Էկլամպսիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Էկլամպսիա
Տեսակհիվանդություն[1]
Ենթադասpre-eclampsia?[1]
Բուն պատճառC87167[2][3] և C87167[1]
Բժշկական մասնագիտությունմանկաբարձություն
ՀՄԴ-9642.6
Հիվանդությունների բազա4068
MedlinePlus000899
eMedicine253960 և 1476919
MeSHIDD004461 և D004461
Disease OntologyDOID:13593, DOID:13593 և DOID:12269
NCI ThesaurusC87167[2][3] և C87167[1]
Eclampsia Վիքիպահեստում

Էկլամպսիա, ցնցումների սկիզբը պրեէկլամպսիայով կնոջ մոտ[4]։ Վերջինս հղիության ախտաբանություն է, որի ընթացքում առկա է բարձր զարկերակային ճնշում և/կամ մեծ քանակով սպիտակուց մեզի մեջ, կամ առկա է այլ օրգանի դիսֆունկցիա[5][6]։ Սկիզբը կարող է լինել ծննդաբերությունից առաջ, ընթացքում կամ հետո[4]։ Ավելի հաճախ սկսվում է հղիության երկրորդ կեսում[4]։ Ցնցումները տոնիկ-կլոնիկ տեսակի են և տևում են մոտ մեկ րոպե[4]։ Ցնցումներին հետևում է կա՚մ շփոթությունը, կա՚մ կոման[4]։ Բարդություններն են ասպիրացիոն թոքաբորբը, ներուղեղային արյունազեղումը, երիկամային անբավարարությունը և սրտի կանգը[4]։ Պրեէկլամպսիան և էկլամպսիան մաս են կազմում մի շարք վիճակներ միավորող խմբի, որը հայտնի է հղիության ընթացքում հիպերտենզիվ խանգարումներ անվամբ[4]։Կանխարգելման նպատակով արձր ռիսկի տակ գտնվողներին տ րվում է ասպիրին, կալցիումի հավելումներ կալցիում քիչ օգտագործող հղիներին և հղիությունից առաջ առկա հիպերտենզիայի բուժում դեղամիջոցներով[7][8]։ Վարժությունները հղիության ընթացքում նույնպես կարող են լինել օգտակար[4]։ Մագնեզիումի սուլֆատի ներերակային կամ միջմկանային ներարկումը բարելավում է արդյունքները էկլպամպսիայով հիվանդների մոտ և ընդհանուր առմամբ անվտանգ է[9][10]։ Հանդիպում է և՚ զարգացող և՚զարգացած երկրներում[9]։ Շնչառությունը դժվարացած է և աջակցության կարիք ունի[4]։ Այլ բուժումներ ներառում են հիդրալազին՝ զարկերակային ճնշման դեմ և շտապ ծննդալուծում կա՚մ հեշտոցային, կա՚մ կեսարյան ճանապարհով[4]։

Պրեէկլամպսիան հանդիպում է ծննդկանների 5%-ի, իսկ էկլապմսիան՝ 1,4%-ի մոտ[11]։ Զարգացած երկրներում գրանցվել է 1։2000 հանդիպման հաճախականություն, պայմանավորված լավ բժշկական խնամքով[4]։ Հիպերտենզիոն խանգարումները հղիության ընթացքում ամենահաճախ հանդիպող մահվան պատճառներից մեկն են[12]։ 2015-ին հաշվարկվել է 46900 մահ։ «Էկլամպսիա » տերմինը հունարեն «կայծակ» բառից է[13]։ Հիվանդության առաջին հայտնի նկարագրությունը տրվել է Հիպոկրատի կողմից մ․թ․ա․ առաջ 5-րդ դարում[13]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկլամպսիան հղիության ախտաբանություն է, որը բնորոշվում է պրեէկլամպսիայի ֆոնի վրա ընթացող ցնցումներով[14]։ Սովորաբար հղի կնոջ մոտ մինչ ցնցումների առաջանալը ի հայտ են գալիս հիպերտենզիան և սպիտամիզությունը[15]

Որովայնի շրջանների կամ քառակուսիների դիագրամ։ Օգնում է որոշելու որովայնի աջ վերին քառակուսին կամ վերորովայնային շրջանը, որտեղ կարղ են առաջանալ ցավեր էկլամպսիայի դեպքում։

Այս ախտանիշերից ցանկացածը կարող է առկա լինել ցնցումներից առաջ կամ հետո[16]; Հնարավոր է նաև, որ ոչ մի ախտանիշ չզարգանա։

Այլ ուղեղային նշաններ կարող են անմիջապես նախորդել ցնցմանը, ինչպիսինն է սրտխառնոցը, փսխումը, գլխացավերը և կեղևային կուրությունը։ Եթե զարգանում է բազմաօրգանային անբավարարություն, ապա կառաջանան տարբեր օրգանների ախտահարման ախտանիշեր, այնպիսին ինչպիսինն է որովայնային ցավը, դեղնուկը, շնչարգելությունը, օրվա մեզի պակասում։

Սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցնցումները սովորաբար առաջանում են հղիության ընթացքում կամ նախքան ծննդաբերությունը (անտեպարտում շրջան), բայց կարող է զարգանալ նաև ծննդաբերության (ինտրապարտում շրջան) ընթացքում կամ հետո (պոստպարտում շրջան)[14][16][17]։ Եթե ցնցումները զարգանում են պոստպարտում շրջանում, ապա ավելի մեծ հավանական է, որ կզարգանան ծննդաբերությունից հետո առաջին 48 ժամերին նույնպես։ Այնուամենայնիվ, ուշ պոստպարտում ցնցումները կարող են զարգանալ ծննդաբերությունից 4 շաբաթ անց[14][16]։

Բարդություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկլամպսիան հղի է վտանգներով թե՚ հղի կնոջ, թե՚ չծնված երեխայի (ֆետուս) համար։ Էկլամպսիայի դեպքում պտուղը կարող է աճել ավելի դանդաղ, քան առողջ հղիության ընթացքում, որը կարող է հանգեցնել ներարգանդային աճի կասեցման և նորածնի քաշի անհամապասխանության հղիության ժամկետին, ինչպես նաև կարող է գրանցվել ցածր քաշ ծնվելիս[18]։ Էկլամպսիան կարող է առաջացնել խնդիրներ ընկերքի հետ։ Ընկերքը կարող է արյունահոսել (արյունազեղում) կամ շերտազատվել արգանդի պատից[19]։ Ընկերքը շերտազատվում է արգանդի պատից ծննդաբերության ընթացքում; Վերջինս ծննդաբերության մի մաս է կազմում։ Ընկերքը կարող է անջատվել նաև նախքան ծննդաբերությունը։ Այս վիճակը կոչվում է ընկերքի շերտազատում և կարող է լինել վտանգավոր պտղի համար[20]։ Կարող է ծագել նաև ընկերքի անբավարարություն, վիճակ, երբ ընկերքը անկարող է ապահովել պտղի զարգացումը և անկարող է համապասխան քանակի թթվածին և սննդանյութեր մատակարարել պտղին[19]։ Ցնցման ժամանակ պտղի սրտի զարկերը կարող են դառնալ ավելի դանդաղ, քան նորմայում (բրադիկարդիա)[18][21]։ Եթե ծագի նշված բարդություններից որևէ մեկը, ապա կարող է առաջանալ պտղի դիստրես։ Եթե մեծ է ռիսկը կորցնելու կա՚մ պտղին, կա՚մ հղիմ կնոջը, ապա էկլամպսիայի վերջնական բուժումը դա ծննդաբերությունն է։ Վերջինս կարող է լինել ավելի ապահով, երբ ծննդալուծումը կատարվում է ժամկետից շուտ, քան 40 շաբաթականում։ Պտղի անհասությունը նույպես էկլամպսիայի բարդություն է[19][22]։

Էկլամպսիայի ընթացքում տեսողությունում ի հայտ են գալիս փոփոխություններ, որոնք ներառում են աղոտ տեսողութոյւնը, միակողմանի կուրությունը (ժամանակավոր՝ պայմանավորված ամավրոզի հետևանքով կամ մշտական՝ ցանցենու շերտազատման հետևանքով) կամ կեղևային կուրություն, որը ախտահարում է երկու աչքերն էլ[23][24]։ Կան արտահայտված բարդություններ նաև թոքերում։ Չի բացառվում թոքի այտուցի զարգացումը[19]։ Ցնցումը կարող է համակցվել փսխմամբ՝ ստամոքսային պարունակությամբ։ Փսխման ընթացքում հնարավոր է փսխման զանգվածների ներշնչում դեպի թոքեր, որը կոչվում է ասպիրացիա[18]։ Վերջինիս հետևանքով կարող է ի հայտ գալ դժվարաշնչություն և ասպիրացիոն թոքաբորբ[16][25]։ Ցնցման ընթացքում հնարավոր է նաև շնչառության ժամանակավոր կանգ կամ ոչ արդյունավետ շնչառություն, որոնց հետևանքով թթվածնի քանակը մարմնում և ուղեղում քչանում է (թթվածնաքաղց)[16][26]։ Եթե կնոջ համար դժվար լինի շնչելը, ապա հնարավոր է, որ կարիք լինի շնչառության աջակցման օժանդակ սարքերի միջոցով։ Վերջինս կոչվում է մեխանիկական օդափոխություն։ Ծանր դեպքերում կինը կարող է դառնալ թույլ և դանդաղաշարժ (լեթարգիա), նույնիսկ կոմատոզ[24]։ Այս ամենից կարելի է ենթադրել, որ ուղեղը այտուցվում է (ուղեղի այտուց) կամ արյունահոսում (ներուղեղային արյունազեղում)[19][24]։

Ռիսկի գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկլամպսիան, այնպես էլ պրեէկլամպսիան հակված է առաջանալու առաջին հղիությունների ժամանակ[27][28][29]։ Կինը, ով մինչ հղիությունը ունի երկարատև բարձր զարկերակային ճնշում, ավելի հակված է պրեէկլամպսիայի առաջացման հղիության ընթացքում[27][28]; Կանայք, նախօրոք առկա անոթային (շաքարային դիաբետ կամ նեյրոպաթիա) կամ թրոմբոֆիլիկ (հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ) հիվանդություններով, նույնպես ավելի հակված են պրեէկլամպսիայի և էկլամպսիայի[27][28]։ Մեծ ընկերքը (բազմակի հղիություններ, բշտիկային զանգված) նույնպես նախատրամադրում է էկլամպսիայի[27][28][30]։ Ի հավելումն այս ամենի առկա է գենետիկ բաղադրիչ։ Կինը, ում քույրը կամ մայրը ունեն այս վիճակը, ապա ավելի մեծ է էկլամպսիայի զարգացման հավանականությունը[31]։ Կանայք, ովքեր ունեցել են էկլամպսիա, ունեն էկլամպսիայի/պրեէկլամպսիայի զարգացման մեծ հավանականություն հղիության ուշ ժամկետներում[28]։

Մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

էկլամպսիայի զարգացման համար պահանջվում է ընկերքի առկայություն։ Երբ այն հեռացվում է, էկլամպսիան լուծարվում է[32]։ Էկլամպսիայի գլխավոր առանձնահատկությունը ընկերքի իջած արյան մատակարարումն է (ընկերքային հիպոպերֆուզիա)։ Վերջինս զուգակցվում է անոթների բարձրացած զգայունությամբ անոթասեղմիչ նյութերի նկատմամբ, որոնք հանգեցնում են փոքր զարկերակների սեղմմանը։ Վերջինիս հետևանքով իջնում է բազմաթիվ օրգանների արյան մատակարարումը։ Մակարդիչ համակարգի ակտիվացումը հանգեցնում է միկրոթրոմբների առաջացման, որը կարող է խանգարել արյան մատակարարումը։ Անոթային թափանցելիության բարձրացման հետևանքով արտաբջջային հեղուկը դուրս է գալիս ինտերստիցիալ տարածություն՝ հետագայում իջեցնելով արյան ծավալը և առաջացնելով այտուցներ։ Այս ամենի հետևանքն է հիպերտենզիան, երկամային, թոքային և լյարդային դիսֆունկցիան, ուղեղի այտուցը՝ ուղեղային դիսֆունկցիայով և ցնցումներով[32]։ Մինչ ախտանիշերի ի հայտ գալը կարող է հայտնաբերվել էնդոթելի և թրոմբոցիտների բարձրացած ակտիվություն[32]։

Ընկերքային հիպոպերֆուզիան կապված է ոչ նորմալ պտղային-մայրական տարածության հետ և կարող է լինել իմուն միջնորդավորված[32]։ Ըստ երևույթի տրոֆոբլաստի ներխուժումը ոչ լրիվ է[33]։ Ընկերքը արտադրում է անոթալայնիչ ադրենոմեդուլին։ Վերջինիս քանակը իջած է պրեէկլամպսիայի և էկլամպսիայի դեպքում[34]։ Այլ անոթալայնիչների քանակը նույնպես իջած է, ներառյալ պրոստացիկլին, թրոմբոքսան A2, ազոտի օքսիդ, իսկ էնդոթելինները առաջացնում են անոթասեղմում[21]։

Էկլամպսիան հիպերտենզիվ էնցեֆալոպաթիայի տեսակ է։ Իջնում է ուղեղի անոթների դիմադրությունը, հետևաբար իջնում է նաև ուղեղ հասնող արյան քանակը։ Հետևանքն է ուղեղի այտուցը և ցնցումը[35]։ Ցնցումը սովորաբար պատճառ չի դառնում ուղեղի քրոնիկ վնասման, եթե ներուղեղային արյունազեղում տեղի չի ունենում[36]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկլամպսիայի առանձնահատկությունը ցնցումն է[17]։ Ախտորոշումը կախված է ցումներից առաջ հայտնի ախտանիշերի առկայությունից։

Եթե հղի կինը ունի ախտորոշում պրեէկլամպսիա և ծագում են ցնցումներ, ապա կարիք չկա հավելյալ կլիկական ախտորոշման՝ էկլամպսիա ախտորոշումը հաստատելու համար։ Նշանակում է էկլամպսիա ախտորոշումը դրվում է հաշվի առնելով ախտանշանները և բժշկական պատմությունը և այն համարվում է հիմանական ախտորոշում, մինչ չի ապացուցվել հակառակը[37]։ Եթե կինը ունի ցնցում և այնհայտ է ծագումը, ապա հետազոտությունները կարող են օգնել գտնելու ճիշտ ախտորոշումը։

Կենսական նշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրեէկլամպսիայի առանձնահատկություններից մեկը բարձր զարկերակային ճնշումն է, որի ժամանակ կա՚մ վերին ցուցանիշը (սիստոլիկ զարկերակային ճնշում) բարձր է 140 մմ․ս․ս․, կա՚մ ստորին ցուցանիշը՝ 90 մմ․ս․ս․-ից։ Եթե սիստոլիկը բարձր է 160-ից կամ դիաստոկիկ ճնշումը՝ 110-ից, ապա հիպերտենզիան համարվում է սուր[14]։

Լաբորատոր հետազոտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրեէկլամպսիայի մյուս առանձնհատկությունն է սպիտամիզությունը, որը մեծ քանակի սպիտակուցի առկայությունն է մեզում։ Հայտնաբերելու նպատակով մեզը հավաքվում և հետազոտվում է։ 0,3 կամ ավել գրամ սպիտակուցի առկայությունը հղի կնոջ 24-ժամյա մեզում հանդիսանում է պրեէկլամպսիայի ախտորոշիչ չափանիշ և մեծացնում է էկլամպսիայի հավանականությունը[14]:

Էկլամպսիայի և պրեէկլամպսիայի սուր դեպքերում արյան մեջ իջնում է թրոմբոցիտների մակարդակը (թրոմբոցիտոպենիա)[38][21]։ Վերջինիս հայտնաբերման նպատակով կատարվում է ընդհանուր արյան անալիզ։

Մյուս հետազոտությունները ներառում են երիկամի, լյարդի, մակարդիչ համակարգի ֆունկցիայի ստուգում, 24-ժամյա մեզում կրեատինինի որոշում և ՈՒՁՀ հետազոտություն։

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հղիության ընթացքում ոչ բոլոր ցնցումներն են կապված էկլամպսիայի հետ։ Դրանք ենթակա են տարբերակիչ ախտորոշման։ Պատճառներն են ուղեղի ուռուցքը, անևրիզման և տարբեր դեղամիջոցները։ Սովորաբար սուր պրեէկլամպսիայի նշանները նախորդում են էկլամպսիային և հեշտացնում են ախտորոշումը։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրեէկլամպսիայի վաղ հայտնաբերումը կարևոր է էկլամպսիայի զարգացման հավանականությունը իջեցնելու համար։ USPSTF առաջարկում է պարբերաբար զարկերակային ճնշման ստուգումներ հղիության ընթացքում՝ ուղղված պրեէկլամպսիան հայտնաբերելուն[39]։ Պրեէկլամպսիայի բուժման մեջ ներգրավված է նաև մագնեզիումի սուլֆատը, որը կանխում է ցնցումները

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկլամպսիայի բուժման մեջ կան 4 ուղություններ․ կանգնեցնելու և կանխելու ցնցումները, զարկերակային ճնշման վերահսկողություն, ծննդալուծում և բազմաօրգանային անբարարության վերահսկում։

Ցնցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցնցումները կանխվում են և բուժվում են մագնեզիումի սուլֆատով[40]։ Վերջինս ըստ հետազոտությունների տվյալների, առաջին անգամ էկլամպսիայի բուժման մեջ օգտագործվել է 1955-ին[41]։ Պլազմայում մագնեզիումի խտությունը կապված է մայրական թունավորման, նեոնատալ շնչառության ընկճման, թույլ մկանային թուլության և ցածր Ապգարի սանդղակի հետ[42], որը ներառում է

  • 7.0–10.0 mEq/L: ծնկային ռեֆլեքսի կորուստ
  • 10.0–13.0 mEq/L: շնչառության ընկճում
  • 15.0–25.0 mEq/L: փոփոխված նախասիրտ-փորոքային հաղորդականությունը և հետագայում սրտի կանգ
  • >25.0 mEq/L: սրտի կանգ

mEq/L-միլիէկվիվալենտ/լիտր

Ներերակային օգտագործման դեպքում հակացնցումային ազդեցության սկիզբը արագ է և տևում է 30 րոպե։ Միջմկանային ներարկման դեպքում սկիզբը մոտ 1 ժամից է և տևում է 3-4 ժամ։ Հակացնցումային ազդեցության քանակը պլազմայում տատանվում է 2,5-7,5 mEq/L։ Մագնեզիումը արտազատվում է բացառապես երիկամներով և համաչափորեն կախված է պլազմայում մագնեզիումի խտությունից և կծիկային ֆիլտրացիայից[43]։

Պլազմայում մագնեզիումի նույնիսկ թերապևտիկ քանակի դեպքում էլ, ցնցումները կարող են կրկնվել։ Այդ ժամանակ կարող է առաջանալ հավելյալ մագնեզիումի կարիք, որի ընթացքում շնչառական, սրտային, նյարդաբանական համակարգերի մանրակրկիտ մոնիտորինգի անհրաժեշտություն է ծագում։ Եթե մագնեզիումի դեղաչափի բարձրացումը՝ պլազմայում բարձր խտությամբ, չի կանխում ցնցումները, կարիք է լինում կիրառելու հակացնցումային ազդեցությամբ այլ դեղամիջոցներ, հեշտացնելով մեխանիկական օդափոխությունը և ինտուբացիան, ինչպես նաև խուսափում են մագնեզիումի թունավոր ազդեցությունից, ներառյալ մոր մոտ կրծքային մկանի պարալիչը։

Մագնեզիումի սուլֆատի օգտագործման դեպքում գրանցվում են ավելի լավ արդյունքներ, ի համեմատ դիազեպամի, ֆենիտոինի կամ քլորպրոմազինի, պրոմետազինի և ֆետիդինի համակցումից[44][45][46]։

Արյան ճնշման կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկլամպսիայի ժամանակ բարձր զարկերակային ճնշման դեմ ընտրության միջոցներ են հիդրալազինը և/կամ լաբետալոլը[21]։ Պատճառը նշված դեղորայքների արդյունավետությունն է, պտղի վրա քիչ բացասական հետևանքները և ազդեցության մեխանիզմը։

Ծննդալուծում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե երեխան դեռ չի ծնվել, ապա պետք է աշխատանքներ տանել կնոջը կայունացնելու ուղղությամբ և արագ ծննդալուծել։ Վերջինս պետք է իրականացվի նույնիսկ եթե երեխան անհասուն է, քանի որ էկլամպսիան վտանգավոր է թե՚ երեխայի, թե՚ մոր համար։ Այլ օրգաններ (լյարդ, երիկամ, թոքեր, սիրտ-անոթային համակարգ և հակամակարդիչ համակարգ) կարիք ունեն հետազոտվելու ծննդաբերության (հաճախ կեսարյան հատում) նախապատրաստման համար, եթե նույնիսկ կինը նախկինում ծննդաբերել է, քանի որ էկլամպսիան հանդիսանում է ոչ վարակային բազմաօրգանային դիսֆունկցիայի կամ անբավարարության տեսակ։ Եթե զարգացել է կոագուլոպաթիա, ապա կեսարյան հատման համար նախատեսված ռեգիոնալ անզգայացումը հակացուցված է

Մոնիթորինգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկլամպսիայի դեպքում կարող է իրականացվել ինվազիվ հեմոդինամիկ մոնիտորինգ սրտային, երիկամային հիվանդությունների, ռեֆրակտեր հիպերտենզիայի, թոքերի այտուց և քիչ դիուրեզ ունեցողների խմբերում[21]։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հունարեն գոյական "ἐκλαμψία" էկլամպսիա բառը նշանակում է «թեթև պայթյուն», այստեղ փոխաբերական իմաստով «հանկարծակի առաջացում»։ Նոր լատինական տերմինը ի հայտ է եկել 1620-ին Հովհաննես Վարանդուսի կողմից[47]։ Հղիության թունավորում տերմինը այլևս չի օգտագործվում, քանի որ, ընկերքային թույները էկլամպսիայի առաջացման պատճառ չեն, ինչպես նախկինում կարծում էին[48]։

Զանգվածային մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմական դրամա «Դաունտոն Աբի» հեռուստատեսային սերիալում Լեդի Սիբիլի դերակատարը մահացել է (3-րդ սեզոն, սերիա 5) էկլամպսիայից երեխայի ծնունդից անմիջապես հետո[49]։

1950-60 թվականների բժշկական դրամա «Զանգիր մանկաբարձին» հեռուստատեսային սերիալում Մարգարետի դերակատարը մահացել է պրեէկլամպսիայից։ Խոսակցության մեջ վիճակը նկարագրելու համար օգտագործվել է նաև «թունավորում» տերմինը[50]

Բժշկական դրամա «բժիշկ Հաուս» հեռուստատեսային սերիալում բժիշկ Քուդին՝ հիվանդանոցի տնօրենը, որդեգրում է երեխա, որի երիտասարդ մայրը մահացել է էկլամպսիայից[50]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,0 2,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 «40»։ Williams obstetrics (24th ed.)։ McGraw-Hill Professional։ 2014։ ISBN 9780071798938 
  5. Lambert G, Brichant JF, Hartstein G, Bonhomme V, Dewandre PY (2014)։ «Preeclampsia: an update.»։ Acta Anaesthesiologica Belgica 65 (4): 137–49։ PMID 25622379 
  6. «Hypertension in pregnancy. Report of the American College of Obstetricians and Gynecologists’ Task Force on Hypertension in Pregnancy.»։ Obstet. Gynecol. 122 (5): 1122–31։ November 2013։ PMID 24150027։ doi:10.1097/01.AOG.0000437382.03963.88 
  7. WHO recommendations for prevention and treatment of pre-eclampsia and eclampsia.։ 2011։ ISBN 978-92-4-154833-5։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-05-13-ին 
  8. Henderson JT, Whitlock EP, O'Connor E, Senger CA, Thompson JH, Rowland MG (20 May 2014)։ «Low-dose aspirin for prevention of morbidity and mortality from preeclampsia: a systematic evidence review for the U.S. Preventive Services Task Force.»։ Annals of Internal Medicine 160 (10): 695–703։ PMID 24711050։ doi:10.7326/M13-2844 
  9. 9,0 9,1 Smith JM, Lowe RF, Fullerton J, Currie SM, Harris L, Felker-Kantor E (5 February 2013)։ «An integrative review of the side effects related to the use of magnesium sulfate for pre-eclampsia and eclampsia management.»։ BMC Pregnancy and Childbirth 13: 34։ PMC 3570392։ PMID 23383864։ doi:10.1186/1471-2393-13-34 
  10. McDonald SD, Lutsiv O, Dzaja N, Duley L (August 2012)։ «A systematic review of maternal and infant outcomes following magnesium sulfate for pre-eclampsia/eclampsia in real-world use.»։ International Journal of Gynaecology and Obstetrics 118 (2): 90–6։ PMID 22703834։ doi:10.1016/j.ijgo.2012.01.028 
  11. Abalos E, Cuesta C, Grosso AL, Chou D, Say L (September 2013)։ «Global and regional estimates of preeclampsia and eclampsia: a systematic review.»։ European Journal of Obstetrics, Gynecology, and Reproductive Biology 170 (1): 1–7։ PMID 23746796։ doi:10.1016/j.ejogrb.2013.05.005 
  12. Arulkumaran N., Lightstone, L. (December 2013)։ «Severe pre-eclampsia and hypertensive crises»։ Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology 27 (6): 877–884։ PMID 23962474։ doi:10.1016/j.bpobgyn.2013.07.003 
  13. 13,0 13,1 Emile R. Mohler (2006)։ Advanced Therapy in Hypertension and Vascular Disease։ PMPH-USA։ էջեր 407–408։ ISBN 9781550093186։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-10-ին 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Stone C. Keith, Humphries Roger L. (2017)։ «Chapter 19: Seizures»։ Current diagnosis & treatment. Emergency medicine (8th ed.)։ New York: McGraw-Hill։ ISBN 9780071840613։ OCLC 959876721 
  15. «Contemporary Clinical Management of the Cerebral Complications of Preeclampsia»։ Obstetrics and Gynecology International 2013: 985606։ 2013։ PMC 3893864։ PMID 24489551։ doi:10.1155/2013/985606 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Gabbe MD Steven G. (2017)։ «Chapter 31: Preeclampsia and Hypertensive Disorders»։ Obstetrics : Normal and Problem Pregnancies։ Jennifer R. Niebyl MD, Joe Leigh Simpson MD, Mark B. Landon MD, Henry L. Galan MD, Eric R.M. Jauniaux MD, PhD, Deborah A. Driscoll MD, Vincenzo Berghella MD and William A. Grobman MD, MBA (Seventh ed.)։ Philadelphia, PA: Elsevier, Inc.։ էջեր 661–705։ ISBN 9780323321082։ OCLC 951627252 
  17. 17,0 17,1 Cunningham F. Gary (2014)։ «Chapter 40: Hypertensive Disorders»։ Williams Obstetrics։ Leveno KJ, Bloom SL, Spong CY, Dashe JS, Hoffman BL, Casey BM, Sheffield JS. (24th ed.)։ New York: McGraw-Hill Education։ ISBN 9780071798938։ OCLC 871619675 
  18. 18,0 18,1 18,2 Fleisher MD Lee A. (2018)։ «Chapter: Eclampsia»։ Essence of Anesthesia Practice։ Roizen, Michael F.,, Roizen, Jeffrey D., (4th ed.)։ Philadelphia, Pa.: Elsevier Inc։ էջեր 153–154։ ISBN 9780323394970։ OCLC 989062320 
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 Bersten Andrew D. (2014)։ «Chapter 63: Preeclampsia and eclampsia»։ Oh's Intensive Care Manual։ Soni, Neil (Seventh ed.)։ [Oxford]: Elsevier Ltd։ էջեր 677–683։ ISBN 9780702047626։ OCLC 868019515 
  20. «Chapter 46: Placenta Previa, Placenta Accreta, Abruptio Placentae, and Vasa Previa»։ Creasy and Resnik's maternal-fetal medicine : principles and practice։ Creasy, Robert K.,, Resnik, Robert,, Greene, Michael F.,, Iams, Jay D.,, Lockwood, Charles J., (Seventh ed.)։ Philadelphia, PA։ 2014։ էջեր 732–742։ ISBN 9781455711376։ OCLC 859526325 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 «ACOG practice bulletin. Diagnosis and management of preeclampsia and eclampsia. Number 33, January 2002»։ Obstet Gynecol 99 (1): 159–67։ January 2002։ PMID 16175681։ doi:10.1016/s0029-7844(01)01747-1 
  22. «Chapter 35: Hypertension»։ High risk pregnancy : management options։ James, D. K. (David K.), Steer, Philip J. (4th ed.)։ St. Louis, MO: Saunders/Elsevier։ 2011։ էջեր 599–626։ ISBN 9781416059080։ OCLC 727346377 
  23. «Blindness associated with preeclampsia and eclampsia»։ American Journal of Obstetrics and Gynecology 172 (4 Pt 1): 1291–8։ April 1995։ PMID 7726272։ doi:10.1016/0002-9378(95)91495-1 
  24. 24,0 24,1 24,2 James David K. (2011)։ «Chapter 48: Neurologic Complications of Preeclampsia/Eclampsia»։ High Risk Pregnancy։ Steer, Philip J. (4th ed.)։ St. Louis, MO: Saunders/Elsevier։ էջեր 861–891։ ISBN 9781416059080։ OCLC 727346377 
  25. Cronenwett Jack L. (2014)։ «Chapter 40: Systemic Complications: Respiratory»։ Rutherford's vascular surgery։ Johnston, K. Wayne, (Eighth ed.)։ Philadelphia, PA: Saunders, Elsevier։ էջեր 626–637։ ISBN 9781455753048։ OCLC 877732063 
  26. Adams James (2013)։ «Chapter 99: Seizures»։ Emergency medicine : clinical essentials (2nd ed.)։ Philadelphia, PA: Elsevier/ Saunders։ էջեր 857–869։ ISBN 9781437735482։ OCLC 820203833 
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 «Chapter 48: Pregnancy-Related Hypertension»։ Creasy and Resnik's Maternal-Fetal Medicine : Principles and Practice։ Creasy, Robert K.,, Resnik, Robert,, Greene, Michael F.,, Iams, Jay D.,, Lockwood, Charles J., (Seventh ed.)։ Philadelphia, PA: Saunders, an imprint of Elsevier Inc.։ 2014։ էջեր 756–781։ ISBN 9781455711376։ OCLC 859526325 
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 Gabbe MD Steven G. (2017)։ «Chapter 31: Preeclampsia and Hypertensive Disorders»։ Obstetrics : Normal and Problem Pregnancies։ Jennifer R. Niebyl MD, Joe Leigh Simpson MD, Mark B. Landon MD, Henry L. Galan MD, Eric R.M. Jauniaux MD, PhD, Deborah A. Driscoll MD, Vincenzo Berghella MD and William A. Grobman MD, MBA (Seventh ed.)։ Philadelphia, PA: Elsevier, Inc։ էջեր 661–705.e3։ ISBN 9780323321082։ OCLC 951627252 
  29. Gardner David G. (2018)։ «Chapter 16: The Endocrinology of Pregnancy»։ Greenspan's basic & clinical endocrinology։ Shoback, Dolores M.,, Greenspan, Francis S. (Francis Sorrel), 1920-2016. (Tenth ed.)։ [New York]: McGraw-Hill Education։ ISBN 9781259589287։ OCLC 995848612 
  30. Kasper Dennis L. (2015)։ «Chapter 117: Gynecologic Malignancies»։ Harrison's principles of internal medicine.։ Fauci, Anthony S., 1940-, Hauser, Stephen L.,, Longo, Dan L. (Dan Louis), 1949-, Jameson, J. Larry,, Loscalzo, Joseph, (19th ed.)։ New York: McGraw-Hill Education։ ISBN 9780071802154։ OCLC 893557976 
  31. Murray Michael F. (2014)։ «Chapter 102: Pre-eclampsia»։ Clinical genomics : practical applications in adult patient care։ Babyatsky, Mark W.,, Giovanni, Monica A.,, Alkuraya, Fowzan S.,, Stewart, Douglas R., (First ed.)։ New York: McGraw-Hill Education։ ISBN 9780071622448։ OCLC 899740989 
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 «Pathogenesis and genetics of pre-eclampsia»։ Lancet 357 (9249): 53–6։ January 2001։ PMID 11197372։ doi:10.1016/S0140-6736(00)03577-7 
  33. «Human cytotrophoblasts adopt a vascular phenotype as they differentiate. A strategy for successful endovascular invasion?»։ J. Clin. Invest. 99 (9): 2139–51։ May 1997։ PMC 508044։ PMID 9151786։ doi:10.1172/JCI119387 
  34. «Adrenomedullin is decreased in preeclampsia because of failed response to epidermal growth factor and impaired syncytialization»։ Hypertension 42 (5): 895–900։ November 2003։ PMID 14517225։ doi:10.1161/01.HYP.0000095613.41961.6E 
  35. Cipolla MJ (July 2007)։ «Cerebrovascular function in pregnancy and eclampsia»։ Hypertension 50 (1): 14–24։ PMID 17548723։ doi:10.1161/HYPERTENSIONAHA.106.079442։ Արխիվացված օրիգինալից 2008-05-02-ին 
  36. «Clinicopathological study of neurological complications due to hypertensive disorders of pregnancy»։ J. Neurol. Neurosurg. Psychiatry 51 (3): 416–21։ March 1988։ PMC 1032870։ PMID 3361333։ doi:10.1136/jnnp.51.3.416 
  37. Edlow Jonathan A., Caplan Louis R., O'Brien Karen, Tibbles Carrie D. (February 2013)։ «Diagnosis of acute neurological emergencies in pregnant and post-partum women»։ The Lancet. Neurology 12 (2): 175–185։ ISSN 1474-4465։ PMID 23332362։ doi:10.1016/S1474-4422(12)70306-X 
  38. Tintinalli Judith E. (2016)։ «Chapter 100: Maternal Emergencies After 20 Weeks of Pregnancy and in the Postpartum Period»։ Tintinalli's Emergency Medicine : A Comprehensive Study Guide։ Stapczynski, J. Stephan,, Ma, O. John,, Yealy, Donald M.,, Meckler, Garth D.,, Cline, David, 1956- (Eighth ed.)։ New York: McGraw-Hill Education։ ISBN 9780071794763։ OCLC 915775025 
  39. Sperling Jeffrey D., Gossett Dana R. (25 April 2017)։ «Screening for Preeclampsia and the USPSTF Recommendations»։ JAMA 317 (16): 1629։ doi:10.1001/jama.2017.2018 
  40. Rozenberg P. (Jan 2006)։ «Magnesium sulphate for the management of preeclampsia»։ Gynecol Obstet Fertil (French) 34 (1): 54–9։ PMID 16406662։ doi:10.1016/j.gyobfe.2005.06.025 
  41. Pritchard JA (February 1955)։ «The use of the magnesium ion in the management of eclamptogenic toxemias»։ Surg Gynecol Obstet 100 (2): 131–40։ PMID 13238166 
  42. «Magnesium sulfate in eclampsia and pre-eclampsia: pharmacokinetic principles»։ Clin Pharmacokinet 38 (4): 305–14։ April 2000։ PMID 10803454։ doi:10.2165/00003088-200038040-00002 
  43. «Magnesium Sulfate - FDA prescribing information, side effects and uses»։ drugs.com։ Արխիվացված օրիգինալից 29 May 2016-ին։ Վերցված է 4 September 2016 
  44. Duley L, Henderson-Smart DJ, Walker GJ, Chou D (Dec 8, 2010)։ «Magnesium sulphate versus diazepam for eclampsia.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (12): CD000127։ PMID 21154341։ doi:10.1002/14651858.CD000127.pub2 
  45. Duley L, Henderson-Smart DJ, Chou D (Oct 6, 2010)։ «Magnesium sulphate versus phenytoin for eclampsia.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (10): CD000128։ PMID 20927719։ doi:10.1002/14651858.CD000128.pub2 
  46. Duley L, Gülmezoglu AM, Chou D (Sep 8, 2010)։ «Magnesium sulphate versus lytic cocktail for eclampsia.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (9): CD002960։ PMID 20824833։ doi:10.1002/14651858.CD002960.pub2 
  47. Ong S. (2003)։ «Pre-eclampsia: A historical perspective»։ in Baker P.N., Kingdom J.C.P.։ Pr-eclampsia: Current perspectives on management։ Taylor & Francis։ էջեր 15–24։ ISBN 1842141805 
  48. FAQ: Toxemia Archived 2015-09-25 at the Wayback Machine. at the Pre-Eclampsia Foundation website
  49. Stone Rachel Marie (January 30, 2013)։ «Stop With All the Dangerous Childbirth Stories Already»։ Christianity Today։ Արխիվացված օրիգինալից March 11, 2016-ին։ Վերցված է March 11, 2016 
  50. 50,0 50,1 «Episode #1.4»։ 5 February 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 10 September 2017-ին։ Վերցված է 4 September 2016 – via IMDb 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]