Էլիեյզեր Շտեյնբարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Էլիեյզեր Շտեյնբարգ
Ծնվել էմայիսի 18, 1880(1880-05-18)
ԾննդավայրLipcani, Q12117915?, Khotinskij County, Բեսարաբյան գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն
Վախճանվել էմարտի 27, 1932(1932-03-27) (51 տարեկանում)
Վախճանի վայրՉեռնովցի, Bukovina
Մասնագիտությունբանաստեղծ, առակագիր, գրող, դրամատուրգ և մանկագիր
Լեզուիդիշ[1]
Ազգությունհրեա
ՔաղաքացիությունFlag of Romania.svg Ռումինիա

Էլիեյզեր Շտեյնբարգ (իդիշ՝ אליעזר שטײנבאַרג, Լեյզեր Օվշիեվիչ (Լազար Օվսեյեվիչ) Շտեյնբարգ; 2 մարտի 1880, Լիպկաններ, Խոտինի գավառ, Բեսարաբական նահանգ - 27 մարտի 1932, Չերնովիցա, Ռումինիա), հրեա առակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ: Հրեական գրականության դասական:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիպկաններում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլիեյզեր Շտեյնբարգը ծնվել է Բեսսարաբիայում գտնվող Լիպկան վայրում, որը գտնվում էր Պրուտի աջ ափին (ներկայիս Մոլդովայի Բրիչանսկի շրջանում): Ազգակցական կապեր ուներ գրողներ Իեգուդա Շտեյնբարգի հետ (որոշ տվյալներով հորեղբոր տղաներ): Մինչև 1919 թիվը ապրեց գրեթե դուրս չգալով Լիպկաններից, որտեղ և աշխատում էր իդիշի և Իվրիտիի ուսուցիչ տեղական դպրոցներում: Հրատարակել է պիեսներ, բանաստեղծություններ, մանկավարժության մեթոդական ձեռնարկներ՝ դրսևորելով իրեն հրեական երկլեզվության հետևողական ջատագով: Ամբողջ Բեսարաբիայում կարդում էր դասախոսություններ ժամանակակից հրեական գրականության մասին: Տպագրվել է նաև իվրիտով: Առանձնահատուկ ջանք է թափել իդիշում մանկական գրականության զարգացման գործում՝ անընդհատ հրատարակելով հետաքրքիր պատմություններ, հեքիաթներ և տեսական հոդվածներ չերնովյան հետևյալ պարբերական հրատարակությունում՝ «Դոս նայե լեբմ» (Նոր կյանք), «Ֆրայհայտ» (Ազատություն), 1928 թվից «Չերնովիցեր բլետեռ» (Շ. Ա. Սոյֆերի հրատարակությամբ): Շտենբերգի պիեսները՝ «Ավրոմ-ավինու» (Պապ Աբրահամ), «Դեռ բարդիչևեր ռեբե» (Բարդիչևյան ռեբե), «Մէխիրէս Յոյսեֆ» (Յոսիֆի բաճառքը ստրկության), «Դեռ վայսեռ հոն» (Սպիտակ աքաղաղաղ) և այլն վայելում էին մեծ հեղինակություն, չնայած, որ չեն հրատարակվել որպես առանձին գիրք; հեղինակը ինքն էր զբաղվում Լիպկանի մանկական թատրոնում նրանց բեմադրմամբ, իսկ հետագայում նաև Չերնովիցայում: Շտեյնբարգը առաջին առակները հրատարակել է 1910 թվին «Էյրոպիշե լիտեռատուռ» (Եվրոպական գրականություն, գրական ալմանախների թողարկում № 39 , հրատարակված Ավրում Ռեյզենի կողմից Վարշավայում): 1914 թվին այցելել է Խաիմ Բյալիկին Օդեսայում: Շտեյնբարգի առակները ուժեղ տպավորություն թողեցին Բյալիկի վրա: Շտեյնբերգի առակների հավաքածուն Բյալիկի պլանների համաձայն պետք էր լույս տեսներ Օդեսայի «Ծովեր» հրատարակչությունում, սակայն դա վիճակված չէր Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով, բայց նրանց բարիդրացիական հարաբերությունները պահապանվեցին մինչև կյանքի վերջ: Հետագայում Բյալիկը հրատարակեց առակների քննադատական վերլուծությունը, բարձր գնահատելով Շտեյնբերգին ինչպես ժամանակակից հրեական գրականության դասական, միաժամանակ անվանակոչելով գրական Լիպկանները բեսարաբական Օլիմպ: Հրատարակելով առակները Չերնովիցայի և Վարշավայի պարբերականներում՝ Շտեյնբարգը ձեռք բերեց արտասովոր հեղինակություն: Առակային բանաստեղծության արվեստը նոր ժանր էր հրեական գրականության մեջ, իսկ վարպետորեն կապակցված բեսարաբական խոսքը Աստվածաշնչի և թալմուդական ալյուզիաների հետ, հրեական ժողովրդական բանահյուսության և հրեական գրականության առակների ավանդույթները թողեցին անջնջելի տպավորություն: Այդպիսի բառակապակցությունները գրեթե անհնար էր դարձնում այլ լեզուներով թարգմանությունները, նույնիսկ իվրիտի մշակույթին մոտ լեզուներով, չնայած սրան՝ ռումինական լեզվով թարգմանություններ արվեցին նրա կենդանության օրոք: Հարկ է նշել, որ սկզբում հեղինակը իր ստեղծագործությունները ստորագրում էր իր անվամբ՝ Շտեյնբերգ: Միայն 1920 թվի վերջերին հայտնվեց ավելի իդիշիական ձև՝ Շտեյնբարգ, որը հավանաբար կապված էր բանահյուսության և խոսակցական լեզվի հետ նրա սերտ կապով, ինչպես նաև իր հորեղբորորդու՝ գրող Յեգուդ Շտեյնբերգի հայտնիությամբ:

Չերնովիցայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1919 թվին Շտեյնբարգին հրավիրում են Չերնովիցա, որտեղ նա դառնում է հրեական դպրոցների՝ Դեռ յիդիշեռ շուլֆառեյն (Հրեական դպրոցական միություն) ցանցի ղեկավար և իրեն դրսևորում է որպես դպրոցական կրթության արտասովոր կազմակերպիչ: 1920 թվականին նա համագործակցում է իր համաերկրացու Յակով Շտեյնբարգի և Յակով Բոտոշանսկու հետ բուխարեստյան «Վեկեր» (Զարթուցիչ) թերթում՝ Ռումինական Սոցիալիստական կուսակցության հրեական բաժանմունքի կարճաժամկետ մարմնում: 1921 թվականին հրատարակում է իր հայտնի այբուբենը (ԱլեֆբեյսԱրթուր Կոլնիկի (1890—1972) պատկերազարդումներով, ում հետ նա ընկերացել էր Չերնովիցայում: 1920-ականների ընթացքում լույս է տեսնում նրա մեթոդական ձեռնարկների «Կուլտուր» (Կուլտուրա) շարքը հրեական մանկավարժության մասին, որտեղ մնացած այլ բաների հետ նա մշակում է երկու հրեական լեզուների միաժամանակյա ուսումնառություն: Մեծապես Շտեյնբերգի չարչարանքների և արտասովոր բնավորության շնորհիվ Չերնովիցան այդ տարիներին դարձավ հրեական բանասիրության կենտրոն: Տարիներ հետո գրող Շլոյմե Բիկլը հիշում է.

Բոլորի համար Չերնովիցան իդիշի կենտրոնն էր այն պատճառով, քանի որ այնտեղ էր ապրում երկու համաշխարհային պատերազմների միջև հրեական Ռումինիայի կենտրոնական և կարևոր դեմքը՝ Էլիեյզեր Շտեյնբերգը.

(Շ. Բիկլ «Ռումյանե» (Ռումինիա), Բուենոս-Այրես, 1961)

1928 թվին Շտեյնբարգի 12 առակները ներառվեցին հայտնի «Չերնովիցյան կոնֆերանսի» քսանամյակին նվիրված հավաքածուի մեջ (իդիշերեն): Այդ նույն թվին նա տեղափոխվում է Բրազիլիա, որտեղ Ռիո-դե-Ժանեյրոյում ղեկավարում է Շոլոմ-Ալեյխեմի դպրոցը, որն այժմ կրում է իր անունը(Escole Eliezer Steinbarg), մասնակցում է նմանատիպ դպրոցի հիմնադրմանը Սան–Պաուլոում (հիմա Colegio Eliezer Steinbarg): Սակայն երկու տարի անց վերադառնում է Չերնովիցա և կրկին իրեն նվիրում գրական և լոկալ մանկավարժական գործունեությանը: Այդ ընթացքում գրված ավելի քան հինգ հարյուր առակներից Շտեյնբարգը առանձնացնում է և պատրաստվում առաջին գրքի հրատարակմանը: Սակայն նրան չհաջողվեց տեսնել իր այդքան սպասված առաջին գիրքը: 1932 թվի մարտի 27-ին Շտեյնբարգին հոսպիտալացնում են սուր ապեդիցիտի պատճառով, և շտապ վիրահատական միջամտության ընթացքում նա հանկարծամահ է լինում: Իր կյանքի ընթացքում արդեն ժամանակակից հրեական գրականության հանրաճանաչ դասական դարձած (գրականագետ Դովա-Սադանի վկայությամբ — եռապետությունից հետո չորրորդ հրեական դասականը Մոյխեր-Սֆորիմ-Իսխոր-Լեյբուշ Պերեց-Շոլոմ-Ալեյխեմ, առաջին հերթին Ռումինիայում և Հարավային Ամերիկայի երկրներում), Շտեյնբարգին վեջին անգամ ուղեկցում է հազարավոր երկրպագուների բազմությունը: Հիվանդանոցում, որտեղ նա մահացավ, տեղադրում են հուշատախտակ, որը հանվում է խորհրդային ժամանակներում: Չերնովիցայի հրեական գերեզմանոցում տեղադրում են Արթուր Կոլնիկի կողմից կերտած հուշարձանը, որի վրա իդիշերեն փորագրված է երկու տող իր հայտնի «Մուրճն ու երկաթի կտորը» առակից: ,טרױעריק איז, קינדער, אױף דער װעלט דער ברײטער, גראָמער

...ביטער! מיט אַ מאָשל כאָטש זיך קװיקן לאָמיר

Տրոյէրիկ իզ, քինդեռ, աֆ դեռ վալտ դեռ բռեյտեռ, գռոմեռ,
Բիտեռ! Միտ ա մոշլ խոչ զիխ քվիկն լոմիռ…
(Տխուր է, երեխաներ, այս մեծ, վիթխարի երկրում, դառն է! Դե եկեք գոնե առակներով հրճվենք)

1932 թվականին անմիջապես գրողի մահից հետո, Չերնովիցայում հրատարակվում է նրա առակների առաջին հրատարակությունը։ Դրան հաջորդում է ընդլայնված հրատարակությունը Բուխարեստում (1935), Չերնովիցայում (Արթուր Կոլնիկի 109 պատկերազարդումներով, 1936), Յասսիյում (1948), Բուենոս-Այրեսում (1949), կրկին Բուխարեստում (1956 և 1973), Թել-Ավիվում (երկու հատորով, 1956 և 1969), Մոնտեվիդեո (1970), Նյու-Յորկում (2003) և այլն, ինչպես նաև թարգմանություններ ռումիներեն, իվրիտերեն, պորտուգալերեն, գերմաներեն, անգլերեն և ռուսերեն լեզուներով: Առակների լայն հանրաճանաչությունը նպաստեց նրան, որ նրանցից թատերական ծրագրեր կազմեցին հայտնի ասմունքողներ Լեյբ Լևինը,Հերց Գրոսբարդը և Մայեռ Բոգդանսկին, այդ թվում նաև 78 պտուտով գրամաֆոնային գրանցում։ Հետմահու լույս են տեսնում մանկական հետաքրքրաշարժ պատմությունների ժողովածուներ (Չերնովիցա, 1936; Մոնրեալ, 2 հատոր., 1948; Բուխարեստ, 1956)։ 1972 թվին Էլիեզեզեր Շտեյնբարգի արխիվները հանձնեցին Իսրայելի Հրեական Ժողովրդական և Համալսարանական գրադարանին։ 1988 թվին Չերնովիցայում գրող Յ․Բուրգի կողմից ստեղծվեց Է․ Շտեյնբարգի անվան Հրեական Կուլտուրական Միությունը, որը գործում է մինչ օրս, գրողի անունն է կրում նաև փողոց։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • אַלף בעת (Алэф—Бэйс — Էլիեյզեր Շտեյնբերգի Այբուբենը), Կուլտուր: Չերնովիցա, 1921։
  • דורך די ברילן (Դուրխ դի բրիլն — ակնոցների միջով, 12 առակներ 20-ամյա Չերնովիցյան կոնֆերանսի առթիվ), Չերնովիցա, 1928։
  • משלים (Մեշոլիմ — Առակներ, Ա․Կոլնիկի նկարազարդումներով), Չերնովիցա, 1932։
  • משלים (Մեշոլիմ —Առակներ, Ա․Կոլնիկի նկարազարդումներով), Շոլեմ-Ալեյխեմ Ֆառլագ: Բուխարեստ, 1935։
  • מעשׂהלעך (Մայսելեխ — Հեքիաթներ), Շտեյբարգի աշխատությունների միություն: Չերնովիցա, 1936։
  • װיִאַזױ די פֿײגעלעך האָבן געלערנט חומש: משלים (Վիազոյ դի ֆեյգելեխ հոբմ գելեռնտ Խումեշ — ինչպես թռչունները սովորեցին Հնգամատյանը: առակներ), Յասսի, 1948։
  • די מאַמע מיט די פֿינעף זין (Դի մամե միտ դի ֆինեֆ զին — մայրը իր հինգ որդիներով, հեքիաթներ երեխաների համար), Մոնրեալ, 1948։
  • די קו און די קוקאַװקע (ԴԻ կու ուն դի կուկուվկե — կովը և կկուն, հեքիաթներ երեխաների համար), Մոնրեալ, 1948։
  • משלים (Մեշոլիմ —Առակներ), Բեսարբեր Լանդսլայթ Ֆարեյն ին Արգենտինե: Բուենոս–Այրես, 1949։
  • משלים (Մեշոլիմ —Առակներ), Մելուխե-Ֆառլագ: Բուխարեստ, 1956։
  • מעשׂהלעך (Մայսելեխ — Հեքիաթներ), Մելուխե-Ֆառլագ: Բուխարեստ, 1956։
  • משלים (Մեշոլիմ —Առակներ 2 հատորով), Խեցոյե Իրգուն Յոցեի Լիպկանի բե-Իսրայել: Թել–Ավիվ, 1956։
  • Fabule (ռումիներեն), Բուխարեստ, 1961։
  • משלים (Մեշոլիմ —Առակներ, կազմ․ Դով Սադանի, նկարազարդումները Ա․Կոլնիկի), Պերեց-Ֆառլագ: Թել–Ավիվ, 1969։
  • װעראַ האַקער «קינדער-יאָרן, יוגנט-יאָרן מיט אַליִעזר שטײנבאַרג» (Վերա Նասկեր «Քինդեռ-յոռն, յուգնտ-յուրն միթ Էլիեյզեր Շտեյնբարգ» — մանկության և դեռահասության տարիները Էլիեյզեր Շտեյնբարգի հետ, նյութեր և կենսագրություններ), Պերեց–Ֆառլագ: Թել–Ավիվ, 1969։
  • צען משלים (Ցեն մեշոլիմ– ասարա մեշոլիմ, իդիշերեն և իվրիտերեն, թարգ. Խանանիա Ռեյխմանի), Մոնտեվիդեո (Ուրուգվայ), 1970։
  • משלים (Մեշոլիմ —Առակներ), Մելուխե-Ֆառլագ: Բուխարեստ, 1973։
  • The Penguin Book of Modern Yiddish Verse, ed. Irving Howe, Ruth Wisse, & Khone Shmeruk, New York, 1977։
  • Fabulas do Nosso Tempo (մեր ժամանակի առակներ, պորտուգալերեն, Tradução de Jacob Kleiman), Ռիո–դե–ժանեյրո (Բրազիլիա), 1973։
  • My dear Roisele: Itzig Manger and Elieser Steinbarg, jiddische Dichter aus der Bukowina (գերմաներեն). Uxheim: Rose Auslander Dokumentatioszentrum, 1996։
  • Լեմստեր, Մոյիսեյ Շայեվիչ «Հրեա առակագիր և իմաստուն Էլիեյզեր Շտեյնբարգ» (տես նաև հեղինակի բնութագիրը որպես փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու), Ռուխանդրա: Քիշինև, 1999։
  • Թռչող ստվերներ, Բեսսարաբիայի հրեա բանաստեղծների բանաստեղծությունները իդիդշերենից թարգմանած Ռուդոլֆ Օլշեվսկիի կեղմից, Քիշինև, 2000։
  • Առակներ. Թարգմանած ռուսերեն Խաիմ Ռոզենտալի կողմից. Դետրոյտ, 2000։* The Jewish Book of Fables (selected works of Eliezer Shtaynbarg, ընտված առակներ իդիշերեն և թարգմանած անգլերեն Curt Leviant), Syracuse University Press (USA), 2003։