Jump to content

Էկզօֆթալմիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Էկզօֆթալմիա
Մարդու հիվանդություն Խմբագրել Wikidata
կլինիկական նշան, հիվանդության տեսակը, ախտանիշ կամ նշան Խմբագրել Wikidata
Ենթադասաչքի ախտանիշ Խմբագրել Wikidata
Բժշկական մասնագիտությունակնաբանություն Խմբագրել Wikidata

Էկզօֆթալմիա (նաև կոչվում է՝ էկզօֆթալմոս, էկզօֆթալմ, պրոպտոզ կամ ուռուցիկ աչքեր) բնութագրվում է ակնագնդերի դուրս ցցվածությամբ՝ առաջ, կողք կամ վերև: Այն կարող է լինել երկկողմանի, ինչպես հաճախ դիտվում է Գրեյվսի հիվանդության դեպքում (Դիֆուզ տոքսիկ խպիպ) կամ միակողմանի (նորագոյացությունների կամ ուռուցքների դեպքում): Ընդհանուր առմամբ, ակնագնդի լրիվ կամ մասնակի տեղաշարժը պայմանավորված է վնասվածքի կամ շրջակա հյուսվածքների բորբոքման և այտուցի հետևանքով։ Երբ էկզօֆթալմիան ի հայտ է գալիս աստիճանաբար, ապա այն պայմանավորված է լինում՝ էնդոկրին կամ ուռուցքային պաթոլոգիաներով:

Երկկողմանի էկզոֆթալմիայի պատճառներից մեկն է՝ վահանաձև գեղձի աուտոիմուն ախտահարում, այդ թվում՝ Գրեյվսի հիվանդություն, որի դեպքում ակնագնդի հարակից հյուսվածքներում անուղղակիորեն առաջանում է՝ բորբոքում և այտուց։ Ակնագունդը դուրս է ցցվում, պայմանավորված շարակցական հյուսվածքի աննորմալ կուտակումից, որը տեսանելի է ՀՇ կամ ՄՌՏ–ի միջոցով[1]։

Էկզօֆթալմի թերի բուժման կամ բուժումից հրաժարվելու դեպքում, քնած ժամանակ, կոպերը ամբողջությամբ չեն փակվում, ինչը բերում է եղջերաթաղանթի չորության և հետագա ախտահարման: Մեկ այլ հնարավոր բարդություն է՝ կերատոկոնյունկտիվիտ, հայտնի որպես «վարդագույն աչք», իրենից ներկայացնում է աչքի սպիտակուցաթաղանթի և կոպերի ներքին մակերևույթի բորբոքում, որի ժամանակ աչքերը գրգռված են և ունենում են կարմիր կամ վարդագույն երանգավորում։ Ակնագնդի տեղաշարժի հետևանքով առաջանում է ներակնային ճնշման բարձրացում, տեսողական նյարդի կամ ակնային զարկերակի վնասում, որը իր հերթին բերում է տեսողության կորստի առաջացման՝ գլաուկոմա:

Պատճառներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկզօֆթալմիայով տառապող բազմաթիվ հիվանդներ, ունենում են տարաբնույթ ներզատական համակարգի խանգարումներ, այդ թվում՝ վահանաձև գեղձի աուտոիմուն հիվանդություններ կամ հիպերթիրեոզ։ Էկզօֆթալմիայի այլ պատճառներից են՝ բորբոքային հիվանդություններ և IgG4-ի հետ կապված հիվանդություն՝ ԳՊԱ, առավել տարածված որպես Վեգեների գրանուլեմատոզ։ Մեծահասակների մոտ, էկզոֆթալմայի ամենատարածված պատճառներից է համարվում վահանաձև գեղձի հետ կապված հիվանդությունները՝ դիֆուզ տոքսիկ խպիպ (Բազեդովյան հիվանդություն, Գրեյվսի հիվանդություն, աուտոիմուն հիպերթիրեոզ, Պերրի հիվանդություն): Երեխաների մոտ էկզօֆթալմի զարգացումը, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված է բարորակ գոյացությունների չափերի մեծացմամբ կամ քաղցկեղով, ինչպիսին է՝ լեյկոզ[2]։ Հազվադեպ դեպքերում էկզոֆթալմիա կարող է առաջանալ նորմալ կամ հիպոթիրեոզ ունեցող հիվանդների մոտ[3]։

Վահանաձև գեղձի նորմալ աշխատանքը պայմանավորված է թիրոիդ հորմոնների (զույգ հորմոններ՝ եռյոդթիրոնին (Т3) և թիրօքսին (Т4)) բավարար արտադրությամբ: Գրեյվսի հիվանդությամբ տառապող մարդկանց մոտ, առկա է՝ թիրոիդ հորմոնի արտադրության կայուն բարձրացում և վահանագեղձի դիֆուզ փոփոխություններ։ Հիպոֆիզի առաջային բլթի կողմից արտադրվող թիրեոտրոպ հորմոնը խթանում է թիրոքսինի սինթեզն ու ակտիվացումը, ակնագնդերի շուրջ գտնվող ճարպային բջիջներում ունի որոշակի ընկալիչներ[4]։

Դիֆուզ տոքսիկ խպիպի հետևանքով, առաջանում է՝ ակնագնդերի և վերին կոպի մկանային տոնուսի կայուն բարձրացում, որը պայմանավորված է ավելցուկային քանակությամբ առկա թիրոիդ հորմոնով[5][4]։ Երբեմն, էկզօֆթալմիայի առաջացման պատճառներից են՝ արյան մակարդուկներ, ուռուցքներ, ինֆեկցիոն հիվանդություններ կամ վնասվածքներ[5]։

Ըստ ԱՄՆ-ի կենսատեխնոլոգիական ինֆորմացիայի ազգային կենտրոնի՝ էկզօֆթալմիա, դիտվում է նշված հիվանդությունների ժամանակ[6]

Էկզօֆթալմիա (ակրոցեֆալոսինդակտիլիայի 1-ին տիպի դեպքում)
Էկզօֆթալմիա (գանգի կառուցվածքը նման է երեքնուկի)
Էկզօֆթալմիա (Կրուզոնի համախտանիշի)
Էկզօֆթալմիա՝ միկրոցեֆալիայի դեպքում

Անատոմիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոպտոզ կամ էկզօֆթալմիա, իրենից ներկայացնում է ակնագնդի առաջային տեղաշարժ` իր ուղեծրից։ Քանի որ, աչքի ակնակապիճը սահմանափակված է՝ հետին, միջային և կողմնային սահմաններով, ապա ներսում յուրաքանչյուր ախտաբանական պրոցես (բորբոքում կամ այտուց), կհանգեցնի ակնագնդի առաջ տեղաշարժի[7]։ Արցունքագեղձերի այտուցը կամ մեծացումը, առաջացնում է ակնագնդի ստորին միջային և առաջային տեղաշարժ։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ արցունքագեղձերը տեղակայված են ակնակապիճի վերին և կողմնային հատվածներում[7]։

Ախտորոշում և բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չափագրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկզօֆթալմիայի աստիճանի չափումը կատարվում է էկզօֆթալմոմետրի միջոցով։ Հիմնականում՝ էկզօֆթալմիա կամ պրոպտոզ ախտորոշումը կատարվում է, երբ առկա է ակնագնդի 18 մմ-ից ավելի առաջ դուրս ցցվածություն[1]:«Էկզօֆթալմիա» տերմինը հաճախ օգտագործվում է Գրեյվսի հիվանդության ժամանակ, ուռուցիկ աչքերի նկարագրման համար[8]։

Բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկզօֆթալմիան պրոգրեսիվող հիվանդություն է, ուստի վաղաժամ հայտնաբերումը և բուժումը, անհրաժեշտ է սկսել հնարավորինս շուտ։ Այս հիվանդության ախտորոշումը կարող է ներառել՝ ճառագայթային ախտորոշում, որը թույլ է տալիս տեսնել օրգանների կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ գործընթացը, ինչպիսիք են` համակարգչային շերտագրություն և ՄՌՇ, ինչպես նաև արյան անալիզներ՝ վահանաձև գեղձի ճիշտ գործունեությունը որոշելու համար: Հաճախ աչքի դուրս ցցվածությունը չափվում է՝ տեսնելու համար, թե ինչպես է հիվանդությունը զարգանում: Այս հիվանդության բուժումը ներառում է` ճառագայթային թերապիա, վիրաբուժական միջամտություն և վնասակար սովորությունների (ծխել) կանխում[5]։ Շատ դեպքերում էկզօֆթալմիայի ախտանիշները կանխարգելվում են, երբ հիպերթիրեոզը վերահսկվում է, որը իրականցվում է՝ կորտիկոստերոիդային հորմոնալ փոխարինող թերապիայի միջոցով[2][4]։

Կենդանիներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Էկզօֆթալմիա (մոպս՝ շան ցեղատեսակ)

Էկզօֆթալմիան հաճախ տարածված է ընտանի կենդանիների (շուն) մոտ։ Հաճախ հանդիպում է բրախիցեֆալ (կարճագլուխ) շան ցեղատեսակների մոտ՝ մակերեսային ակնակապիճի պատճառով։ Այն կարող է հանգեցնել կերատիտի՝ եղջերաթաղանթի վնասման հետևանքով։ Էկզօֆթալմիան հաճախ տարածված է՝ մոպս, բոսթոնյան տերիեր, պեկինես և շի-տցու ցեղատեսակների մոտ։ Սա շների մոտ գլխի վնասվածքի և պարանոցի առջևի մասի վրա չափազանց մեծ ճնշման հետևանք է: Կատվազգիների մոտ, աչքի պրոպտոզը հազվադեպ է հանդիպում և հաճախ ուղեկցվում է գանգի կոտրվածքներով[9]։ Էկզօֆթալմիայով տառապող շնազգիների մինչև 40%-ի մոտ տեսողությունը պահպանվում է, մինչդեռ կատուների մոտ տեսողությունը հազվադեպ է պահպանվում[10][11]։

Եղջերաթաղանթի փոխպատվաստում (կերատոպլաստիկա), կատարած կենդանիների մոտ, ավելի բարձր է կերատոկոնյուկտիվիտի և կերատիտի զարգացման հավանականությունը, հետևաբար անհրաժեշտ է անընդհատ բուժում: Եթե վնասվածքը լուրջ է, աչքը հեռացվում է համեմատաբար պարզ վիրահատության միջոցով, որը հայտնի է որպես` աչքի էնուկլեացիա: Եղջերաթաղանթի փոխպատվաստման կամ աչքի հեռացման կանխատեսումը, որոշվում է եղջերաթաղանթի և սկլերայի վնասման աստիճանով, բբերի լուսային ռեֆլեքսի առկայությամբ կամ բացակայությամբ, ինչպես նաև ակնաշարժ մկանների պատռվածքի ծավալով:

Ակնաշարժ մկանները, սովորաբար օգնում են աչքը պահել տեղում և ուղղորդել ակնագնդի շարժմանը: Երկուսից ավելի մկանների պատռվածքի դեպքում, կատարվում է ակնգնդի հեռացում, քանի որ զգալի վնաս է հասցվում նաև արյունատար անոթներին և ակնաշարժ նյարդին[11]։ Բրախիցեֆալ ցեղատեսակների համեմատ, դոլիխոցեֆալ (երկարագլուխ) ցեղատեսակները հակված են աչքի և շրջակա կառուցվածքների ավելի շատ վնասվածքների, ուստի նրանց կանխատեսումն ավելի վատ է[12]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 Owen Epstein; David Perkin; John Cookson; David P de Bono (2003 թ․ ապրիլ). Clinical examination (3rd ed.). St. Louis: Mosby. ISBN 0-7234-3229-5.
  2. 1 2 Butt S, Patel BC (2023 թ․ հունիս). «Exophthalmos». StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. PMID 32644749.
  3. ↑ "Exophthalmos (bulging eyes) | nidirect". www.nidirect.gov.uk. 2018-12-18. Retrieved 2025-02-10.
  4. 1 2 3 Havard CW (1979 թ․ ապրիլ). «Progress in endocrine exophthalmos». British Medical Journal. 1 (6169): 1001–4. doi:10.1136/bmj.1.6169.1001. PMC 1598686. PMID 582020.
  5. 1 2 3 «Exophthalmos: Causes, symptoms, and treatment». www.medicalnewstoday.com. 2017 թ․ մայիսի 22. Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 10-ին.
  6. ↑ «Proptosis». MedGen (անգլերեն). U.S. National Library of Medicine. Concept Id: C0015300. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 24-ին.
  7. 1 2 Mitchell RN (2011). «Eye». Pocket companion to Robbins and Cotran pathologic basis of disease (8th ed.). Philadelphia, PA: Elsevier Saunders. ISBN 978-1-4160-5454-2.
  8. ↑ (Proptosis) 1218575, բաժին Exophthalmos (Proptosis)(անգլ.) EMedicine կայքում
  9. ↑ «Prolapse of the Eye». The Merck Veterinary Manual. 2006. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հուլիսի 2-ին. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.
  10. ↑ Gelatt KN (2002). Treatment of Orbital Diseases in Small Animals. Proceedings of the 27th World Congress of the World Small Animal Veterinary Association. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.
  11. 1 2 Gelatt KN, ed. (1999). Veterinary Ophthalmology. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-683-30076-5.[Հղում աղբյուրներին]
  12. ↑ Bjerk E (2004). Ocular Injuries in General Practice. Proceedings of the 29th World Congress of the World Small Animal Veterinary Association. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էկզօֆթալմիա» հոդվածին։
Դասակարգում
Արտաքին աղբյուրներ
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Էկզօֆթալմիա&oldid=10883868» էջից