Խաղաղ ժամանակ կիրառվող էկոցիդի դեմ միջազգային օրենք գոյություն չունի, սակայն Հռոմի ստատուտը հանցագործություն է համարում։

ՄԱԿ-ի Միջազգային իրավունքի հանձնաժողովը (ՄԻՀ) դիտարկում էր էկոցիդի հանցագործությունը Մարդկության խաղաղության և անվտանգության դեմ ուղղված հանցագործությունների կանոնագրքի նախագծում ներառելու հարցը, որը հետագայում դարձավ Հռոմի ստատուտ։ 26-րդ հոդվածը (հանցագործություն շրջակա միջավայրի դեմ) Իրավական կոմիտեում հրապարակայնորեն պաշտպանվեց 19 երկրների կողմից, սակայն հանվեց նախագծից Նիդերլանդների, Միացյալ Թագավորության և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դիմադրության պատճառով[83][84][85]։

1977 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպությունն ընդունեց «Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության միջոցների ռազմական կամ ցանկացած այլ թշնամական օգտագործման արգելման մասին» կոնվենցիան[86]։ Այս կոնվենցիայի 1-ին հոդվածում ասվում է. «Սույն Կոնվենցիայի մասնակից յուրաքանչյուր պետություն պարտավորվում է չդիմել շրջակա միջավայրի վրա ներգործության միջոցների ռազմական կամ ցանկացած այլ թշնամական օգտագործման, որոնք ունեն լայնածավալ, երկարատև կամ ծանր հետևանքներ՝ որպես այլ մասնակից պետության ոչնչացման, վնասման կամ վնաս պատճառելու միջոց»։ «Լայնածավալ, երկարատև կամ ծանր» տերմինների հստակ սահմանում գոյություն չունի։

2024 թվականի փետրվարին Եվրոպական խորհրդարանն ընդունեց օրենք, որով «էկոցիդին համադրելի»՝ դիտավորությամբ պատճառված խոշորամասշտաբ բնապահպանական վնասը համարվում է հանցագործություն, որը կարող է պատժվել մինչև 10 տարի ազատազրկմամբ։ Եվրոպական միության անդամ պետություններն այդ ամսաթվից սկսած ունեն երկու տարի ժամանակ՝ այս հանցագործությունն իրենց ազգային օրենսդրություններում ներառելու համար[87]։ 2024 թվականի սկզբի դրությամբ՝ ավելի ու ավելի են շատանում էկոցիդը որպես միջազգային հանցագործություն ճանաչելու կոչերը[88]։

Էկոցիդի միջազգային օրենքի ընդլայնմանն ուղղված ջանքեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկոցիդը քրեականացնելու ջանքերի նպատակն է եղել այս հանցագործությունը ներառել այն արարքների թվում, որոնք հետապնդվում են Հռոմի ստատուտով ստեղծված Միջազգային քրեական դատարանի կողմից։ Այդ հանցագործությունների թվում են ցեղասպանությունը, մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունները, Պատերազմական հանցագործություն և ագրեսիայի հանցագործությունը[89]։

2010 թվականին բնապահպանական իրավունքի մասնագետ Փոլի Հիգինսը ՄԱԿ-ի Միջազգային իրավունքի հանձնաժողովին ներկայացրեց մի առաջարկ, որը սահմանում էր էկոցիդը որպես՝

Որոշակի տարածքի էկոհամակարգերի զգալի վնասում, ոչնչացում կամ կորուստ՝ մարդու գործունեության կամ այլ պատճառների հետևանքով, այնպիսի աստիճանի, որ տվյալ տարածքի բնակիչների կողմից դրա խաղաղ վայելումը լրջորեն նվազել է[90][91][92][93]։

Այս սահմանումը ներառում է առանձին անհատների, կորպորացիաների և պետության պատճառած վնասը։ Այն ներառում է նաև «այլ պատճառներից» առաջացած բնապահպանական ոչնչացումը (այսինքն՝ վնաս, որն անպայմանորեն չէ, որ կապված է մարդու գործունեության հետ)։ Նպատակն էր սահմանել խնամքի պարտականություն՝ բնական ճանապարհով առաջացող աղետները մեղմելու կամ կանխելու համար, ինչպես նաև քրեական պատասխանատվություն սահմանել մարդու կողմից առաջացված էկոցիդի համար[90]։ Առաջարկը դեռևս չի ընդունվել Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից[94]։

2013 թվականի հունվարի 22-ին Եվրոպական միության ինը երկրների տասնմեկ քաղաքացիներից կազմված կոմիտեն հանդես եկավ «Վերջ տալ էկոցիդին Եվրոպայում» Եվրոպական քաղաքացիական նախաձեռնությամբ (ECI)[95]։ Նախաձեռնության նպատակն էր քրեականացնել էկոցիդը և էկոցիդ առաջացնող գործունեության մեջ կատարվող ներդրումները, ինչպես նաև արգելել էկոցիդալ գործունեության արդյունքում ստացված ապրանքների մուտքը ԵՄ շուկա։ Եվրոպական խորհրդարանի երեք պատգամավորներ՝ Քիթ Թեյլորը, Էվա Ժոլին և Յո Լայնենը, հրապարակայնորեն դրեցին առաջին ստորագրությունները[96]։ Նախաձեռնությունը չհավաքեց անհրաժեշտ մեկ միլիոն ստորագրությունը, սակայն քննարկվեց Եվրոպական խորհրդարանում[97]։

2019 թվականի դեկտեմբերին՝ Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի ստատուտի մասնակից պետությունների վեհաժողովի 18-րդ նստաշրջանում, Վանուատուն և Մալդիվները կոչ արեցին էկոցիդն ավելացնել Ստատուտում[7][98][99]։

2021 թվականի հունիսին իրավաբանների միջազգային հանձնախումբը ներկայացրեց էկոցիդի սահմանումը և առաջարկեց Հռոմի ստատուտի փոփոխության նախագիծ, որը թույլ կտա էկոցիդը ներառել Ստատուտով հետապնդվող միջազգային հանցագործությունների թվում[7][100]։ Հանձնախմբի կազմում ընդգրկված էին անդամներ Միացյալ Թագավորությունից, Սենեգալից, ԱՄՆ-ից, Ֆրանսիայից, Էկվադորից, Բանգլադեշից, Սիերա Լեոնեից, Սամոայից և Նորվեգիայից[6], իսկ նրանց առաջարկած սահմանումն է՝

Սույն Ստատուտի նպատակներով «էկոցիդ» նշանակում է անօրինական կամ կամայական գործողությունների կատարում՝ գիտակցելով, որ գոյություն ունի զգալի հավանականություն, որ այդ գործողությունների հետևանքով շրջակա միջավայրին կպատճառվի ծանր և կա՛մ լայնածավալ, կա՛մ երկարաժամկետ վնաս[6]։

Էկոցիդի օրենքի նշանավոր աջակիցներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ նշանավոր մարդիկ հրապարակայնորեն աջակցել են էկոցիդը Միջազգային քրեական դատարանում հանցագործություն ճանաչելու գաղափարին։ Մի շարք համաշխարհային առաջնորդներ, բնապահպաններ և հայտնի մարդիկ հանդես են եկել էկոցիդը միջազգային հանցագործություն դարձնելու օգտին, այդ թվում՝ Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը, Անտոնիու Գուտեռեշը, Գրետա Թունբերգը, Ֆիամե Նաոմի Մատաաֆան, Էմանուել Մակրոնը, Ջեյն Գուդոլը և Փոլ Մաքքարթնին[101][102]։

1972 թվականի ՄԱԿ-ի Մարդու շրջակա միջավայրի հիմնախնդիրների համաժողովում Շվեդիայի վարչապետ Ուլոֆ Պալմեն Վիետնամի պատերազմում «Ագենտ օրանժ» դեֆոլիանտի պատճառած վնասը որակեց որպես էկոցիդ և կոչ արեց այն ճանաչել միջազգային հանցագործություն[103]։ Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Անտոնիու Գուտեռեշը 2017 թվականին հայտարարեց, որ էկոցիդը Միջազգային քրեական դատարանի հանցագործությունների թվում ներառելը «չափազանց ցանկալի է»[104][101][105]։ Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը 2019 թվականին Քրեական իրավունքի միջազգային ասոցիացիային ուղղված իր ուղերձում նշեց․ «Էկոցիդ» ասելով պետք է հասկանանք որոշակի տարածքի էկոհամակարգերի կորուստը, վնասումը և ոչնչացումը, որի հետևանքով դրա վայելումը բնակիչների կողմից լրջորեն տուժել է կամ կարող է տուժել։ Սա խաղաղության դեմ ուղղված հանցագործությունների հինգերորդ կատեգորիան է, որը որպես այդպիսին պետք է ճանաչվի միջազգային հանրության կողմից»։ Նա նաև հավելեց, որ «էկոլոգիայի դեմ գործած մեղքերը» պետք է ավելացվեն կաթոլիկ եկեղեցու ուսմունքներում[106][107][108]։

Բնապահպան Ջեյն Գուդոլը նույնպես աջակցել է էկոցիդը միջազգային հանցագործություն ճանաչելու գաղափարին՝ հայտարարելով․ «Էկոցիդի հայեցակարգի ներդրումը վաղուց էր հասունացել։ Այն կարող է կարևոր փոփոխության հանգեցնել այն հարցում, թե ինչպես են մարդիկ ընկալում ներկայիս բնապահպանական ճգնաժամը և ինչպես են արձագանքում դրան»[101][109][110]։ 2023 թվականին Գրետա Թունբերգը, Լուիզա Նոյբաուերը, Անունա դե Ուեվերը և Ադելաիդ Շառլիեն բաց նամակով պահանջեցին, որ Եվրոպական միության բոլոր առաջնորդներն ու պետությունների ղեկավարները «հանդես գան էկոցիդը Միջազգային քրեական դատարանում միջազգային հանցագործություն դարձնելու օգտին»[111][101]։ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի 54-րդ նստաշրջանում ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատար Ֆոլկեր Թյուրքը կողմ արտահայտվեց էկոցիդը թե՛ ազգային, և թե՛ միջազգային մակարդակներում հանցագործություն ճանաչելուն[112]։

Դադարեցնել էկոցիդը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Stop Ecocide International» (SEI), կազմակերպություն, որը հանդես է գալիս Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի ստատուտում փոփոխություններ կատարելու և էկոցիդը դրանում ներառելու օգտին։ Այն համագործակցում է կառավարությունների, քաղաքական գործիչների, դիվանագետների և լայն հասարակայնության հետ։ Կազմակերպությունն ունի մասնաճյուղեր կամ ասոցիացված խմբեր աշխարհի գրեթե 50 երկրներում[113][1]։ SEI-ի քույր կազմակերպությունը՝ «Stop Ecocide Foundation»-ը, հրավիրել է Էկոցիդի իրավական սահմանման անկախ փորձագիտական հանձնախումբը[114][6]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1970-ականներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկոցիդի հայեցակարգն առաջացել է 1970-ական թվականներին այն բանից հետո, երբ Միացյալ Նահանգները Վիետնամի պատերազմի ժամանակ «Ագենտ օրանժի», ինչպես նաև այլ հերբիցիդների և դեֆոլիանտների կիրառմամբ ամայացրեց Վիետնամի շրջակա միջավայրը[8][9][115]։ Այս բառն առաջին անգամ արձանագրվել է Վաշինգտոնում կայացած «Պատերազմի և ազգային պատասխանատվության հարցերով համաժողովում», որտեղ ամերիկացի բուսաբան և բիոէթիկ Արթուր Գալստոնն առաջարկեց կնքել միջազգային նոր համաձայնագիր՝ էկոցիդն արգելելու համար[116][117]։

Միջազգային իրավունքի պրոֆեսոր Ռիչարդ Ֆալկը Վիետնամի պատերազմում Միացյալ Նահանգների կիրառած ռազմական մարտավարությունը նկարագրել է որպես «էկոլոգիական պատերազմի» ձև[118]։ Նա նշել է, որ հերբիցիդների ցողման, անտառահատումների և եղանակային պայմանների փոփոխման մակարդակը մոտեցել է էկոցիդալ հանցագործության աստիճանին։ Ֆալկն ընդգծում է, թե ինչպես են «փաստերը պաշտոնապես ճնշվել կամ աղավաղվել ԱՄՆ կառավարության կողմից»՝ ցույց տալով էկոցիդն օրենքով արգելելու ճանապարհին ստեղծված քաղաքական խոչընդոտների մակարդակը[118]։

Պատերազմից հետո գիտական հետազոտությունները եղել են նվազագույն մակարդակի վրա․ 2021 թվականին իրականացված գնահատումը ցույց է տվել, որ պատերազմի ավարտից ի վեր վայրի բնությանը վերաբերող միայն մեկ հետազոտություն է անցկացվել, ինչը նշանակում է, որ էկոլոգիական վերականգնման մասին կարևոր հարցերը շարունակում են մնալ անպատասխան[119]։ Տվյալների այս զգալի բացը հաճախ որակվել է որպես պետական և ակադեմիական լուրջ անտեսում[119]։

Չնայած միջազգային վրդովմունքին՝ Միացյալ Նահանգների կառավարությունը պահպանել է իր հաստատուն դիրքորոշումն առ այն, որ դեֆոլիանտների կիրառումը օրինական մարտավարություն է եղել[120]։ Այս մոտեցումը միտված էր խնդիրը ներկայացնելու որպես կարևոր ու անհրաժեշտ ռազմական գործողության ոչ մշտական, երկրորդական հետևանք[3]։ Այդպիսով, մերժվեց էկոցիդի նոր ձևավորվող հայեցակարգը[121]։

1972 թվականին Ստոկհոլմում կայացած ՄԱԿ-ի Մարդու շրջակա միջավայրի հիմնախնդիրների համաժողովում Շվեդիայի վարչապետ Ուլոֆ Պալմեն Վիետնամի պատերազմն անվանեց էկոցիդ[122]։ Այլոք, այդ թվում՝ Ինդիրա Գանդին Հնդկաստանից և Թան Կեն՝ Չինաստանի պատվիրակության ղեկավարը, նույնպես դատապարտեցին պատերազմը մարդկային և բնապահպանական տեսանկյունից՝ կոչ անելով էկոցիդը ճանաչել միջազգային հանցագործություն[123][124]։ Համաժողովում ձևավորվեց Շրջակա միջավայրի դեմ ուղղված հանցագործությունների հարցերով աշխատանքային խումբ, իսկ 1973 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպություն ներկայացվեց Էկոցիդի մասին կոնվենցիայի նախագիծը[122]։ Այս կոնվենցիան կոչ էր անում կնքել պայմանագիր, որը կսահմաներ և կդատապարտեր էկոցիդը որպես միջազգային ռազմական հանցագործություն՝ ընդունելով, որ «մարդը թե՛ պատերազմի, և թե՛ խաղաղության ժամանակ գիտակցաբար ու անգիտակցաբար անդառնալի վնաս է հասցրել շրջակա միջավայրին»[125]։

Միջազգային իրավունքի հանձնաժողովի 1978 թվականի տարեգրքի «Պետության պատասխանատվության և միջազգային հանցագործությունների մասին հոդվածների նախագծում» ներառված էր հետևյալը. «միջազգային հանցագործությունը կարող է առաջանալ, ի թիվս այլոց՝ (դ) մարդու շրջակա միջավայրի պահպանման և պաշտպանության համար էական նշանակություն ունեցող միջազգային պարտավորության լուրջ խախտման հետևանքով, ինչպիսիք են մթնոլորտի կամ ծովերի զանգվածային աղտոտումն արգելող պարտավորությունները»[126]։ Էկոցիդը որպես հանցագործություն ճանաչելու օգտին հանդես եկած աջակիցների թվում էին Ռումինիան, Վատիկան[127], Ավստրիան, Լեհաստանը, Ռուանդան, Կոնգոն և Օմանը[127]։

1980-ականներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ուիթակերի զեկույցը», որը պատվիրվել էր Մարդու իրավունքների խրախուսման և պաշտպանության ենթահանձնաժողովի կողմից ցեղասպանության կանխարգելման ու պատժման վերաբերյալ, պատրաստվել էր այդ ժամանակվա հատուկ զեկուցող Բենջամին Ուիթակերի կողմից[128]։ Զեկույցը պարունակում էր մի հատված, որում նշվում էր․

Այնուամենայնիվ, Ենթահանձնաժողովի որոշ անդամներ առաջարկել են ընդլայնել ցեղասպանության սահմանումը՝ ներառելով մշակութային ցեղասպանությունը կամ «էթնոցիդը», ինչպես նաև «էկոցիդը»՝ շրջակա միջավայրի անբարենպաստ, հաճախ անդառնալի փոփոխությունները (օրինակ՝ միջուկային պայթյունների, քիմիական զենքի, լուրջ աղտոտման ու թթվային անձրևների կամ արևադարձային անտառների ոչնչացման հետևանքով), որոնք՝ լինի դա միտումնավոր, թե հանցավոր անփութության պատճառով, սպառնում են ամբողջական բնակչության գոյությանը[129]։

Միջազգային հանցագործությունների քննարկումը շարունակվեց Միջազգային իրավունքի հանձնաժողովում 1987 թվականին, որտեղ առաջարկվեց, որ «միջազգային հանցագործությունների ցանկում ներառվի «էկոցիդը»՝ որպես շրջակա միջավայրի պահպանման և պաշտպանության անհրաժեշտության արտացոլում, ինչպես նաև միջուկային զենքի առաջին կիրառումը, գաղութատիրությունը, ապարտեիդը, Տնտեսական պատժամիջոցներ և վարձկանությունը»[130]։

1990-ականներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1996 թվականին կանադա-ավստրալիացի իրավաբան Մարկ Գրեյը հրապարակեց էկոցիդը որպես միջազգային հանցագործություն ճանաչելու իր առաջարկը, որը հիմնված էր միջազգային բնապահպանական և մարդու իրավունքների հաստատված օրենքների վրա։ Նա ցույց տվեց, որ պետությունները, որոնք զանգվածային մասշտաբով վնաս են պատճառում բնական միջավայրին կամ թույլ տալիս դրա իրագործումը, խախտում են ընդհանուր առմամբ մարդկության հանդեպ ունեցած խնամքի պարտականությունը։ Նա առաջարկեց, որ նման խախտումները, եթե դրանք կատարվել են միտումնավոր, անփութորեն կամ անզգուշությամբ, որակվեն որպես էկոցիդ, եթե հանգեցնում են լուրջ և լայնածավալ կամ տևական էկոլոգիական վնասի, միջազգային հետևանքների ու ռեսուրսների վատնման[9]։

2010-ականներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2011 թվականին «Համիլթոն խումբը» մշակեց «Էկոցիդի մասին» օրենքի նախագծային մոդել, որն այնուհետև փորձարկվեց Միացյալ Թագավորության Գերագույն դատարանում կազմակերպված դատախաղի միջոցով[131][132]։

2012 թվականին Էկոցիդի օրենքի վերաբերյալ հայեցակարգային փաստաթուղթ ուղարկվեց տարբեր երկրների կառավարություններին[133]։ 2012 թվականի հունիսին էկոցիդը հանցագործություն ճանաչելու գաղափարը ներկայացվեց աշխարհի տարբեր երկրների օրենսդիրներին ու դատավորներին՝ Մանգարատիբայում կայացած «Հանուն էկոլոգիական կայունության արդարադատության, կառավարման և օրենքի համաշխարհային կոնգրեսում»[134][135][136], որն անցկացվում էր «Ռիո+20» Երկրի գագաթնաժողովից առաջ։ 2012 թվականի հունիսին Ռիո դե Ժանեյրոյում կայացած Համաշխարհային երիտասարդական կոնգրեսում էկոցիդը միջազգային հանցագործություն դարձնելը քվեարկությամբ ընտրվեց որպես կայուն զարգացման հասնելու լավագույն քսան լուծումներից մեկը[137]։

2012 թվականի հոկտեմբերին Հռոմում անցկացվեց «Էկոլոգիական հանցագործություն․ ընթացիկ և զարգացող սպառնալիքներ» միջազգային համաժողովը[138], որը կազմակերպվել էր ՄԱԿ-ի Հանցավորության և արդարադատության միջտարածաշրջանային հետազոտական ինստիտուտի (UNICRI) կողմից՝ ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի ծրագրի (UNEP) և Իտալիայի շրջակա միջավայրի նախարարության հետ համագործակցությամբ։ Համաժողովն ընդունեց, որ էկոլոգիական հանցագործությունն անդրազգային կազմակերպված հանցավորության կարևոր նոր ձև է, որն ավելի մեծ արձագանքի կարիք ունի։ Արդյունքներից մեկն այն էր, որ UNEP-ը և UNICRI-ն գլխավորեցին էկոլոգիական հանցագործության սահմանման վերաբերյալ հետազոտությունը՝ պատշաճ ուշադրություն դարձնելով էկոցիդը միջազգային հանցագործություն ճանաչելու հարցին[139]։

2019 թվականի նոյեմբերին Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը, դիմելով Քրեական իրավունքի միջազգային ասոցիացիային (AIDP), կոչ արեց միջազգային հանրությանը ճանաչել էկոցիդը որպես «խաղաղության դեմ ուղղված հանցագործությունների հինգերորդ կատեգորիա»[140]։

2019 թվականի հուլիսին 24 գիտնականներից կազմված խումբը կոչ արեց հակամարտությունների գոտիներում իրականացված էկոցիդը պատժել որպես ռազմական հանցագործություն[8]։

2020-ականներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2020 թվականի նոյեմբերին միջազգային իրավաբանների հանձնախումբը, որը հրավիրվել էր «Stop Ecocide International» կազմակերպության կողմից և որը համանախագահում էին բրիտանացի իրավագիտության պրոֆեսոր Ֆիլիպ Սենդսը և սենեգալցի իրավաբան Դիոր Ֆալ Սոուն, սկսեց մշակել էկոցիդը քրեականացնող օրենքի նախագիծ[141][142]։

2021 թվականի մայիսին Եվրոպական խորհրդարանն ընդունեց 2 զեկույց, որոնք առաջընթաց ապահովեցին էկոցիդը որպես հանցագործություն ճանաչելու գործում[143]։ Օրենսդրության կիրարկումն ապահովելու, ԵՄ կանոնների նկատմամբ քաղաքացիների վստահությունը մեծացնելու, ինչպես նաև էկոլոգիական վնասն ավելի արդյունավետորեն կանխելու և վերացնելու նպատակով Խորհրդարանը պահանջում է բարելավել Էկոլոգիական պատասխանատվության մասին դիրեկտիվը (ELD) և Էկոլոգիական հանցագործությունների մասին դիրեկտիվը (ECD)[144]։

Նույնպես 2021 թվականի մայիսին Միջխորհրդարանական միության (IPU) 179 անդամներն ընդունեցին գրեթե միաձայն բանաձև, որով կոչ արեցին անդամ խորհրդարաններին ճանաչել էկոցիդի հանցագործությունը[145]։

Կլիմայի փոփոխության վտանգի տակ գտնվող որոշ կղզային պետությունների կառավարություններ (Ֆիջի, Նյուեյ, Սողոմոնյան Կղզիներ, Տուվալու, Տոնգա և Վանուատու) հանդես եկան «Պորտ Վիլայի կոչ՝ հանուն առանց հանածո վառելիքի Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի արդարացի անցման» նախաձեռնությամբ՝ կոչ անելով աստիճանաբար հրաժարվել հանածո վառելիքից, իրականացնել «արագ և արդարացի անցում» վերականգնվող էներգետիկային ու խստացնել բնապահպանական օրենսդրությունը՝ ներառյալ էկոցիդի հանցագործության սահմանումը[146][147]։

2023 թվականի նոյեմբերի 16-ին Եվրոպական միության օրենսդիրները համաձայնության եկան նոր դիրեկտիվի շուրջ, որով նախատեսվում են ազատազրկման ժամկետներ ամենամեծ աղտոտողների համար, իսկ ընկերությունների համար՝ տուգանքներ՝ իրենց համաշխարհային շրջանառության մինչև 5%-ի չափով[148]։ Համաձայնեցված օրենքը պաշտոնապես հաստատվեց Խորհրդարանի կողմից 2024 թվականի փետրվարին և դարձավ «Քրեական իրավունքի միջոցով շրջակա միջավայրի պաշտպանության մասին» դիրեկտիվ[149]։

Ներպետական օրենսդրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տասը երկիր խաղաղ ժամանակ իրենց սահմաններում քրեականացրել են էկոցիդը։ Այդ երկրները հետևել են Միջազգային իրավունքի հանձնաժողովի (ՄԻՀ) նախագծի 26-րդ հոդվածի ձևակերպմանը, որը վերաբերում էր պատերազմի համատեքստում բնական միջավայրին դիտավորյալ «լայնածավալ, երկարատև և ծանր վնաս պատճառելուն»՝ հաշվի առնելով, որ 26-րդ հոդվածը հանվել էր 1996 թվականին Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի ստատուտին ներկայացված վերջնական նախագծից[150]։ Այդ երկրներից և ոչ մեկը չի սահմանել «դիտավորությունը» չափելու կամ գնահատելու ընթացակարգեր։

Այն երկրներն են, որոնք ունեն էկոցիդի վերաբերյալ ներպետական օրենքներ (ըստ այբբենական կարգի)

  • Հայաստան (2003)
  • Բելառուս (1999)
  • Բելգիա (2023)
  • Չիլի (2023)
  • Էկվադոր (2008; 2014)
  • Ֆրանսիա (2021)
  • Վրաստան (1999)
  • Ղազախստան (1997)
  • Ղրղզստան (1997)
  • Մոլդովա (2002)
  • Ռուսաստան (1996)
  • Տաջիկստան (1998)
  • Ուկրաինա (2001)
  • Ուզբեկստան (1994)
  • Վիետնամ (1990)[151]

Ֆրանսիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2021 թվականին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը հավանություն տվեց «էկոցիդի» իրավախախտման սահմանմանը՝ որպես շրջակա միջավայրի պաշտպանությանն ու կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարին ուղղված մի շարք միջոցառումների մաս[152][153]։

Ֆիլմեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ ֆիլմեր պատկերում են էկոցիդը և դրա հետևանքները, այդ թվում՝[154][155]

Հեռուստասերիալներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վավերագրական ֆիլմեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի վավերագրական ֆիլմեր ուսումնասիրում են այս թեման, այդ թվում՝

  • Թունավորված դրախտ․ Էկոցիդ Նոր Զելանդիայում
  • Էկոցիդ․ փոխվել կամ անհետանալԷկոցիդ․ ձայներ դրախտից
  • Մայր Երկրի սիրտը[155]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 Mehta, Jojo; Jackson, Julia (2021 թ․ փետրվարի 24). «To stop climate disaster, make ecocide an international crime. It's the only way». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ մարտի 11-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 30-ին.
  2. 1 2 3 4 Crook, Martin; Short, Damien (2014 թ․ ապրիլի 3). «Marx, Lemkin and the genocide–ecocide nexus». The International Journal of Human Rights. 18 (3): 298–319. doi:10.1080/13642987.2014.914703. ISSN 1364-2987. S2CID 145716977.
  3. 1 2 3 4 5 6 Eichler, Lauren (2020 թ․ սեպտեմբերի 4). «Ecocide Is Genocide: Decolonizing the Definition of Genocide». Genocide Studies and Prevention. 14 (2): 104–121. doi:10.5038/1911-9933.14.2.1720. ISSN 1911-0359. S2CID 225298981. Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.
  4. 1 2 Crook, Martin; Short, Damien; South, Nigel (2018). «Ecocide, genocide, capitalism and colonialism: Consequences for indigenous peoples and glocal ecosystems environments». Theoretical Criminology (անգլերեն). 22 (3): 298–317. doi:10.1177/1362480618787176. ISSN 1362-4806. S2CID 150239863.
  5. ↑ Sarliève, Maud (2020). «Ecocide: Past, Present, and Future Challenges». Life on Land. Encyclopedia of the UN Sustainable Development Goals (անգլերեն). Springer International Publishing. էջեր 1–11. doi:10.1007/978-3-319-71065-5_110-1. ISBN 978-3-319-71065-5.
  6. 1 2 3 4 Siddique, Haroon (2021 թ․ հունիսի 22). «Legal experts worldwide draw up 'historic' definition of ecocide». The Guardian. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
  7. 1 2 3 Watts, Johnathan (2019 թ․ հուլիսի 24). «Make environmental damage a war crime, say scientists». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 25-ին.
  8. 1 2 3 Gray, Mark Allan (1995–1996). «The International Crime of Ecocide». California Western International Law Journal. 26: 215.
  9. 1 2 White, Rob; Heckenberg, Diane (2014). Green Criminology: an Introduction to the Study of Environmental Harm. Routledge. էջեր 45–59.
  10. ↑ Crook, Martin; Short, Damien (2014-04-03). «Marx, Lemkin and the genocide–ecocide nexus». The International Journal of Human Rights. 18 (3): 306. doi:10.1080/13642987.2014.914703. ISSN 1364-2987.
  11. ↑ «European Parliament proposes including "ecocide" in EU law». Stop Ecocide International. 2023 թ․ մարտի 29. Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 13-ին.
  12. ↑ «6 pacific nations call for just transition to "fossil fuel free pacific" including strengthening law to prevent ecocide». Stop Ecocide International. 2023 թ․ մարտի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 13-ին.
  13. ↑ Westing, Arthur H. (1974 թ․ հունվար). «Arms Control and the Environment: Proscription of Ecocide». Bulletin of the Atomic Scientists. 30 (1): 24–27 [26]. Bibcode:1974BuAtS..30a..24W. doi:10.1080/00963402.1974.11458071.
  14. ↑ Crook, Martin; Short, Damien (2014-04-03). «Marx, Lemkin and the genocide–ecocide nexus». The International Journal of Human Rights. 18 (3): 300. doi:10.1080/13642987.2014.914703. ISSN 1364-2987.
  15. ↑ Crook, Martin; Short, Damien (2014-04-03). «Marx, Lemkin and the genocide–ecocide nexus». The International Journal of Human Rights. 18 (3): 307. doi:10.1080/13642987.2014.914703. ISSN 1364-2987.
  16. ↑ Khayyat, Munira (2022). A landscape of war: ecologies of resistance and survival in South Lebanon. Oakland, California: University of California Press. էջեր 4–8. ISBN 978-0-520-38999-1.
  17. ↑ Crook, Martin; Short, Damien (2014-04-03). «Marx, Lemkin and the genocide–ecocide nexus». The International Journal of Human Rights. 18 (3): 301. doi:10.1080/13642987.2014.914703. ISSN 1364-2987.
  18. ↑ Broswimmer, Franz (2002). Ecocide: A Short History of the Mass Extinction of Species (PDF). London: Pluto Press. էջեր 2–4. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2025 թ․ հոկտեմբերի 1-ին.
  19. ↑ Hossay, Patrick (2006). Unsustainable: A Primer for Global Environmental and Social Justice. United Kingdom: Zed Books. ISBN 1-84277-657-6.
  20. ↑ «What is ecocide? | Kew». kew.org. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 30-ին.
  21. 1 2 «Ecocide: Holding Corporations and Their Officers Criminally Liable». Global Policy Journal (անգլերեն). 2022 թ․ մայիսի 5. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 30-ին.
  22. ↑ «Is Ecocide Inevitable in the World's Most Contested Sea?». CSIS Journalism Bootcamp (ամերիկյան անգլերեն). 2020 թ․ հունիսի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 30-ին.
  23. ↑ «Why criminalising ecocide won't solve the climate crisis». Euronews (անգլերեն). 2021 թ․ մարտի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 30-ին.
  24. ↑ Westing, Arthur H. (1984). Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences (անգլերեն). Taylor & Francis. էջեր 5ff.
  25. ↑ Verwey, Wil D. (1977). Riot control agents and herbicides in war: their humanitarian, toxicological, ecological, military, polemological, and legal aspects. Leyden: Sijthoff. էջեր 144–145. ISBN 978-90-286-0336-3. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 24-ին.
  26. ↑ Kolko, Gabriel (1994). Anatomy of a war: Vietnam, the United States, and the modern historical experience. New York: The New Press. էջ 113. ISBN 978-1-56584-218-2.
  27. ↑ Lewy, Guenter (1978). America in Vietnam. New York: Oxford University Press. էջ 263.
  28. ↑ Palmer, Michael G. (2007). «The Case of Agent Orange». Contemporary Southeast Asia. 29 (1): 172–195. JSTOR 25798819.
  29. ↑ Peeples, Lynne (2013 թ․ հուլիսի 10). «Veterans Sick From Agent Orange-Poisoned Planes Still Seek Justice». The Huffington Post. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 4-ին.
  30. ↑ Stone, Richard (2007). «Agent Orange's Bitter Harvest». Science. 315 (5809): 176–179. doi:10.1126/science.315.5809.176. JSTOR 20035179. PMID 17218503. S2CID 161597245.
  31. ↑ «Scientists Find Surviving Members of Rhino Species». Associated Press News. 2019 թ․ մարտի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 27-ին. Վերցված է 2024 թ․ նոյեմբերի 22-ին.
  32. ↑ Gersmann, Hanna (2011 թ․ հոկտեմբերի 25). «Javan rhino driven to extinction in Vietnam, conservationists say». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2024 թ․ նոյեմբերի 22-ին.
  33. ↑ «Joining forces to save Vietnam's species». Vietnamazing (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2024 թ․ նոյեմբերի 11-ին. Վերցված է 2024 թ․ նոյեմբերի 22-ին.
  34. ↑ Fox, Diane N. (2003). «Chemical Politics and the Hazards of Modern Warfare: Agent Orange» (PDF). In Casper, Monica J. (ed.). Synthetic Planet: Chemical Politics and the Hazards of Modern Life. Routledge. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2010 թ․ հուլիսի 27-ին.
  35. ↑ Zierler, David (2011). The invention of ecocide: agent orange, Vietnam, and the scientists who changed the way we think about the environment. Athens, Ga.: University of Georgia Press. ISBN 978-0-8203-3827-9.
  36. ↑
  37. ↑ «One Year In, Russia's War on Ukraine Has Inflicted $51 Billion in Environmental Damage». e360.yale.edu. Yale University. 2023 թ․ փետրվարի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 30-ին.
  38. ↑ Rosane, Olivia. «'Environmental Destruction Is a Form of Warfare': Thunberg Joins Ecocide Investigation in Ukraine». Common Dreams (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 3-ին.
  39. ↑ «Ten-Step plan to address environmental impact of war in Ukraine». PAX for Peace. 2023 թ․ փետրվարի 24. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հուլիսի 24-ին. Վերցված է 2023 թ․ ապրիլի 30-ին.
  40. ↑ Talmazan, Yuliya; Arkin, Daniel; Kaufman, Sarah; Mayer, Daryna (2023 թ․ հունիսի 6). «Ukraine accuses Russia of blowing up major dam». NBC News. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 24-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 7-ին.
  41. ↑ Roscini, Flavia (2022 թ․ ապրիլի 13). «The Environmental Cost of the War in Ukraine». International Relations Review (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հուլիսի 24-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 7-ին.
  42. ↑ Qazi, Shereena. «'An Ecocide': How the conflict in Ukraine is bombarding the environment». TRT World. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 19-ին.
  43. ↑ Graham-Harrison, Emma (2022 թ․ օգոստոսի 27). «Toxins in soil, blasted forests – Ukraine counts cost of Putin's 'ecocide'». The Observer (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0029-7712. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 7-ին.
  44. ↑ Smith, Saphora (2022 թ․ մարտի 19). «Ukrainians hope to rebuild greener country after Russia's war causes 'ecocide'». The Independent. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 7-ին.
  45. ↑ «Ukraine Recap: Zelenskiy Decries 'Ecocide' Brought on by War – BNN Bloomberg». BNN. 2023 թ․ հունիսի 30. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 30-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 3-ին.
  46. ↑ Ragozin, Leonid (2019 թ․ մարտի 16). «Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation». Al Jazeera. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 7-ին. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 24-ին.
  47. ↑ Randhawa, Suwita Hani (2023 թ․ հունիսի 19). «Will Kakhovka Dam destruction make 'ecocide' a global crime?». openDemocracy (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 3-ին.
  48. ↑ Gigova, Radina (2023 թ․ հուլիսի 2). «Russia is accused of 'ecocide' in Ukraine. But what does that mean?». CNN (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 3-ին.
  49. ↑ «Zelenskyy meets Greta Thunberg, Mary Robinson to address war's effect on Ukraine's ecology». TheJournal.ie (անգլերեն). Press Association. 2023 թ․ հունիսի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 3-ին.
  50. ↑ «Selling Out West Papua | 101 East» (անգլերեն). Al Jazeera. 2020 թ․ հունիսի 25.
  51. 1 2 Limaho, Handoko; Sugiarto; Pramono, Rudy; Christiawan, Rio (2022 թ․ հուլիսի 14). «The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia». Sustainability. 14 (14): 8621. Bibcode:2022Sust...14.8621L. doi:10.3390/su14148621.
  52. 1 2 Tsujino, Riyou; Yumoto, Takakazu; Kitamura, Shumpei; Djamaluddin, Ibrahim; Darnaedi, Dedy (2016 թ․ նոյեմբեր). «History of forest loss and degradation in Indonesia». Land Use Policy. 57: 335–347. Bibcode:2016LUPol..57..335T. doi:10.1016/j.landusepol.2016.05.034.
  53. ↑ «Forest area (% of land area) – Indonesia». World Bank. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 14-ին.
  54. ↑ Austin, Kemen G; Schwantes, Amanda; Gu, Yaofeng; Kasibhatla, Prasad D (2019 թ․ փետրվարի 1). «What causes deforestation in Indonesia?». Environmental Research Letters. 14 (2): 024007. Bibcode:2019ERL....14b4007A. doi:10.1088/1748-9326/aaf6db.
  55. ↑ Colchester, Marcus; Jiwan, Normal; Andiko, Martua Sirait; Firdaus, Asup Y.; Surambo, A.; Pane, Herbert (2012 թ․ մարտի 26). «Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ մայիսի 31-ին. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 31-ին.
  56. ↑ «Ecocide in Indonesia». Forensic Architecture. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 5-ին.
  57. ↑ Yeo, Kate (2022 թ․ օգոստոսի 4). «Explainer: What is ecocide?». Eco-Business (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հունիսի 23-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 5-ին.
  58. ↑ Aida, Melly; Tahar, Abdul Muthalib; Davey, Orima (2023), Perdana, Ryzal; Putrawan, Gede Eka; Saputra, Bayu; Septiawan, Trio Yuda (eds.), «Ecocide in the International Law: Integration Between Environmental Rights and International Crime and Its Implementation in Indonesia», Proceedings of the 3rd Universitas Lampung International Conference on Social Sciences (ULICoSS 2022), Advances in Social Science, Education and Humanities Research (անգլերեն), Paris: Atlantis Press SARL, vol. 740, էջեր 572–584, doi:10.2991/978-2-38476-046-6_57, ISBN 978-2-38476-045-9
  59. ↑ Alberro, Heather; Daniele, Luigi (2021 թ․ հունիսի 29). «Ecocide: why establishing a new international crime would be a step towards interspecies justice». The Conversation (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ մայիսի 16-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 5-ին.
  60. ↑ Chrysolite, Hanny; Juliane, Reidinar; Chitra, Josefhine; Ge, Mengpin (2017 թ․ հոկտեմբերի 4). «Evaluating Indonesia's Progress on its Climate Commitments». World Resources Institute. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 26-ին.
  61. ↑ Կաղապար:Cite iucn
  62. ↑ «Extinction crisis escalates: Red List shows apes, corals, vultures, dolphins all in danger». International Union for Conservation of Nature. 2007 թ․ սեպտեմբերի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 16-ին.
  63. ↑ Կաղապար:Cite iucn
  64. ↑ Mulvey, Stephen (2006 թ․ ապրիլի 20). «Wildlife defies Chernobyl radiation». BBC News. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  65. ↑ Rybacki, Josef (2021 թ․ փետրվարի 1). «Establishing the crime of 'ecocide'». Law Gazette (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 24-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 21-ին.
  66. ↑ Krogh, Peter F. (1994). «Ecocide: a Soviet legacy». Great Decisions 1994 (English). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 21-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  67. ↑ Wojsyk, Jakub (2022 թ․ հունվարի 12). «Ecocide – the genocide of the 21st century? Eastern European perspective». CIRSD. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 21-ին.
  68. ↑ Vidal, John (2010 թ․ մայիսի 30). «Nigeria's agony dwarfs the Gulf oil spill. The US and Europe ignore it». The Observer. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
  69. ↑ Vidal, John (2016 թ․ հունիսի 1). «Niger delta oil spill clean-up launched – but could take quarter of a century». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 15-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 14-ին.
  70. ↑ Donatus, Peter (2016 թ․ հոկտեմբերի 15). «Shell's Nigeria ecocide is creating a refugee crisis». Green Left (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 6-ին.
  71. ↑ «UNEP Ogoniland Oil Assessment Reveals Extent of Environmental Contamination and Threats to Human Health». United Nations Environment Programme (անգլերեն). 2017 թ․ օգոստոսի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 6-ին.
  72. ↑
  73. ↑ Londoño, Ernesto (2021 թ․ ապրիլի 25). «Imagine Jair Bolsonaro Standing Trial for Ecocide at The Hague». The New York Times. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 25-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 10-ին.
  74. ↑ Watts, Jonathan (2023 թ․ փետրվարի 6). «Investigate Bolsonaro for genocide, says Brazil's Marina Silva». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 10-ին.
  75. ↑ O'Neill, Sadhbh (2022 թ․ հոկտեմբերի 27). «Bolsonaro should be investigated by International Criminal Court for crimes against humanity and nature». The Irish Times (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 10-ին.
  76. ↑ McCartin, Matthew J. (2022–2023). «The Planet v. Bolsonaro: How an International Crime of Ecocide Could Aid in Enforcing the UNFCCC». Journal of Global Rights and Organizations. 13: 1.
  77. ↑ Webb, Samuel (2021 թ․ օգոստոսի 11). «Brazil indigenous group accuses Bolsonaro of 'genocide' and 'ecocide'». The Independent (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 27-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 10-ին.
  78. ↑ White, Kimberly (2022 թ․ փետրվարի 4). «Indigenous Groups Accuse Brazil's Bolsonaro of Genocide, Call on the ICC to Investigate». Sounds and Colours (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 10-ին.
  79. ↑ Shelton, Jon (2021 թ․ դեկտեմբերի 10). «ICC climate crimes suit filed against Brazil's Bolsonaro». Deutsche Welle (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 10-ին.
  80. ↑ Surma, Katie (2021 թ․ հունիսի 24). «Chiefs demand Bolsonaro's prosecution, say Amazon close to irreversible destruction». NBC News (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 10-ին.
  81. ↑ Albanese, Francesca. «'It Is Important to Call a Genocide a Genocide,' Consider Suspending Israel's Credential as UN Member State, Experts Tell Palestinian Rights Committee». United Nations – Meeting Coverage and Press Release. United Nations. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 27-ին.
  82. ↑ Sess.: 1986–1987), UN General Assembly (41st (1987 թ․ հունվարի 20). Draft Code of Offences against the Peace and Security of Mankind :: resolution /: adopted by the General Assembly (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ փետրվարի 25-ին.{{cite book}}: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
  83. ↑ «Lawyers Are Working to Put 'Ecocide' on Par with War Crimes. Could an International Law Hold Major Polluters to Account?». Time (անգլերեն). 2021 թ․ փետրվարի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հուլիսի 5-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 5-ին.
  84. ↑ Gauger, Rabatel-Fernel, էջեր 9–11
  85. ↑ Convention on the prohibition of military or any other hostile use of environmental modification techniques Արխիվացված 31 Մայիս 2019 Wayback Machine, United nations Treaty Collection
  86. ↑ Mølgaard Henriksen, Mette (2024 թ․ փետրվարի 27). «'Revolutionary': EU Parliament votes to criminalise most serious cases of ecosystem destruction». Euronews. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 28-ին.
  87. ↑ «Growing calls to recognize 'ecocide' as an international crime in light of Israel-Gaza conflict – EHN». grist.org (անգլերեն). 2024 թ․ փետրվարի 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 31-ին. Վերցված է 2024 թ․ ապրիլի 18-ին.
  88. ↑ Surma, Katie; Talmazan, Yuliya (2021 թ․ հունիսի 23). «The push to make 'ecocide' an international crime takes big step forward». NBC News. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 29-ին.
  89. 1 2 Higgins, Short
  90. ↑ Jowit, Juliette (2010 թ․ ապրիլի 9). «British campaigner urges UN to accept 'ecocide' as international crime». The Guardian. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 11-ին.
  91. ↑ «Is ecocide a crime? – handlebar-online.com». handlebar-online.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 2-ին.
  92. ↑ The full proposal, which was submitted to the International Law Commission, is set out in chapters 5 and 6 of Higgins 2010
  93. ↑ «The Law». Eradicating Ecocide. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  94. ↑ «Initiative details – European Citizens' Initiative». European Commission. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  95. ↑ «IES > News > Citizen Campaign to End Ecocide in Europe». www.envirosecurity.org (բրիտանական անգլերեն). 2015 թ․ օգոստոսի 11. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  96. ↑ «Public hearing in the European Parliament | European Citizens' Initiative | The ECI Campaign». www.citizens-initiative.eu. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  97. ↑ «Statement by H. E. John H. Licht – Ambassador of the Republic of Vanuatu to the European Union» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ փետրվարի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 15-ին.
  98. ↑ «Written Statement of the Republic of Maldives» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ փետրվարի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 15-ին.
  99. ↑
  100. 1 2 3 4 «Supporters of Ecocide Law». Stop Ecocide International (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ նոյեմբերի 8-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 21-ին.
  101. ↑ «Leading states». Stop Ecocide International (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ հուլիսի 19-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 19-ին.
  102. ↑
  103. ↑ «Secretary-General's remarks on Global Compact for the environment». United Nations Secretary-General (անգլերեն). 2017 թ․ սեպտեմբերի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
  104. ↑ EFEverde, Redacción (2021 թ․ հուլիսի 3). «Guterres considera que "sería muy deseable" incorporar el Ecocidio como delito en la Corte Penal Internacional» [Guterres considers that it would be "very desirable" to incorporate ecocide as a crime in the International Criminal Court]. EFEverde (իսպաներեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 21-ին.
  105. ↑ «Pope Supports Classifying 'Ecocide' as an International Crime». National Review (ամերիկյան անգլերեն). 2020 թ․ սեպտեմբերի 17. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 16-ին.
  106. ↑ «This movement wants to make harming the planet an international crime». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). 2020 թ․ սեպտեմբերի 16. ISSN 0261-3077. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 16-ին.
  107. ↑ Esteves, Junno Arocho (2019 թ․ նոյեմբերի 15). «Pope Francis: Catechism will be updated to define ecological sins». America Magazine (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 16-ին.
  108. ↑ Mehta, Jojo (2021 թ․ հոկտեմբերի 26). «Ecocide as an international crime». UNA_UK (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 2-ին.
  109. ↑ «Ecocide Law: The Use of Hard Law to Complement Soft Law» (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 8-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 2-ին.
  110. ↑ Yeo, Sophie (2020 թ․ նոյեմբերի 6). «Ecocide: Should killing nature be a crime?». BBC News (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 16-ին.
  111. ↑ «Türk: Human rights are antidote to prevailing politics of distraction, deception, indifference and repression». OHCHR (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ նոյեմբերի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
  112. ↑ Vargas, Ramon Antonio (2022 թ․ սեպտեմբերի 26). «'A powerful solution': activists push to make ecocide an international crime». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 19-ին.
  113. ↑ «SEF». Stop Ecocide International (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 8-ին.
  114. ↑ Minkova, Liana Georgieva (2023). «The Fifth International Crime: Reflections on the Definition of "Ecocide"». Journal of Genocide Research. 25 (1): 62–83. doi:10.1080/14623528.2021.1964688.
  115. ↑ Zierler, David (2011). The Invention of Ecocide. University of Georgia Press. ISBN 978-0-8203-3827-9.
  116. ↑ Article published in New York Times, 26 February 1970; quote in Weisberg, Barry Ecocide in Indochina (1970) Canfield Press, San Francisco OCLC 135562
  117. 1 2 Falk, Richard A. (1973). «Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals». Bulletin of Peace Proposals. 4 (1): 80–96. doi:10.1177/096701067300400105. ISSN 0007-5035. JSTOR 44480206.
  118. 1 2 Normile, Dennis (2025 թ․ ապրիլի 25). «Did the United States commit 'ecocide'?». Science. 388 (6745): 353. Bibcode:2025Sci...388..353N. doi:10.1126/science.ady4159. PMID 40273270. {{cite journal}}: Check |pmid= value (օգնություն)
  119. ↑ Elia, Vincenzo (2025 թ․ օգոստոսի 13). «Ecocide to Effectively Stimulate the Integration of International Environmental and Criminal Laws». Asian Journal of International Law (անգլերեն): 1–12. doi:10.1017/S2044251325100702. ISSN 2044-2513.
  120. ↑ Rawal, Shailja (2022 թ․ դեկտեմբերի 1). «Law and economics behind ecocide: Juggling between rules and standards». Environmental Law Review (անգլերեն). 24 (4): 270–287. Bibcode:2022EnvLR..24..270R. doi:10.1177/14614529221107740. ISSN 1461-4529.
  121. 1 2 Björk, 1996, էջ 15
  122. ↑ Björk, 1996
  123. ↑ Gauger, Rabatel-Fernel, էջ 5
  124. ↑ Falk, Richard A. (1973). «Environmental Warfare and Ecocide – Facts, Appraisal, and Proposals». In Thee, Marek (ed.). Bulletin of Peace Proposals. Vol. 1.
  125. ↑ «Yearbook of the International Law Commission». legal.un.org. United Nations. 1978. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 24-ին.
  126. 1 2 Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. Study of the Question of the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide. 4 July 1978. E/CN.4/Sub.2/416, p.124 and p.130
  127. ↑ The Whitaker Report E/CN.4/Sub.2/1985/6.
  128. ↑ «29-42 Whitaker Report on Genocide». preventgenocide.org. Prevent Genocide International. 1985. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 21-ին.
  129. ↑ 1987 Yearbook of the International Law Commission (PDF). Vol. I. United Nations. 1987. էջ 56, para 38. A/CN.4/SER.A/1987. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022 թ․ հուլիսի 22-ին. Վերցված է 2023 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. {{cite book}}: |website= ignored (օգնություն)
  130. ↑ Walsh, Bryan (2011 թ․ հոկտեմբերի 24). «Is Ecocide a Crime?». Time. ISSN 0040-781X. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  131. ↑ «Ecocide Act | Eradicating Ecocide». eradicatingecocide.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  132. ↑ Closing the door to dangerous industrial activity: A concept paper for governments to implement emergency measures Արխիվացված 4 Մարտ 2016 Wayback Machine. The Earth Community Trust.
  133. ↑ Johnson, Stanley (2012 թ․ հունիսի 22). «Palm trees and controversy: the world's top judges and lawyers at Rio+20». The Guardian. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  134. ↑ «Environmental Rule of Law». United Nations Environment Programme. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 31-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  135. ↑ «Summary of the World Congress on Justice, Governance and Law for Environmental Sustainability, 17–20 June 2012, Rio de Janeiro, Brazil». www.iisd.ca. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 26-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  136. ↑ United Nations Conference on Sustainable Development (2012 թ․ հունիսի 17). «No lack of solutions at Rio+20». PreventionWeb. United Nations Office for Disaster Risk Reduction. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 19-ին.
  137. ↑ «International Conference on Environmental Crime: Current and Emerging Threats». www.unicri.it. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ սեպտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  138. ↑ «International Conference on Environmental Crime: Current and Emerging Threats: ACTION PLAN ON COMBATING ENVIRONMENTAL CRIME» (PDF). www.unicri.it. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  139. ↑ «Catechism will be updated to include ecological sins, pope says». CNS top stories. 2019 թ․ նոյեմբերի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 30-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 15-ին.
  140. ↑ Bowcott, OWen (2020 թ․ նոյեմբերի 30). «International lawyers draft plan to criminalise ecosystem destruction». The Guardian (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 17-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
  141. ↑ «Defining 'ecocide': how and why should environmental destruction be criminalised?». leighday.co.uk (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 23-ին.
  142. ↑ Yakimova, Yasmina (2021 թ․ մայիսի 20). «Environmental liability rules need revamping» (Press release). European Parliament. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
  143. ↑ «Environmental liability rules need revamping». European Parliament (անգլերեն). 2021 թ․ մայիսի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 2-ին.
  144. ↑ Resolution – Parliamentary strategies to strengthen peace and security against threats and conflicts resulting from climate-related disasters and their consequences (Report). IPU – 142nd Assembly. 2021 թ․ մայիսի 27.
  145. ↑ Stancil, Kenny (2023 թ․ մարտի 17). «Six Island Nations Commit to 'Fossil Fuel-Free Pacific,' Demand Global Just Transition». Common Dreams (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 1-ին.
  146. ↑ Fotheringham, Caleb (2023 թ․ մարտի 22). «Port Vila call to phase out fossil fuels». Radio New Zealand (New Zealand English). Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ հոկտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 1-ին.
  147. ↑ Kurmayer, Nikolaus J. (2023 թ․ նոյեմբերի 17). «EU strikes deal on new 'ecocide' rules to put polluters in jail». Euractiv (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2024 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2023 թ․ դեկտեմբերի 4-ին.
  148. ↑ «Directive (EU) 2024/1203 of the European Parliament and of the Council of 11 April 2024 on the protection of the environment through criminal law and replacing Directives 2008/99/EC and 2009/123/EC». eur-lex.europa.eu. Վերցված է 2026-04-22-ին.
  149. ↑ Higgins, Short, էջ 261
  150. ↑ «Existing Ecocide Laws». Ecocide Law (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2024 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  151. ↑ «France drafts 'ecocide' bill to punish acts of environmental damage». France 24 (անգլերեն). Agence France-Presse. 2021 թ․ ապրիլի 17. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 31-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 2-ին.
  152. ↑ Kaminski, Isabella (2023 թ․ օգոստոսի 26). «Growing number of countries consider making ecocide a crime». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված է օրիգինալից 2025 թ․ օգոստոսի 30-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 19-ին.
  153. ↑ Valls Oyarzun, Eduardo; Gualberto Valverde, Rebeca; Malla García, Noelia; Colom Jiménez, María; Cordero Sánchez, Rebeca, eds. (2020). «17». Avenging nature: the role of nature in modern and contemporary art and literature. Ecocritical theory and practice. Lanham Boulder NewYork London: Lexington Books. ISBN 978-1-79362-144-3.
  154. 1 2 3 Narine, 2018

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Էկոցիդ&oldid=10790046» էջից