Jump to content

Էլիզաբեթ Նոել-Նոյման

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Էլիզաբեթ Նոել-Նոյման
գերմ.՝ Elisabeth Noelle-Neumann
Դիմանկար
Ծնվել էդեկտեմբերի 19, 1916(1916-12-19)[1][2][3][…]
ԾննդավայրԲեռլին, Գերմանական ռայխ[4]
Մահացել էմարտի 25, 2010(2010-03-25)[5][1][2][…] (93 տարեկան)
Մահվան վայրԱլլենսբախ[4]
Քաղաքացիություն Գերմանիա
ԿրթությունՄիսուրիի համալսարան, Գյոթինգենի համալսարան, Քյոնիգսբերգի համալսարան, HU Berlin և Schule Schloss Salem?
Գիտական աստիճանդոկտորի աստիճան
Մասնագիտությունլրագրող, քաղաքագետ, գրող, համալսարանի դասախոս, սոցիոլոգ և գիտնական
ԱշխատատուԼյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան, Մայնցի համալսարան, Չիկագոյի համալսարան և Բեռլինի ազատ համալսարան
Ծնողներհայր՝ Ernst Noelle?, մայր՝ Eva Schaper?
Պարգևներ և
մրցանակներ
 Elisabeth Noelle-Neumann Վիքիպահեստում

Էլիզաբեթ Նոել-Նոյման (անգլ.՝ Elisabeth Noelle-Neumann, դեկտեմբերի 19, 1916(1916-12-19)[1][2][3][…], Բեռլին, Գերմանական ռայխ[4] - մարտի 25, 2010(2010-03-25)[5][1][2][…], Ալլենսբախ[4]), գերմանացի քաղաքագետ։ Նրա ամենահայտնի աշխատանքը լռության պարույրի մոդելն է, որը մանրամասն նկարագրված է «Լռության պարույր։ Հանրային կարծիք՝ մեր սոցիալական կեղևը» գրքում: Մոդելը բացատրում է, թե ինչպես կարող է ընկալվող հասարակական կարծիքը ազդել անհատական կարծիքների կամ գործողությունների վրա:

Կենսագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է 1969 թվականին՝ Բեռլինի Գրունեվալդ արվարձանում գտնվող Նոելների առանձնատանը[7], ծնողները եղել են Էռնստ և Եվա Նոելները[8]։ Սկզբում Էլիզաբեթը ավարտել է Բեռլինում գտնվող մի քանի դպրոցներ, այնուհետև ընդունվել է հեղինակավոր «Սալեմ Քեսլ» դպրոցը, սակայն մեկ տարի անց կիսատ է թողել ուսումը: 1935 թվականին Գյոթինգենում ստացել է բակալավրի կոչում, այնուհետև Բեռլինի Հումբոլդտի և Քյոնիգսբերգ Ալբերտինայի համալսարաններում ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն, պատմություն, լրագրություն և ամերիկագիտություն: 1973 թվականի հունիսի 13-ին՝ 23 ուսանողների հետ այցելել է Օբերսալցբեր, որտեղ պատահաբար հանդիպել է Ադոլֆ Հիտլերին, ինչը նա հետագայում բնութագրել է որպես «իր կյանքի ամենաինտենսիվ և տարօրինակ փորձերից մեկը»[9]։ Ինչպես նշվում է ազգային սոցիալիստական ուսանողական «Die Bewegung» ուսանողական թերթի հոդվածում[10]՝ Հիտլերին տեսնելու համար մի խումբ ուսանողներ այցելել են Օբերզալցբերգ։ Նրանք իրենց բախտավոր են զգացել, քանի որ իրենց լավ են ընդունել և նույնիսկ հրավիրել են սուրճ խմելու: Այդ մասին հիշատակում է եղել նաև դոկտորանտ Պետրա Ումլաուֆի «Die Studentinnen der Universität München 1926 to 1945» ատենախոսության մեջ[11]։ Խմբային լուսանկարում երևում է ոգևորված և բարեհամբույր տեսք ունեցով Էլիզաբեթ Նոելը, որը կանգնած է եղել Ադոլֆ Հիտլերի ետում։ 1937-1938 թվականներին ապրել է ԱՄՆ-ում և սովորել Միսսուրիի համալսարանում: Այնտեղ ընդունվել է որպես «հատուկ ուսանողուհի»։ Էլիզաբեթ Նոել-Նոյմանը բազմիցս նշել է, որ մեկ տարի սովորել է լրագրության բաժնում։ Սակայն ըստ տվյալների «հատուկ ուսանողներ» չեն ընդունվել ոչ լրագրություն, ոչ իրավագիտություն և ոչ էլ բժշկական բաժիններում[12]։

1940 թվականին Բեռլինում ստացել է դոկտորի աստիճան և կենտրոնացել է ԱՄՆ-ում հասարակական կարծիքի ուսումնասիրության վրա:

1940 թվականին կարճ ժամանակ աշխատել է նացիստական «Das Reich» թերթում։ 1941 թվականի հունիսի 8-ին թերթը հրապարակել է Նոել-Նոյմանի «Ո՞վ է տեղեկացնում Ամերիկային» վերնագրով հոդվածը, որտեղ նա տարածել է այն գաղափարը, որ ամերիկյան լրատվամիջոցները հիմնականում կառավարվում են հրեական սինդիկատների կողմից: Նա գրել է՝ «Հրեաները գրում են թերթերում, այն վերցրել են իրենց իշխանության տակ, գրեթե մենաշնորհել են գովազդային գործակալությունները և հետևաբար ըստ ցանկության կարող են բացել ու փակել գովազդային եկամուտների դռները»: Կարճ ժամանակ անց Նոյմանին հեռացրել են աշխատանքից, քանի որ վերջինս Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի «ոչ ձեռնտու» լուսանկարները փոխարինել է ավելի գեղեցիկներով։ Դրանից հետո աշխատել է «Frankfurter Zeitung»-ում, սակայն թերթի տպագրումը պաշտոնապես արգելվել է 1943 թվականին:

1947 թվականին իր առաջին ամուսնու՝ Էրիխ Փիթեր Նոյմանի հետ հիմնել է հասարակական կարծիքի հետազոտությունների կազմակերպություն, որը կոչվել է «Institut für Demoskopie Allensbach» (Ալենսբախի Դեմոսկոպիայի Ինստիտուտ), այն ներկայումս Գերմանիայում ամենահայտնի և ամենահարգված հարցումներ անցկացնող կազմակերպություններից մեկն է: Ամուսնու հետ միասին ստեղծել է գերմանական հարցումներ իրականացնող առաջին կազմակերպությունը[13]:

1964-1983 թվականներին Մայնցի Յոհաննես Գուտենբերգի համալսարանում աշխատել է պրոֆեսոր:

1978-1980 թվականներին եղել է Հասարակական կարծիքի ուսումնասիրման համաշխարհային ասոցիացիայի նախագահ, իսկ 1978-1991 թվականներին որպես հրավիրված պրոֆեսոր աշխատել է Չիկագոյի համալսարանում:

Նշանակալի աշխատանքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլիզաբեթ Նոել-Նոյմանը ստեղծել է լռության պարույր տերմինը: Այս տեսությունը բացատրում է, թե ինչպես են մարդկանց կարծիքները փոխվում կամ մնում չասված՝ ժողովրդական գաղափարախոսություններին համապատասխանելու և հակառակ գաղափարախոսություններ կրողներից չառանձնանալու համար: Մարդկային գործակալության և ռացիոնալության բացակայության պատճառով տեսությունը հակասական գնահատականներ է ստացել: Պարույրի գլխավերում այն անձինք են, որոնք արտահայտում են իրենց կարծիքն ու մտքերը, ինչը բացատրվում է լռության պարույրով։ Այդ անձինք օգտվում են իրենց ազատ խոսքի իրավունքից։ Իսկ նրան, որոնք չեն ցանկանում բարձրաձայնել իրենց մտքերը՝ վախենալով մեկուսացվել կամ օտարվել գտնվում են պարույրի ներքևում[14]։

Հակասեմական մեղադրանքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1991 թվականին Լեո Բոգարտը քննադատել է Նոել-Նոյմանին՝ մեղադրելով նրան իր ատենախոսության հակասեմական հատվածների և նացիստական թերթերում գրած հոդվածների համար։ Բոգարտը գրել է, որ՝ «Նա ունեցել է նացիստական երիտասարդական և ուսանողական կազմակերպությունների «հիանալի վկայականներ որպես ակտիվիստ և առաջնորդ»[15]։ Սովորելով Միսսուրիի համալսարանում՝ շուրջ մեկ տարի ուսումնասիրել է Ջորջ Գելափի մեթոդաբանությունը, ինչի արդյունքում 1940 թվականին Գերմանիայում հրատարակել է իր «Կարծիք և զանգվածային հետազոտություններ ԱՄՆ-ում» վերնագրով ատենախոսությունը։ Դրանից հետո Յոզեֆ Գեբելսը 24-ամյա կնոջը հրավիրել է իր մոտ որպես ադյուտանտ և հանձնարարել է նրան ստեղծել քարոզչական տեքստեր նախարարության համար։ Նոյմանը հիվանդ է եղել և հրաժարվել է աշխատանքից, ինչը բավականին բարկացրել է Գեբելսին։ Ավելի ուշ նացիստական թերթերի հրատարակություններում Նոյմանը աշխատել է որպես լրագրող, որտեղ նա որոշ հոդվածներ է գրել ԱՄՆ-ի ԶԼՄ-ներում և էլիտար կարծիքի վրա հրեական ազդեցության մասին:

Բոգարտի հոդվածը հրապարակվել է Չիկագոյի համալսարանի քաղաքագիտության բաժնում Նոյմանի պաշտոն ստանձնելուց մի քանի շաբաթ առաջ: Մայքլ Քոչինը, որն այն ժամանակ համալսարանի ասպիրանտ է եղել՝ նկատել է հոդվածը և տարածել այն համալսարանում[16], ինչը բուռն բանավեճ է առաջացրել Նոել-Նոյմանի անցյալի վերաբերյալ[17]։ Մինչ վարչակազմը, համալսարանի ուսանողները[18], հրեաների պաշտպանության տեղական խմբերը[19] և Չիկագոյի թերթերը[20] հեռու էին պահում իրենց այդ հարցից՝ Ջոն Միրշայմերը, որն այդ ժամանակ համալսարանի քաղաքագիտության ամբիոնի վարիչ է եղել՝ խոսել է Բոգարտի հետ և ավելի քան երեք ժամ քննարկումներ է անցկացրել Նոել-Նոյմանի հետ։ Համալսարանի որոշ աշխատակիցներ պնդել են, որ Նոել-Նեյմանը զրպարտանքի է ենթարկվել և Միրշայմերի գործընկերները համաձայնության չեն եկել այդ հարցում: Միրշայմերը լայնորեն հրապարակել է իր տեսակետները մեղադրանքների վերաբերյալ և թե ինչպես են դրանք կապված ակադեմիական ազատության դեմ: «Ես կարծում եմ, որ Նոել-Նոյմանը հակասեմական է եղել և նրան ոչ ոք չի ստիպել գրել իր հրապարակած հակասեմական արտահայտությունները: Ավելին, ես հավատում եմ, որ Գերմանիայի հակասեմական գրողներն ու հրապարակախոսները՝ ներառյալ Նոել Նոյմանը, համատեղ պատասխանատվություն են կրում Հոլոքոստի համար: Դրա համար նա պետք է ներողություն խնդրի»[21]։

Մասնավոր նամակներում և գրավոր պատասխաններում Նոել-Նոյմանը խոստովանել է, որ նացիստական ուսանողական կազմակերպության անդամ է, բայց հերքել է նացիստ լինելու փաստը: Նոյմանը նշել է, որ՝ «Ինձ տանջում է նացիստական Գերմանիայում հրեաների հարցը»[22]։ Բոգարտը, Միրշայմերը և մյուսները դժգոհ են մնացել նրա պատասխանից[23]։

Նոել-Նոյմանը ավարտել է իր աշխատանքը Չիկագոյում՝ 1991 թվականի դեկտեմբերի կեսերին և վերադարձել է Գերմանիա: Չիկագոյի համալսարանի որոշ ուսանողներ իմացել են, որ նա պետք է վերադառնա այնտեղ 1992 թվականի մարտի 13-ին և ցույցեր են կազմակերպել Նոյմանին վերադարձնելու համար[24]։ Մարտի 10-ին Գերմանիայի Ալենսբախ ամ Բոդենզե քաղաքում գտնվող իր գրասենյակում ունեցած հեռախոսազանգում Նոել-Նոյմանը ասել է, որ ինքը տեղյակ չի եղել ցույցերի մասին, բայց մտադիր է կրկին վերադառնալ համալսարան[25]։ Այդ օրը Կարծիքի ուսումնասիրման ազգային կենտրոնում նրա աշխատակիցները հայտարարել են, որ նա չեղարկել է իր դասախոսությունները «լուրջ սպառնալիքների վտանգի ներքո»[26]։

Մի քանի տարի անց Նոելի նացիստների հետ ունեցած կապը հայտնվել է մեկ այլ ամերիկացի ակադեմիկոսի ուշադրության կենտրոնում[27], բայց նա երբեք բացահայտ ներողություն չի խնդրել իր անցյալի համար[28]։ 1997 թվականին այդ թեմայի շուրջ հարցազրույցի ժամանակ Նոելն ասել է՝ «Ես կատարեցի իմ պարտականությունները և նորից կկատարեմ դրանք իմ հաջորդ կյանքում: Ես նույնիսկ կասեի, որ հպարտ եմ եղել այն ամենով՝ ինչ արել եմ ժամանակին, քանի որ ես դեմ եմ եղել նացիզմին»[29]։

Չիկագոյի համալսարանի քաղաքական գիտությունների պրոֆեսոր Ջոն Միրշայմերը 1991 թվականի դեկտեմբերի 16-ին «The New York Times»-ում գրել է՝

«Նա խոստովանել է, որ թշնամաբար չի տրամադրված եղել նացիստների դեմ՝ մինչև 1940 թվականը: Նա ասում է, որ ինքը հականացիստ է եղել 1940 թվականից հետո, բայց ոչ մի ապացույց չի ներկայացրել, որ նա քննադատել է նացիստներին այն ժամանակ: Նա գրել է հակասեմական խոսքեր 1938–1941 թվականներին։ Իր հակասեմական գրառումների մասին հարցազրույցում Նոյմանն ինձ ասեց՝ «Ես կյանքում չեմ գրել այնպիսի բան, որին ինքս չեմ հավատում»։

Անձնական կյանք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1946-1973 թվականներին ամուսնացած է եղել Գերմանիայի քրիստոնեական-դեմոկրատական միության քաղաքական գործիչ Էրիխ Պետեր Նոյմանի հետ (1912–1973)։ Իսկ 1979 թվականին ամուսնացել է ֆիզիկոս Հայնց Մայեր-Լեյբնիցի հետ (1911–2000)[30][31]։

Մրցանակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • ԳԴՀ Պատվո շքանշանի հրամանատարական խաչ մեդալ (1976)[32]
  • Ալեքսանդր Ռուստովի մեդալ (1978)[33]
  • Բադեն-Վյուրտեմբերգի արժանիքների շքանշան (1990)[34]
  • Հելեն Դայներմանի մրցանակ (1990)[33]
  • Գերհարդ Լևենթալի մրցանակ (տրվել է Յունգ Ֆրեյհեյթի կողմից, 2006)[33]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 filmportal.de — 2005.
  2. 1 2 3 4 Brockhaus Enzyklopädie (գերմ.) — F.A. Brockhaus, 1796.
  3. 1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  4. 1 2 3 4 Deutsche Nationalbibliothek Record #118588419 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
  5. 1 2 http://nachrichten.t-online.de/allensbach-gruenderin-noelle-neumann-tot/id_41145952/index
  6. ↑ https://hayek.de/hayek-medaillentraeger/
  7. ↑ «Villa Noelle, Baudenkmal». 2016 թ․ դեկտեմբերի 14.
  8. ↑ «Elisabeth Noelle Neumann: Pioneer of public-opinion polling and market». The Independent (բրիտանական անգլերեն). 2011 թ․ հոկտեմբերի 23. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
  9. ↑ Markus Clauer: Zwischen Prognose und Macht. Zum Tode von Elisabeth Noelle-Neumann. In: Die Rheinpfalz. 26 March 2010.
  10. ↑ «24 Mädels beim Führer». Die Bewegung. München, Nr. 25, 1937 Sondernr. Beilage: 15. 1937 թ․ հունիս.
  11. ↑ Umlauf, Petra (2016). Die Studentinnen an der Universität München 1926 bis 1945. Auslese, Beschränkung, Indienstnahme, Reaktionen. Berlin: de Gruyter. էջ 549. ISBN 978-3-11-044478-0.
  12. ↑ University of Missouri (1937). Elizabeth Noelle, Special Student and Student of Journalism?.
  13. ↑ «Elisabeth Noelle Neumann: Pioneer of public-opinion polling and market». The Independent (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 19-ին.
  14. ↑ Noelle-Neumann, Elisabeth (2013), «Public Opinion and Social Control», The Spiral of Silence, Routledge, էջեր 35–48, doi:10.4324/9780203125007-8, ISBN 978-0-203-12500-7, Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ փետրվարի 28-ին, Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 28-ին
  15. ↑ Leo Bogart, "The Pollster & the Nazis", Commentary, August 1991, pp. 47–49.
  16. ↑ Douglas Wertheimer, "Noelle-Neumann cancels U of C talk," Chicago Jewish Star, 27 March 1992, p. 3.
  17. ↑ Andrea Wood, "Professor rebuts Nazi charges," Chicago Maroon, 25 October 1991, p. 1; Andrea Wood, "Professors challenge Noelle-Neumann," Chicago Maroon, 1 November 1991, p. 1; "Chicago Professor Is Linked to Anti-Semitic Past", The New York Times, 28 November 1991; Associated Press, "U.C. prof’s Nazi-era writings bring call for a wider apology," Chicago Sun-Times, 30 November 1991, p. 14.
  18. ↑ Ethan Putterman, "U of C silence a 'moral failure,'" Chicago Maroon, 3 December 1991; Jacob Dallal, "Noelle-Neumann’s explanations troubling," Chicago Maroon, 1 November 1991; Shoshannah Cohen, "Charges against professor draw little student response," Hyde Park Herald, 11 December 1991, p. 1; Douglas Wertheimer, "Controversy surrounds U of C prof. accused of denying Nazi past", Chicago Jewish Star, 15 November 1991, p. 1.
  19. ↑ Douglas Wertheimer, "Jewish, university groups are silent on prof. at U of C with alleged Nazi past", Chicago Jewish Star, 20 December 1991, p. 1; students on campus could be engaged in Holocaust issues: Douglas Wertheimer, "'Maroon' rejects Holocaust denier's ad", Chicago Jewish Star, 27 March 1992, p. 2.
  20. ↑ Letter, D. Wertheimer, "Old News" Արխիվացված 2018-10-03 Wayback Machine, Chicago Reader, 10 January 1992, section 1, page 2; Michael Miner response, p. 34.
  21. ↑ John J. Mearsheimer, "Noelle-Neumann was a willing anti-Semite", Chicago Maroon, 12 November 1991, pp. 17–18.
  22. ↑ Elisabeth Noelle-Neumann, "Accused Professor Was Not a Nazi", The New York Times, 14 December 1991, p. 14; Noelle-Neumann, letter, Commentary, January 1992, pp. 9–15; D. Wertheimer, "Noelle-Neumann and her critics spar in print," Chicago Jewish Star, 17 January 1992, p. 2.
  23. ↑ John J. Mearsheimer, "Apology sought," The New York Times, 28 December 1991, p. 12; "The Noelle-Neumann Case," Commentary, April 1992, pp. 11–12 (a letter signed by Political Science Department faculty at the University of Chicago, including John J. Mearsheimer and Stephen M. Walt); Leo Bogart, "Professor's Own Nazi Past Accuses Her", The New York Times, 28 December 1991, p. 12; Bogart, letter, Commentary, January 1992, pp. 17–18; Editorial, "The Professor's Silence," Chicago Jewish Star, 15 November 1991, p. 4; Editorial, "Lest we remember," Chicago Jewish Star, 20 December 1991, p. 4.
  24. ↑ Ethan Putterman and Michael Kochin, letter, "Noelle-Neumann rally," Chicago Maroon, 10 March 1992, p. 21; D. Wertheimer, "Student protest planned with return of Noelle-Neumann to the U of C," Chicago Jewish Star, 13 March 1992, p. 1.
  25. ↑ Douglas Wertheimer, "Noelle-Neumann cancels U of C talk," Chicago Jewish Star, 27 March 1992, p. 3.
  26. ↑ Julia Angwin, "Noelle-Neumann cancels planned visit," Chicago Maroon, 3 April 1992, p. 9.
  27. ↑ William H. Honan, "U.S. Professor's Criticism of German Scholar's Work Stirs Controversy", The New York Times, 27 August 1997, p. A13. Christopher Simpson, the American professor, claimed that Noelle-Neumann's Spiral of Silence was riddled with totalitarian ideology.
  28. ↑ Editorial, "Silent to the end," Chicago Jewish Star, 27 August 2010, p. 4.
  29. ↑ William H. Honan, "U.S. Professor's Criticism of German Scholar's Work Stirs Controversy," The New York Times, 27 August 1997, p. A13.
  30. ↑ «MEINUNGSFORSCHERIN DES ALLENSBACH-INSTITUTS: Noelle-Neumann mit 93 Jahren gestorben». Die Tageszeitung: Taz (գերմաներեն). 2010 թ․ մարտի 26. էջ 02. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 7-ին.
  31. ↑ «Klage eines Ehepaars: Verfassungsgericht bestätigt Verbot von Dreifachnamen». Der Spiegel (գերմաներեն). 2009 թ․ մայիսի 5. Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 7-ին.
  32. ↑ «Allensbach-Gründerin Noelle-Neumann ist tot». Die Zeit (գերմաներեն). Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 7-ին.
  33. 1 2 3 «Dictionaries and Encyclopedias». A-Z Common Reference Questions for Academic Librarians: 93–94. 2019 թ․ մայիսի 31. doi:10.29085/9781783304134.028. ISBN 978-1-78330-413-4. S2CID 241995946.
  34. ↑ Fricke, Dr. Thomas. «Findbuch Q 2/50: Fotojournalistisches Werk von Burghard Hüdig (* 1933 + 2020) - Strukturansicht». Landesarchiv Baden-Württemberg, Abt. Hauptstaatsarchiv Stuttgart (գերմաներեն). Վերցված է 2022 թ․ ապրիլի 7-ին.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • The Noelle-Neumann Archive (Էլիզաբեթ Նոել-Նոյմանի մասին ժամանակակից փաստաթղթեր, թերթերի հատվածներ և արխիվային այլ աղբյուրներ)
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էլիզաբեթ Նոել-Նոյման» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Էլիզաբեթ_Նոել-Նոյման&oldid=10613865» էջից