Jump to content

Էլեկտրոնային քվեարկություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Էլեկտրոնային քվեարկություն, քվեարկության տեսակ, որն օգտագործում է էլեկտրոնային միջոցներ՝ քվեաթերթիկների ներկայացմանը, հաշվարկմանը և քվեարկության ժամանակային գործընթացների կազմակերպմանը աջակցելու կամ դրանք իրականացնելու համար։

Կախված կիրառման առանձնահատկություններից՝ էլեկտրոնային քվեարկությունը կարող է իրականացվել ինքնուրույն աշխատող էլեկտրոնային քվեարկության սարքերի (նաև՝ EVM) միջոցով կամ համացանցին միացված համակարգիչներով (առցանց քվեարկություն)։ Այն կարող է ներառել համացանցային ծառայությունների լայն շրջանակ՝ սկսած միայն հաշվարկված արդյունքների փոխանցումից մինչև ամբողջական գործառույթներով առցանց քվեարկություն՝ սովորական միացվող կենցաղային սարքերի միջոցով։ Ավտոմատացման մակարդակը կարող է սահմանափակվել միայն թղթային քվեաթերթիկի նշումով կամ ներառել քվեի մուտքագրում, քվեի գրանցում, տվյալների կոդավորում և սերվերներին փոխանցում, ինչպես նաև ընտրությունների արդյունքների համախմբում և հաշվարկ։

Արդյունավետ էլեկտրոնային քվեարկության համակարգը պետք է իրականացնի այս գործառույթների մեծ մասը՝ միաժամանակ համապատասխանելով կարգավորող մարմինների կողմից սահմանված չափանիշներին։ Այն նաև պետք է կարողանա հաջողությամբ ապահովել անվտանգության, ճշգրտության, արագության, գաղտնիության, աուդիտի ենթարկելիության, հասանելիության, տվյալների ամբողջականության, ծախսարդյունավետության, ընդլայնելիության, անանունության, վստահելիության և կայունության հետ կապված խիստ պահանջները[1][2]։

Էլեկտրոնային քվեարկության տեխնոլոգիաները կարող են ներառել անցքավոր քարտեր, օպտիկական սկանավորման քվեարկության համակարգեր և մասնագիտացված քվեարկության կրպակներ (ներառյալ ինքնուրույն գործող քվեի անմիջական գրանցմամբ էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերը կամ DRE)։ Այն կարող է նաև ներառել քվեաթերթիկների և քվեների փոխանցում հեռախոսների, մասնավոր համակարգչային ցանցերի կամ համացանցի միջոցով։ Էլեկտրոնային քվեարկության գործառույթները հիմնականում կախված են այն նպատակներից, որոնք կազմակերպիչները ցանկանում են իրականացնել։

Ընդհանուր առմամբ, կարելի է առանձնացնել էլեկտրոնային քվեարկության երկու հիմնական տեսակներ[3]․

  • էլեկտրոնային քվեարկություն, որը ֆիզիկապես վերահսկվում է պետական կամ անկախ ընտրական մարմինների ներկայացուցիչների կողմից (օրինակ՝ ընտրատեղամասերում տեղադրված էլեկտրոնային քվեարկության սարքեր)․
  • հեռավար էլեկտրոնային քվեարկություն համացանցի միջոցով, որի դեպքում ընտրողը իր քվեն էլեկտրոնային եղանակով ուղարկում է ընտրական մարմիններին՝ գտնվելով ցանկացած վայրում[4][5][6][7][8]։

Բազմաթիվ երկրներ կիրառել են էլեկտրոնային քվեարկություն առնվազն որոշ ընտրությունների ընթացքում, այդ թվում՝ Արգենտինան, Ավստրալիան, Բանգլադեշը, Բելգիան, Բրազիլիան, Կանադան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Հնդկաստանը, Իտալիան, Ճապոնիան, Ղազախստանը, Հարավային Կորեան, Մալայզիան, Նիդերլանդները, Նորվեգիան, Ֆիլիպինները, Իսպանիան, Շվեյցարիան, Թաիլանդը, Միացյալ Թագավորությունը և Միացյալ Նահանգները։ 2023 թվականի դրությամբ Բրազիլիան միակ երկիրն է, որտեղ բոլոր ընտրություններն իրականացվում են էլեկտրոնային քվեարկության միջոցով[9]։

Առավելություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային քվեարկության տեխնոլոգիաները նպատակ ունեն արագացնել քվեաթերթիկների հաշվարկման գործընթացը, նվազեցնել քվեների ձեռքով հաշվարկի համար աշխատակիցներին վճարվող ծախսերը և ապահովել հաշմանդամություն ունեցող ընտրողների համար ավելի մատչելի մասնակցություն։ Բացի այդ, երկարաժամկետ հեռանկարում ակնկալվում է, որ ծախսերը կնվազեն[10]։ Արդյունքները կարող են ավելի արագ ներկայացվել և հրապարակվել[11]։

Ընտրողները խնայում են ժամանակ և ծախսեր՝ հնարավորություն ունենալով քվեարկել անկախ իրենց գտնվելու վայրից։ Սա կարող է նպաստել ընտրողների ընդհանուր մասնակցության աճին։ Էլեկտրոնային ընտրություններից առավելապես օգտվող քաղաքացիների խմբերն են արտերկրում բնակվողները, ընտրատեղամասերից հեռու գտնվող գյուղական բնակավայրերի բնակիչները և տեղաշարժման սահմանափակումներ ունեցող հաշմանդամություն ունեցող անձինք[10][12]։

Մտահոգություններ և բարելավումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2004 թվականին OpenDemocracy-ում հրապարակված հոդվածում անվտանգության վերլուծաբան Բրյուս Շնայերը պնդում էր, որ այն ժամանակ համակարգչային անվտանգության մասնագետները «միաձայն համաձայն էին, թե ինչ պետք է անել» էլեկտրոնային քվեարկության հետ կապված մտահոգությունների դեպքում։ Նա նշում էր, որ «DRE սարքերը պետք է ունենան ընտրողի կողմից հաստատվող թղթային աուդիտի հետքեր», իսկ «DRE սարքերում օգտագործվող ծրագրային ապահովումը պետք է բաց լինի հանրային ուսումնասիրության համար»[13]՝ քվեարկության համակարգի ճշգրտությունն ապահովելու համար։ Ստուգելի քվեաթերթիկների առկայությունն անհրաժեշտ է, քանի որ համակարգիչները կարող են խափանվել, իսկ քվեարկության սարքերը կարող են ենթարկվել խախտումների կամ կեղծարարությունների։

Հնացած քվեարկության սարքերի անվտանգության թերությունների վերաբերյալ մտահոգությունները հատկապես սրվել են 2016 թվականի Միացյալ Նահանգների նախագահական ընտրություններից անմիջապես առաջ և դրա ընթացքում[14][15][16]։ Այդ ժամանակ արձանագրվել էին դեպքեր, երբ սարքերը ցուցաբերել էին անկանխատեսելի և իրար հակասող սխալներ։ Փորձագիտական ընդհանուր մոտեցումը կենտրոնացած էր երեք հիմնական լուծումների վրա՝ համակարգի բաց լինելը արտաքին մասնագետների կողմից հանրային ուսումնասիրության համար, քվեարկված ձայների իսկության հաստատելի թղթային գրանցման ստեղծումը և գրանցումների պահպանման ու փոխանցման վերահսկվող շղթայի ապահովումը[17][18]։

2016 թվականի ԱՄՆ ընտրություններից հետո իրականացվել են մի շարք խոշոր բարեփոխումներ, այդ թվում՝ քվեարկության սարքերի լայն տարածում, որոնք ստեղծում են ընտրողի կողմից հաստատվող թղթային աուդիտի հետքեր (VVPAT)։ Այս թղթային գրանցումները հնարավորություն են տալիս ընտրական պաշտոնյաներին իրականացնել աուդիտներ և վերահաշվարկներ՝ զգալիորեն բարձրացնելով թափանցիկությունն ու անվտանգությունը։ Կոնգրեսը Help America Vote Act-ի շրջանակում 2018 թվականի համախմբված հատկացումների մասին օրենքով տրամադրել է 380 միլիոն դոլարի ֆինանսավորում՝ հին սարքերը ավելի անվտանգ մոդելներով փոխարինելու համար, որոնք ունեն ժամանակակից կիբերանվտանգության պաշտպանական մեխանիզմներ։ 2020 թվականին ԱՄՆ-ում տրված ձայների 93%-ն արդեն ուներ թղթային գրանցում, իսկ իրավասությունների միայն 0,5%-ն էր հայտնել, որ օգտագործում է առանց թղթային աուդիտի հետքի էլեկտրոնային քվեարկության սարքեր[19]։ Սա նվազեցրել է չբացահայտված կիբեռմիջամտությունների կամ սարքերի խափանումների վտանգը՝ հնարավորություն տալով ստուգել արդյունքները ֆիզիկական քվեաթերթիկների միջոցով։

ԱՄՆ ներքին անվտանգության նախարարության և այլ կազմակերպությունների հետ համագործակցությամբ ընտրական մարմինները նույնպես քայլեր ձեռնարկել են՝ քվեարկության համակարգերը հնարավոր կիբեռհարձակումներից պաշտպանելու համար։ Դրանք ներառում էին ընտրական պաշտոնյաների վերապատրաստում, սպառնալիքների վերաբերյալ տեղեկատվության փոխանակում և ձայների փոխանցման ու հաշվարկման համար անվտանգ համակարգերի ստեղծում[20]։

Բացի ընտրակեղծիքների և աուդիտի հնարավորության վերաբերյալ մտահոգություններից, էլեկտրոնային քվեարկությունը քննադատվել է նաև որպես ոչ անհրաժեշտ և ծախսատար նորարարություն։ Թեև այնպիսի երկրներ, ինչպիսին է Հնդկաստանը, շարունակում են կիրառել էլեկտրոնային քվեարկություն, մի շարք երկրներ դադարեցրել են էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերի կիրառումը կամ հրաժարվել են դրանց լայնածավալ ներդրումից։ Դրանց թվում են հատկապես Նիդերլանդները, Իռլանդիան, Գերմանիան և Միացյալ Թագավորությունը, որոնք նման որոշումներ են ընդունել EVM համակարգերի հուսալիության կամ թափանցիկության հետ կապված խնդիրների պատճառով[21][22]։

Ավելին, համացանցից օգտվելու հնարավորություն կամ այն կիրառելու անհրաժեշտ հմտություններ չունեցող մարդիկ դուրս են մնում այս ծառայությունից։ Այսպես կոչված թվային բաժանումը նկարագրում է այն տարբերությունը, որը գոյություն ունի համացանց հասանելիություն ունեցող և չունեցող մարդկանց միջև։ Կախված երկրից կամ նույնիսկ նույն երկրի տարբեր տարածաշրջաններից՝ այդ տարբերության չափը կարող է էականորեն տարբերվել։ Ակնկալվում է, որ ապագայում այս խնդրի նշանակությունը կնվազի, քանի որ համացանցի օգտատերերի թիվը շարունակաբար աճելու միտում ունի[23]։

Էլեկտրոնային քվեարկության համակարգի ներդրման համար անհրաժեշտ ծախսերը բարձր են։ Որոշ կառավարությունների համար դրանք կարող են չափազանց մեծ լինել, ինչի հետևանքով նրանք չեն իրականացնում նման ներդրումներ։ Այս հանգամանքը առավել կարևոր է այն դեպքում, երբ դեռևս հստակ չէ՝ արդյոք էլեկտրոնային քվեարկությունը երկարաժամկետ լուծում է, թե ոչ[10]։

Նոր Հարավային Ուելսի 2021 թվականի iVote համակարգի խափանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2021 թվականի Նոր Հարավային Ուելսի տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների ընթացքում առցանց քվեարկության «iVote» համակարգը տեխնիկական խնդիրներ է ունեցել, ինչի հետևանքով որոշ ընտրողների համար առաջացան հասանելիության խնդիրներ։ Այս խափանումների վերաբերյալ իրականացված վերլուծությունը ցույց տվել է, որ բավական մեծ էր հավանականությունը, որ համակարգի խափանումները կարող էին ազդել ընտրությունների վերջնական արդյունքների վրա։

Քեմփսիի ընտրատարածքում, որտեղ վերջին ընտրված և առաջին չընտրված թեկնածուների միջև տարբերությունը կազմում էր ընդամենը 69 ձայն, ընտրական հանձնաժողովը որոշել է, որ խափանումը 60% հավանականությամբ հանգեցրել է սխալ վերջնական թեկնածուի ընտրմանը։ Սինգլթոնում սխալ ավագանու անդամի ընտրվելու հավանականությունը գնահատվել էր 40%, Շելհարբորում՝ 7%, իսկ ևս երկու ընտրապայքարներում առկա էր 1%-ից պակաս հավանականություն, որ ընտրվել էր սխալ թեկնածու։

Նոր Հարավային Ուելսի Գերագույն դատարանը որոշել է կրկին անցկացնել Քեմփսիի, Սինգլթոնի և Շելհարբորի A ընտրատարածքի ընտրությունները։ 2022 թվականի Քեմփսիի կրկնաքվեարկության ժամանակ 2021 թվականին ամենաբարձր արդյունք գրանցած, սակայն չընտրված թեկնածու Դին Սոլը դարձավ առաջին ընտրված ավագանու անդամներից մեկը[24]։ Այս խափանումից հետո Նոր Հարավային Ուելսի կառավարությունը կասեցրել է iVote համակարգի կիրառումը 2023 թվականի Նոր Հարավային Ուելսի նահանգային ընտրություններում։

Համակարգերի տեսակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային քվեարկության սարքեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Օպտիկական սկաների միջոցով քվեաթերթիկների հաշվարկ, Սան Խոսե, Կալիֆոռնիա, 2018

Ընտրողների համար նախատեսված էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերը կիրառվում են 1960-ական թվականներից, երբ ներդրվել են անցքավոր քարտերի համակարգերը։ Դրանց առաջին լայնածավալ կիրառումը տեղի է ունեցել ԱՄՆ-ում, որտեղ 1964 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ 7 շրջան անցավ այս մեթոդի կիրառմանը[25]։

Ավելի նոր օպտիկական սկանավորման քվեարկության համակարգերը հնարավորություն են տալիս համակարգչին հաշվարկել ընտրողի կողմից քվեաթերթիկի վրա կատարված նշումը։ DRE քվեարկության սարքերը, որոնք մեկ սարքի միջոցով հավաքում և հաշվարկում են քվեները, կիրառվում են բոլոր ընտրողների կողմից բոլոր ընտրություններում Բրազիլիայում և Հնդկաստանում, ինչպես նաև լայնածավալ կիրառություն ունեն Վենեսուելայում և Միացյալ Նահանգներում։ Դրանք լայնորեն կիրառվել են Նիդերլանդներում, սակայն հետագայում շահագործումից հանվել են հանրային մտահոգությունների պատճառով[26]։

Բրազիլիայում DRE քվեարկության սարքերի կիրառումը կապվել է սխալներով և չհաշվարկված ձայներով քվեաթերթիկների թվի նվազման հետ՝ նպաստելով ընտրական գործընթացում, հատկապես ցածր կրթական մակարդակ ունեցող քաղաքացիների, ավելի լայն ներգրավմանը։ Այն նաև նպաստել է պետական ծախսերի ուղղմանը դեպի հանրային առողջապահություն, ինչը հատկապես շահավետ է եղել աղքատ բնակչության համար[27]։

Թղթային հիմքով էլեկտրոնային քվեարկության համակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Քվեաթերթիկների սկաների և AutoMARK օժանդակ սարքի համար նախատեսված սայլակ, որը կիրառվել է ԱՄՆ-ի Այովա նահանգի Ջոնսոն շրջանում 2010 թվականին

Թղթային հիմքով քվեարկության համակարգերը սկզբնապես ձևավորվել են որպես համակարգեր, որտեղ քվեները տրվում և ձեռքով են հաշվարկվում՝ օգտագործելով թղթային քվեաթերթիկներ։ Էլեկտրոնային հաշվարկման համակարգերի ի հայտ գալուց հետո ստեղծվել են այնպիսի համակարգեր, որոնցում թղթային քարտերը կամ թերթերը կարող էին նշվել ձեռքով, սակայն հաշվարկվել էլեկտրոնային եղանակով։ Այս համակարգերը ներառում էին անցքավոր քարտերի քվեարկություն, Marksense համակարգեր և հետագայում՝ թվային գրիչով քվեարկության համակարգեր[28]։

Այս համակարգերը կարող են ներառել քվեաթերթիկի նշման սարք կամ էլեկտրոնային քվեաթերթիկի նշիչ, որը ընտրողներին հնարավորություն է տալիս կատարել իրենց ընտրությունը էլեկտրոնային մուտքագրման սարքի միջոցով, սովորաբար՝ DRE համակարգերին նման սենսորային էկրանով համակարգի միջոցով։ Քվեաթերթիկի նշման սարք ներառող համակարգերը կարող են ներառել օժանդակ տեխնոլոգիաների տարբեր ձևեր։

2004 թվականին Open Voting Consortium-ը ներկայացրել է «Dechert Design»-ը՝ General Public License-ի ներքո գործող բաց կոդով թղթային քվեաթերթիկների տպագրման համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր քվեաթերթիկի վրա կիրառվում էին բաց կոդով շտրիխ կոդեր[29]։

Քվեի անմիջական գրանցմամբ էլեկտրոնային (DRE) քվեարկության համակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քվեի անմիջական գրանցմամբ էլեկտրոնային (DRE) քվեարկության սարքը գրանցում է քվեները՝ օգտագործելով մեխանիկական կամ էլեկտրաօպտիկական բաղադրիչներով հագեցած քվեաթերթիկի ցուցադրման համակարգ, որը կարող է ակտիվացվել ընտրողի կողմից (սովորաբար՝ կոճակների կամ սենսորային էկրանի միջոցով)։ Այն մշակում է տվյալները համակարգչային ծրագրային ապահովման միջոցով և պահպանում քվեարկության տվյալներն ու քվեաթերթիկների պատկերները հիշողության բաղադրիչներում։

Ընտրություններից հետո համակարգը ստեղծում է պահպանված քվեարկության տվյալների հաշվարկային արդյունքը՝ շարժական հիշողության բաղադրիչում և տպագիր տարբերակով։ Համակարգը կարող է նաև ապահովել առանձին քվեաթերթիկների կամ քվեների ընդհանուր թվերի փոխանցման հնարավորություն դեպի կենտրոնական վայր՝ ընտրատարածքներից ստացված արդյունքների համախմբման և ներկայացման համար։ Այս համակարգերը կիրառում են ընտրատեղամասային հաշվարկման մեթոդ, որի դեպքում քվեաթերթիկները հաշվարկվում են հենց ընտրատեղամասում։ Սովորաբար դրանք հաշվարկում են քվեաթերթիկները քվեարկության ընթացքում և տպում արդյունքները քվեարկության ավարտից հետո[30]։

2002 թվականին ԱՄՆ-ում Help America Vote Act օրենքը սահմանել է, որ յուրաքանչյուր ընտրատեղամասում պետք է տրամադրվի առնվազն մեկ քվեարկության համակարգ՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար հասանելիությամբ։ Իրավասությունների մեծ մասը որոշել է այս պահանջը կատարել՝ կիրառելով DRE քվեարկության սարքեր, իսկ որոշները ամբողջությամբ անցան DRE համակարգերի օգտագործմանը։

2004 թվականին ԱՄՆ-ում գրանցված ընտրողների 28,9%-ը կիրառել էր քվեի անմիջական գրանցմամբ էլեկտրոնային քվեարկության որևէ համակարգ[31], մինչդեռ 1996 թվականին այդ ցուցանիշը կազմում էր ընդամենը 7,7%[32]։

VVPAT համակարգը, որն օգտագործվում է Հնդկաստանի էլեկտրոնային քվեարկության սարքերի հետ Հնդկաստանի ընտրություններում

2004 թվականին Հնդկաստանը իր խորհրդարանական ընտրություններում ընդունել է էլեկտրոնային քվեարկության սարքեր (EVM)։ Այդ ընտրություններում 380 միլիոն ընտրող իրենց քվեները տվել են ավելի քան մեկ միլիոն քվեարկության սարքերի միջոցով[33]։

Հնդկական EVM համակարգերը նախագծվել և մշակվել են պետական սեփականություն հանդիսացող պաշտպանական սարքավորումներ արտադրող երկու կազմակերպությունների կողմից՝ Bharat Electronics Limited (BEL) և Electronics Corporation of India Limited (ECIL)։ Երկու համակարգերն էլ նույնական են և մշակվել են Հնդկաստանի ընտրական հանձնաժողովի սահմանած տեխնիկական պահանջներին համապատասխան։

Համակարգը բաղկացած է երկու սարքից, որոնք աշխատում են 7,5 վոլտ լարման մարտկոցներով։ Սարքերից մեկը՝ քվեարկության միավորը, օգտագործվում է ընտրողի կողմից, իսկ մյուսը՝ կառավարման միավորը, շահագործվում է ընտրական պաշտոնյայի կողմից։ Երկու միավորները միացված են հինգ մետր երկարությամբ մալուխով։ Քվեարկության միավորը յուրաքանչյուր թեկնածուի համար ունի մեկական կապույտ կոճակ։ Մեկ միավորը կարող է ներառել մինչև 16 թեկնածուի, սակայն հնարավոր է միացնել մինչև չորս միավոր՝ մինչև 64 թեկնածուի սպասարկելու համար։

Կառավարման միավորի արտաքին հատվածում առկա են երեք կոճակներ՝ մեկ կոճակ՝ մեկ քվե բաց թողնելու համար, մեկ կոճակ՝ տվյալ պահին տրված ձայների ընդհանուր թիվը դիտելու համար, և մեկ կոճակ՝ ընտրական գործընթացը փակելու համար։ Արդյունքների կոճակը թաքցված է և կնքված։ Այն հնարավոր չէ սեղմել, քանի դեռ փակման կոճակը նախապես չի ակտիվացվել։ Քվեարկության սարքերի հետ կապված հակասություն առաջացավ այն ժամանակ, երբ Դելիի օրենսդիր ժողովում ցուցադրվել է սարքի անսարքության դեպք[34]։

2019 թվականի ապրիլի 9-ին Հնդկաստանի Գերագույն դատարանը որոշել է, որ Հնդկաստանի ընտրական հանձնաժողովը պետք է մեծացնի ընտրողի կողմից հաստատվող թղթային աուդիտի հետքերի (VVPAT) ստուգման ծավալը՝ յուրաքանչյուր ընտրատարածքի համար պատահական ընտրված հինգ EVM սարքերի քվեաթերթիկների հաշվարկով։ Սա նշանակում էր, որ ընտրական հանձնաժողովը պետք է հաշվարկեր 20 625 EVM սարքերի VVPAT գրանցումները՝ նախքան վերջնական ընտրական արդյունքների հաստատումը[35][36][37]։

Հանրային ցանցով DRE քվեարկության համակարգ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանրային ցանցով DRE քվեարկության համակարգը ընտրական համակարգ է, որն օգտագործում է էլեկտրոնային քվեաթերթիկներ և քվեարկության տվյալները փոխանցում է ընտրատեղամասից մեկ այլ վայր՝ հանրային ցանցի միջոցով[38]։

Քվեարկության տվյալները կարող են փոխանցվել որպես առանձին քվեաթերթիկներ՝ դրանց ներկայացման պահին, պարբերաբար՝ ընտրությունների օրվա ընթացքում խմբաքանակներով, կամ մեկ ամբողջական խմբաքանակով՝ քվեարկության ավարտից հետո։

Հանրային ցանցով DRE քվեարկության համակարգը կարող է կիրառել ինչպես ընտրատեղամասային հաշվարկման մեթոդ, այնպես էլ կենտրոնացված հաշվարկման մեթոդ։ Կենտրոնացված հաշվարկման մեթոդի դեպքում տարբեր ընտրատեղամասերից ստացված քվեաթերթիկները հաշվարկվում են մեկ կենտրոնական վայրում։

Առցանց քվեարկություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Խելացի հեռախոսները Ճապոնիայի մասնավոր հատվածում առցանց քվեարկության հիմնական միջոցն են, սակայն հանրային պաշտոնների ընտրություններում էլեկտրոնային քվեարկությունը Ճապոնիայում օրենքով թույլատրված չէ։
Հանրային ցանցով DRE քվեարկության համակարգ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանրային ցանցով DRE քվեարկության համակարգը ընտրական համակարգ է, որն օգտագործում է էլեկտրոնային քվեաթերթիկներ և քվեարկության տվյալները փոխանցում է ընտրատեղամասից մեկ այլ վայր՝ հանրային ցանցի միջոցով[38]։

Քվեարկության տվյալները կարող են փոխանցվել որպես առանձին քվեաթերթիկներ՝ դրանց ներկայացման պահին, պարբերաբար՝ ընտրությունների օրվա ընթացքում խմբաքանակներով, կամ մեկ ամբողջական խմբաքանակով՝ քվեարկության ավարտից հետո։

Հանրային ցանցով DRE քվեարկության համակարգը կարող է կիրառել ինչպես ընտրատեղամասային հաշվարկման մեթոդ, այնպես էլ կենտրոնացված հաշվարկման մեթոդ։ Կենտրոնացված հաշվարկման մեթոդի դեպքում տարբեր ընտրատեղամասերից ստացված քվեաթերթիկները հաշվարկվում են մեկ կենտրոնական վայրում։

Խելացի հեռախոսները Ճապոնիայի մասնավոր հատվածում առցանց քվեարկության հիմնական միջոցն են, սակայն հանրային պաշտոնների ընտրություններում էլեկտրոնային քվեարկությունը Ճապոնիայում օրենքով թույլատրված չէ։

Առցանց պետական ընտրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համացանցային քվեարկության համակարգերը մեծ տարածում են ստացել և կիրառվել են պետական և անդամակցության վրա հիմնված կազմակերպությունների ընտրություններում, ինչպես նաև հանրաքվեներում՝ Էստոնիայում և Շվեյցարիայում[39], ինչպես նաև Կանադայի համայնքային ընտրություններում և Միացյալ Նահանգների ու Ֆրանսիայի կուսակցական նախնական ընտրություններում[40]։

Համացանցային քվեարկությունը լայնորեն կիրառվել է նաև ենթազգային մակարդակի մասնակցային բյուջետավորման գործընթացներում, այդ թվում՝ Բրազիլիայում, Ֆրանսիայում, Միացյալ Նահանգներում, Պորտուգալիայում և Իսպանիայում[41][42][43][44][45][46]։

Անվտանգության մասնագետները պետական առցանց քվեարկության յուրաքանչյուր փորձի ընթացքում հայտնաբերել են անվտանգության խնդիրներ[47][48][49][50], ներառյալ Ավստրալիայում[51][52], Էստոնիայում[53][54], Շվեյցարիայում[55][56], Ռուսաստանում[57][58][59] և Միացյալ Նահանգներում[47][60]։

2026 թվականին ընտրական անվտանգության ոլորտում աշխատող համակարգչային գիտնականները ամփոփել են, որ «համացանցային քվեարկությունն անվտանգ չէ, և գոյություն չունի հայտնի կամ կանխատեսելի տեխնոլոգիա, որը կարող է այն դարձնել անվտանգ»[61]։

Ազդեցություն մասնակցության մակարդակի վրա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարծիք է արտահայտվել, որ այն քաղաքական կուսակցությունները, որոնք ավելի մեծ աջակցություն ունեն ոչ այնքան ապահովված ընտրողների շրջանում, ովքեր սովորաբար ունեն համացանցից օգտվելու ավելի սահմանափակ հնարավորություն և փորձ, կարող են ընտրություններում վնաս կրել էլեկտրոնային քվեարկության պատճառով, քանի որ այն հակված է մեծացնելու առավել ապահովված ընտրողների մասնակցությունը։ Անորոշ է՝ արդյոք թվային անջրպետի նվազեցումը կնպաստի տարբեր սոցիալական, տնտեսական և էթնիկ խմբերի մարդկանց համար քվեարկության հավասար հնարավորությունների ապահովմանը[62]։

Համացանցային քվեարկության ազդեցությունը ընտրողների ընդհանուր մասնակցության վրա միանշանակ չէ։ 2017 թվականին Շվեյցարիայի երկու կանտոններում առցանց քվեարկության վերաբերյալ իրականացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ այն որևէ ազդեցություն չի ունեցել մասնակցության մակարդակի վրա[63]։ Նմանատիպ արդյունքներ գրանցել է նաև 2009 թվականին Էստոնիայի ազգային ընտրությունների վերաբերյալ կատարված ուսումնասիրությունը[64]։

Սակայն հակառակ պատկեր է արձանագրվել Կանադայի Օնտարիո նահանգի համայնքային ընտրություններում, որտեղ առցանց քվեարկության ներդրումը միջինում ավելացրել է ընտրողների մասնակցությունը մոտ 3,5 տոկոսային կետով[65]։ Նմանապես, Շվեյցարիայի վերաբերյալ մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց տվել է, որ թեև առցանց քվեարկությունը ընդհանուր մասնակցությունը չի մեծացրել, այն որոշակի չափով խթանել է այնպիսի պատահական ընտրողների մասնակցությունը, որոնք առանց առցանց քվեարկության հնարավորության հավանաբար չէին մասնակցի ընտրություններին[66]։

Շվեյցարիայում, որտեղ առցանց քվեարկությունն արդեն տեղական հանրաքվեների մաս է կազմում, ընտրողները քվեաթերթիկին հասանելիություն ստանալու գաղտնաբառերը ստանում են փոստային ծառայության միջոցով։

«Հեռավար էլեկտրոնային քվեարկությունը և մասնակցությունը Էստոնիայի 2007 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում» թեմայով ուսումնասիրությունը ցույց տվել է, որ էլեկտրոնային քվեարկությունը ոչ թե վերացնում, այլ որոշ դեպքերում կարող է խորացնել թվային անջրպետը բարձր և ցածր սոցիալ-տնտեսական խմբերի միջև։ Այն մարդիկ, որոնք ավելի հեռու էին գտնվում ընտրատեղամասերից, այս ծառայության հասանելի դառնալուց հետո ավելի բարձր մակարդակով էին մասնակցում քվեարկությանը։ 2007 թվականի Էստոնիայի ընտրություններում ընտրողների մասնակցությունն ավելի բարձր էր այն անձանց շրջանում, ովքեր բնակվում էին բարձր եկամուտ ունեցող շրջաններում և ունեին պաշտոնական կրթություն[62]։

Միևնույն ժամանակ, Էստոնիայի համացանցային քվեարկության համակարգի վերաբերյալ հետազոտությունները ցույց տվել են, որ 2017 թվականի տեղական ընտրություններում այն ծախսարդյունավետության տեսանկյունից ավելի արդյունավետ էր, քան առաջարկվող մյուս քվեարկության համակարգերը[67][68]։

Էստոնիայի ընտրողների մեծ մասը կարող է, ցանկության դեպքում, տեղական և խորհրդարանական ընտրություններում քվեարկել համացանցի միջոցով, քանի որ ընտրացուցակներում ընդգրկված քաղաքացիների մեծ մասն ունի էլեկտրոնային քվեարկության համակարգից օգտվելու հնարավորություն։ Սա Եվրոպական միության երկրների շրջանում ամենալայն կիրառվող նման համակարգերից մեկն է։

Դրա հնարավորությունը ստեղծվել է այն պատճառով, որ էստոնացիների մեծ մասն ունի ազգային նույնականացման քարտ՝ համալրված համակարգչով ընթերցվող միկրոչիպով, և հենց այդ քարտերն են օգտագործվում առցանց քվեաթերթիկին հասանելիություն ստանալու համար։ Ընտրողին անհրաժեշտ է միայն համակարգիչ, էլեկտրոնային քարտ ընթերցող սարք, անձը հաստատող քարտ և դրա PIN կոդը, որից հետո նա կարող է քվեարկել աշխարհի ցանկացած վայրից։ Էստոնիայի էլեկտրոնային քվեները կարող են տրվել միայն նախնական քվեարկության օրերին։ Իսկ հենց ընտրությունների օրը քաղաքացիները պարտավոր են գնալ ընտրատեղամասեր և լրացնել թղթային քվեաթերթիկ։

Էլեկտրոնային քվեարկությունը հաճախ դիտարկվում է որպես առավել նախընտրելի երիտասարդ սերունդների, մասնավորապես՝ X և Y սերնդի ընտրողների կողմից։ Սակայն վերջին ընտրություններում էլեկտրոնային քվեների մոտ մեկ քառորդը տրվել է ավելի մեծ տարիքային խմբի ներկայացուցիչների կողմից՝ օրինակ՝ 55 տարեկանից բարձր անձանց։ Բացի այդ, էլեկտրոնային քվեների մոտ 20%-ը բաժին է ընկել 45–54 տարեկան ընտրողներին։ Սա ցույց է տալիս, որ էլեկտրոնային քվեարկությունը բացառապես երիտասարդ սերունդների գործիքը չէ, այլ որոշակի տարածում ունի նաև X սերնդի և բեյբի բումերների շրջանում[69]։

Ընտրությունների արդյունքների տեսանկյունից ևս չի հաստատվել այն ենթադրությունը, թե առցանց քվեարկությունը առավելություն կտա երիտասարդ թեկնածուներին։ Տվյալները ցույց են տվել, որ Կանադայի Օնտարիո նահանգում առցանց ընտրություններով ընտրված քաղաքապետերը միջինում նույնիսկ փոքր-ինչ ավելի մեծ տարիքի էին, քան նրանք, ովքեր ընտրվել էին սովորական՝ թղթային քվեարկությամբ[70]։

Առցանց մասնավոր ընտրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առցանց քվեարկությունը լայնորեն կիրառվում է մասնավոր ոլորտում՝ բաժնետերերի կողմից խորհրդի անդամների ընտրությունների և բաժնետերերի որոշումների վերաբերյալ քվեարկությունների համար[71], ինչպես նաև այլ մասնավոր կազմակերպություններում իրականացվող ընտրությունների ժամանակ[72][73][74]։

Ընտրությունների կառավարման ընկերությունները չեն երաշխավորում ո՛չ քվեարկության արդյունքների ճշգրտությունը[75], ո՛չ էլ գաղտնիության ամբողջական ապահովումը[76][77][78]։ Իրականում, որոշ ընկերություններ օգտագործում են անհատների նախկին քվեարկության տվյալները հետազոտական նպատակներով[79], ինչպես նաև նպատակային գովազդային առաջարկներ ձևավորելու համար[80]։

Ծառայություն մատուցողներից մեկը առաջարկում է «ընտրությունների յուրաքանչյուր գործընթացի համար անվտանգության, բարդության և ծախսերի միջև համապատասխան հավասարակշռություն ապահովող տարբերակների լայն շրջանակ»՝ միաժամանակ հայտարարելով, որ այն և՛ «երաշխավորում է անվտանգությունը»[81][82][83] և ունի «ողջամիտ անվտանգության երաշխիքներ»[84]։

Բլոկչեյնային քվեարկություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բլոկչեյն տեխնոլոգիան առաջարկվել է որպես էլեկտրոնային քվեարկության հիմքային ենթակառուցվածք՝ ընտրությունների անվտանգության, գաղտնիության և թափանցիկության հետ կապված մշտական խնդիրները լուծելու նպատակով։ Բլոկչեյնի վրա հիմնված քվեարկության համակարգում քվեները գրանցվում են որպես գործարքներ՝ բաշխված, միայն ավելացման հնարավորություն ունեցող գրանցամատյանում, որը հիմնված է գաղտնագրային հեշավորման վրա՝ անցյալում կատարված գրառումների փոփոխումը կամ ջնջումը կանխելու համար։

Ընտրական գործընթացը կառավարելու համար նման համակարգերը հաճախ օգտագործում են խելացի պայմանագրեր՝ ծրագրավորվող արձանագրություններ, որոնք նախապես սահմանված պայմանների կատարման դեպքում ավտոմատ կերպով իրականացվում են՝ առանց միջնորդի մասնակցության։ Խելացի պայմանագրերը կարող են կարգավորվել այնպես, որ կառավարեն ընտրության ամբողջական ցիկլը՝ ներառյալ ընտրողների գրանցումը, արդյունքների իրական ժամանակում ավտոմատ հաշվարկը և յուրաքանչյուր ընտրողի համար եզակի գործարքի նույնականացման համարի տրամադրումը։

Սա հնարավորություն է տալիս քաղաքացիներին ինքնուրույն ստուգել, որ իրենց քվեաթերթիկը ճիշտ է հաշվարկվել բլոկչեյնում՝ առանց բացահայտելու իրենց անձնական ինքնությունը կամ այն, թե ում օգտին են քվեարկել[85]։

Բլոկչեյնային քվեարկության համակարգերը կարող են կառուցվել ինչպես հանրային, այնպես էլ մասնավոր ցանցերի վրա։ Թեև հանրային բլոկչեյնները հասանելի են բոլորին, հետազոտողները նշում են, որ դրանք կարող են լինել ոչ արդյունավետ և ռիսկային պաշտոնական ընտրությունների համար՝ պայմանավորված գործարքների փոփոխական վճարներով (գազի ծախսերով), ցանցի հնարավոր ծանրաբեռնվածությամբ և այսպես կոչված 51% հարձակումների նկատմամբ խոցելիությամբ։

Այդ պատճառով առաջարկվող էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերում հաճախ նախընտրելի են մասնավոր կամ «թույլտվությամբ կառավարվող» (permissioned) բլոկչեյնները։ Նման համակարգերում հասանելիությունը սահմանափակված է, և միայն լիազորված հանգույցները՝ օրինակ վստահելի հաստատությունների կամ որոշակի ընտրատարածքների կողմից կառավարվող հանգույցները, կարող են հաստատել գործարքները և փոխգործակցել գրանցամատյանի հետ։

Այս վերահսկվող միջավայրը հնարավորություն է տալիս համակարգի կառավարիչներին ներդնել անվտանգ նույնականացման մեխանիզմներ, օրինակ՝ պետական ինքնության հաստատման ծառայությունների ինտեգրում, որպեսզի ապահովվի միայն իրավասու անձանց մասնակցությունը քվեարկությանը[85]։

Սիբիլային հարձակումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առցանց քվեարկության ամենամեծ թույլ կողմերից մեկը կեղծ ինքնությունների դեմ պայքարի դժվարությունն է, հատկապես այն դեպքերում, երբ քվեարկությունն իրականացվում է ծրագրային ապահովման միջոցով՝ առանց որևէ պետական կառույցի համագործակցության[86]։ Այս հարձակումների ընթացքում օգտագործվում են սիբիլներ՝ կեղծ կամ կրկնօրինակված ինքնություններ, որոնք նպատակ ունեն ազդելու համայնքային որոշումների վրա։ Քանի որ նույնիսկ մեկ քվեն կարող է փոխել խմբային որոշման արդյունքը, սիբիլային հարձակումների կանխումը կարևոր առաջնահերթություն է քվեարկության անվտանգության ապահովման համար[87]։

Սիբիլային հարձակումները տարածված խնդիր են բաց, հավասարակից ցանցերի վրա հիմնված համակարգերում, քանի որ նման համակարգերը պետք է ունենան կեղծ ինքնությունները կանխելու մեխանիզմներ՝ քվեարկության գործընթացի չարաշահումը բացառելու համար[88]։

Հետագա հնարավոր հետազոտական ուղղություններից մեկն այն է, թե ինչպես կարելի է զարգացնել անձի ինքնության ապացուցման ավելի փոխկապակցված (ինտերսեկցիոնալ) համակարգեր, որոնք ուղղակիորեն հիմնված չեն բլոկչեյնի վրա[89]։ Օրինակ՝ վստահության ցանցի ընդլայնումը՝ ստեղծելով այնպիսի արձանագրություն, որը ինքնության հաստատումն իրականացնում է սոցիալական փոխգործակցությունների միջոցով, կարող է հնարավորություն տալ օգտատերերի համայնքին տարբեր թեկնածուների նկատմամբ ձևավորել վստահության համապատասխան մակարդակներ՝ նրանց փոխհարաբերությունների հիման վրա։ Սակայն դրա համար անհրաժեշտ կլինի լիովին ապակենտրոնացված համակարգ[89]։ Վստահության ցանցի նման արձանագրությունը կարող է նաև ընդլայնվել՝ հնարավորություն տալով թեկնածուներին հաստատել իրենց ինքնությունը ֆիզիկական ներկայության միջոցով։ Սա կարող է հանգեցնել վստահելի խմբերի ձևավորմանը, որոնք հետագայում կվերածվեն ավելի լայն համայնքների[90]։

Հիբրիդային համակարգեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն նաև հիբրիդային համակարգեր, որոնք ներառում են էլեկտրոնային քվեաթերթիկի լրացման սարք (սովորաբար սենսորային էկրանով համակարգ, որը նման է DRE համակարգին) կամ այլ օժանդակ տեխնոլոգիա՝ ընտրողի կողմից ստուգվող թղթային հետք տպելու համար, որից հետո քվեների էլեկտրոնային հաշվարկի համար օգտագործվում է առանձին սարք։

Հիբրիդային քվեարկությունը հաճախ ներառում է ինչպես էլեկտրոնային քվեարկություն, այնպես էլ փոստով ուղարկվող թղթային քվեաթերթիկներ[91]։

Համացանցային քվեարկությունը կարող է իրականացվել ինչպես հեռավոր վայրերից (այսինքն՝ ցանկացած ինտերնետ հասանելիությամբ համակարգչից քվեարկելու միջոցով), այնպես էլ ավանդական ընտրատեղամասերում, որտեղ տեղադրված են ինտերնետին միացված քվեարկության համակարգերով հագեցած քվեախցիկներ։

էլեկտրոնային աղյուսակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր հաշվարկային թերթիկներից կամ քվեների հաշվարկման մեքենաներից ստացված տվյալները հաճախ միավորվում են աղյուսակային ծրագրերի միջոցով։ Այս փուլը կարող է նոր սխալներ առաջացնել։ Նման սխալներ են արձանագրվել Ավստրիայում[92], Շոտլանդիայում[93], ինչպես նաև Մերիլենդ նահանգի Էն Արյունդել շրջանում[94]։ Արապահո շրջանում նույնպես սխալներ են հայտնաբերվել՝ կապված հանրային օգտագործման համար հրապարակված հաշվարկային աղյուսակի հետ[95]։

Վերլուծություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ISG TopVoter՝ մեքենա, որը հատուկ նախագծված է հաշմանդամություն ունեցող ընտրողների օգտագործման համար

Էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերը կարող են որոշ առավելություններ առաջարկել՝ համեմատած քվեարկության այլ մեթոդների հետ։ Էլեկտրոնային համակարգը կարող է կիրառվել ընտրական գործընթացի տարբեր փուլերում՝ քվեաթերթիկների նախապատրաստում, տարածում, քվեարկություն, հավաքագրում և հաշվարկ։ Հետևաբար, այն կարող է առավելություններ ապահովել այդ փուլերից մեկում կամ մի քանիսում, սակայն միաժամանակ կարող է նաև նոր խնդիրներ առաջացնել։ Հնարավոր թերությունների թվում են էլեկտրոնային բաղադրիչների սխալների կամ խոցելիությունների առաջացման ռիսկերը։

Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի (MIT) գիտնական Չարլզ Ստյուարտի գնահատմամբ՝ 2004 թվականի ԱՄՆ նախագահական ընտրություններում հաշվարկվել է մոտ 1 միլիոնով ավելի շատ քվե, քան 2000 թվականի ընտրություններում, քանի որ էլեկտրոնային քվեարկության մեքենաները կարողացել են հայտնաբերել այն ձայները, որոնք թղթային համակարգերը կարող էին բաց թողնել[96]։

2004 թվականի մայիսին ԱՄՆ-ի Կառավարության հաշվետվողականության գրասենյակը (GAO) հրապարակել է«Էլեկտրոնային քվեարկությունը հնարավորություն է տալիս բարելավումներ իրականացնել, սակայն առաջացնում է նաև մարտահրավերներ» զեկույցը, որտեղ վերլուծվում էին էլեկտրոնային քվեարկության ինչպես առավելությունները, այնպես էլ դրա հետ կապված խնդիրները[97]։

2005 թվականի սեպտեմբերին հրապարակվել էերկրորդ զեկույցը՝ «Դաշնային ջանքերը էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերի անվտանգության և հուսալիության բարելավման ուղղությամբ շարունակվում են, սակայն անհրաժեշտ է ավարտել առանցքային գործողությունները», որը ներկայացնում էր էլեկտրոնային քվեարկության անվտանգության վերաբերյալ առկա մտահոգությունները և համակարգերի բարելավման ուղղությամբ իրականացվող քայլերը[98]։

Էլեկտրոնային քվեաթերթիկներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերը կարող են օգտագործել էլեկտրոնային քվեաթերթիկներ, որոնց միջոցով քվեները պահվում են համակարգչային հիշողության մեջ։ Այն համակարգերը, որոնք օգտագործում են բացառապես նման քվեաթերթիկներ, կոչվում են ուղղակի գրանցմամբ էլեկտրոնային քվեարկության (DRE) համակարգեր։ Էլեկտրոնային քվեաթերթիկների կիրառման դեպքում վերանում է քվեաթերթիկների պակասի վտանգը։ Բացի այդ, դրանք վերացնում են թղթային քվեաթերթիկների տպագրության անհրաժեշտությունը, ինչը կարող է զգալի ծախսերի կրճատման հնարավորություն տալ[99]։

Այն ընտրություններում, որտեղ քվեաթերթիկները պետք է հասանելի լինեն մի քանի լեզուներով (օրինակ՝ ԱՄՆ-ի որոշ շրջաններում դա պահանջվում է 1965 թվականի Ազգային քվեարկության իրավունքի մասին օրենքով), էլեկտրոնային քվեաթերթիկները կարող են ծրագրավորվել այնպես, որ նույն մեքենան տրամադրի տարբեր լեզուներով քվեարկության տարբերակներ։

Տարբեր լեզուներով քվեաթերթիկների ապահովման հարցում էլեկտրոնային քվեարկությունը որոշակի առավելություն ունի։ Օրինակ՝ Վաշինգտոն նահանգի Քինգ շրջանում բնակչության կազմը պահանջում է, որ դաշնային ընտրական օրենսդրության համաձայն ապահովվի նաև չինարեն լեզվով քվեարկության հնարավորություն։ Թղթային քվեաթերթիկների դեպքում շրջանը պետք է նախապես որոշի՝ քանի չինարեն քվեաթերթիկ տպել, քանի հատ տրամադրել յուրաքանչյուր ընտրատեղամասում և ինչպես բաշխել դրանք։ Ցանկացած մեթոդ, որը երաշխավորում է, որ չինարեն քվեաթերթիկները հասանելի կլինեն բոլոր ընտրատեղամասերում, կարող է հանգեցնել զգալի թվով չօգտագործված քվեաթերթիկների։ Քվեարկության լծակային մեքենաների դեպքում իրավիճակը կարող է ավելի բարդ լինել․ տեսականորեն անհրաժեշտ կլիներ յուրաքանչյուր ընտրատեղամասում տեղադրել չինարեն լեզվով առանձին մեքենա, որը շատ վայրերում գրեթե չէր օգտագործվի։

Քննադատները նշում են, որ լրացուցիչ լեզվական քվեաթերթիկների անհրաժեշտությունը կարելի է լուծել նաև այլ եղանակներով, օրինակ՝ ընտրատեղամասերում քվեաթերթիկներ տպելու հնարավորություն ապահովելով։ Նրանք նաև պնդում են, որ էլեկտրոնային քվեարկության հետ կապված ծրագրային ապահովման ստուգումը, ծրագրակազմի վստահելիության հաստատումը, տեղադրման և մատակարարման գործընթացների վերահսկումը և այլ տեխնիկական փուլերի վավերացումը բարդ ու թանկ գործընթացներ են։ Հետևաբար, էլեկտրոնային քվեաթերթիկները պարտադիր չէ, որ ավելի էժան լինեն, քան տպագիր քվեաթերթիկները։

Մատչելիություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Hart eSlate DRE էլեկտրոնային քվեարկության մեքենա՝ նախատեսված շարժողական սահմանափակումներ ունեցող անձանց համար նախատեսված հատուկ կոճակներով

Էլեկտրոնային քվեարկության մեքենաները կարող են ամբողջությամբ հարմարեցվել հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար։ Դակված քարտային և օպտիկական սկանավորման համակարգերը լիովին մատչելի չեն կույր կամ տեսողության խնդիրներ ունեցող ընտրողների համար, իսկ լծակային մեքենաները կարող են դժվար օգտագործելի լինել սահմանափակ շարժունակություն կամ ֆիզիկական ուժ ունեցող անձանց համար[100]։

Էլեկտրոնային քվեարկության սարքերը կարող են օգտագործել ականջակալներ, շնչառության կառավարման համակարգեր, ոտնակներ, ջոյսթիքներ և այլ հարմարեցվող տեխնոլոգիաներ՝ անհրաժեշտ մատչելիությունն ապահովելու համար։

Կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Verified Voting Foundation-ը, քննադատել են էլեկտրոնային քվեարկության մեքենաների մատչելիության որոշ կողմեր[101] և առաջարկել այլընտրանքային լուծումներ։ Որոշ հաշմանդամություն ունեցող ընտրողներ (այդ թվում՝ տեսողության խնդիրներ ունեցող անձինք) կարող են օգտվել շոշափելի քվեաթերթիկներից՝ քվեաթերթիկների այնպիսի համակարգից, որտեղ ֆիզիկական նշանները ցույց են տալիս, թե որտեղ պետք է կատարվի նշումը։ Այս քվեաթերթիկները կարող են նախագծվել այնպես, որ արտաքին տեսքով նույնական լինեն մյուս ընտրողների օգտագործած քվեաթերթիկներին[102]։ Այնուամենայնիվ, հաշմանդամություն ունեցող որոշ այլ ընտրողներ (օրինակ՝ ձեռքերի շարժունակության սահմանափակում ունեցող անձինք) կարող են չկարողանալ օգտվել նման քվեաթերթիկներից։

Կրիպտոգրաֆիական ստուգելիություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընտրությունների ստուգելիության գաղափարը՝ կրիպտոգրաֆիական լուծումների միջոցով, ձևավորվել է ակադեմիական գրականության մեջ՝ էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերում թափանցիկություն և վստահություն ապահովելու նպատակով[103][104]։ Այն հնարավորություն է տալիս ընտրողներին և ընտրությունների դիտորդներին ստուգելու, որ քվեները ճիշտ են գրանցվել, հաշվարկվել և հրապարակվել՝ անկախ այն սարքավորումներից և ծրագրային ապահովումից, որոնց միջոցով իրականացվում է ընտրական գործընթացը։ Ստուգելիության երեք հիմնական կողմ է դիտարկվում[105]՝ անհատական, համընդհանուր և իրավասության (ընտրելու իրավունքի) ստուգելիություն։

Անհատական ստուգելիությունը հնարավորություն է տալիս ընտրողին համոզվելու, որ իր սեփական քվեն ներառված է ընտրության վերջնական արդյունքի մեջ։ Համընդհանուր ստուգելիությունը թույլ է տալիս ընտրողներին կամ ընտրությունների դիտորդներին ստուգելու, որ ընտրությունների արդյունքը համապատասխանում է իրականում տրված քվեներին։ Իսկ իրավասության ստուգելիությունը հնարավորություն է տալիս ընտրողներին և դիտորդներին համոզվելու, որ ընտրության վերջնական արդյունքում ներառված յուրաքանչյուր քվե տրվել է բացառապես գրանցված և նույնականացված ընտրողի կողմից։

Ընտրողի մտադրությունը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային քվեարկության սարքերը կարող են ընտրողին տրամադրել անմիջական արձագանք՝ հայտնաբերելով հնարավոր խնդիրներ, ինչպիսիք են թերքվեարկությունը և գերքվեարկությունը, որոնք կարող են հանգեցնել անվավեր քվեաթերթիկի։ Այս անմիջական արձագանքը կարող է օգտակար լինել ընտրողի իրական մտադրությունը ճշգրիտ որոշելու գործընթացում։

Թափանցիկություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշվել է այնպիսի խմբերի կողմից, ինչպիսին է Միացյալ Թագավորությունում գործող Open Rights Group[106][107], որ փորձարկումների բացակայությունը, ոչ բավարար վերահսկողական ընթացակարգերը և էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերի կամ գործընթացների նախագծման նկատմամբ ոչ բավարար ուշադրությունը հանգեցնում են նրան, որ «ընտրությունները դառնում են բաց սխալների և ընտրական կեղծիքների համար»։

2009 թվականին Գերմանիայի Դաշնային սահմանադրական դատարանը որոշեց, որ քվեարկության սարքեր օգտագործելիս «արդյունքի ստուգումը պետք է հնարավոր լինի իրականացնել քաղաքացու կողմից՝ հուսալիորեն և առանց տվյալ ոլորտի հատուկ գիտելիքների»։ Մինչ այդ օգտագործվող DRE Nedap համակարգիչները չէին բավարարում այդ պահանջը։ Որոշումը չի արգելում էլեկտրոնային քվեարկությունը որպես այդպիսին, սակայն պահանջում է, որ ընտրությունների բոլոր էական փուլերը ենթակա լինեն հանրային վերահսկման և ստուգման[108][109]։

2013 թվականին ստեղծվել էCalifornia Association of Voting Officials կազմակերպությունը՝ շարունակելու ջանքերը հանրային սեփականության ներքո գտնվող General Public License բաց կոդով քվեարկության համակարգերի զարգացման ուղղությամբ։

Հարկադրանքի ապացույցներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013 թվականին Եվրոպայից մի խումբ հետազոտողներ առաջարկել են, որ էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերը պետք է ապահովեն հարկադրանքի առկայության ապացուցելիություն[110]։ Պետք է գոյություն ունենա հանրային ապացույց այն մասին, թե տվյալ ընտրության ընթացքում որքան չափով է տեղի ունեցել հարկադրանք։

Էլեկտրոնային քվեարկության համակարգը՝ «Caveat Coercitor» անվամբ[111], ցույց է տալիս, թե ինչպես կարելի է քվեարկության համակարգերում ապահովել հարկադրանքի ապացույցների մեխանիզմներ[110]։

Աուդիտի հետքեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցանկացած քվեարկության սարքի հիմնարար խնդիրներից մեկն է ստեղծել ապացույցներ այն մասին, որ քվեները գրանցվել են ընտրողի կատարած ընտրությանը համապատասխան և հաշվարկվել են ճիշտ ձևով։ Քվեարկության այն համակարգերի դեպքում, որոնք հիմնված են ընտրողի կողմից նշված թղթային քվեաթերթիկների վրա, ընտրությունների արդյունքները կարող են ստուգվել ձեռքով հաշվարկների միջոցով (ընտրանքային ստուգման կամ ամբողջական վերահաշվարկի եղանակով)։

Ոչ թղթայնին քվեարկության համակարգերը պետք է տարբեր մեթոդներով ապահովեն վերահսկելիություն և ստուգելիություն։ Անկախ ստուգելիություն ունեցող համակարգը, որը երբեմն կոչվում է անկախ վավերացում, կարող է կիրառվել վերահաշվարկների կամ աուդիտների ժամանակ։ Այդպիսի համակարգերը կարող են ներառել ընտրողների կողմից իրենց տված քվեների ստուգման հնարավորություն կամ թույլ տալ պաշտոնատար անձանց հաստատելու, որ քվեները ճիշտ են հաշվարկվել։

National Institute of Standards and Technology (NIST)-ի հետազոտողների կողմից ներկայացված քննարկման նախագծում նշվում է. «Պարզ ասած՝ DRE ճարտարապետության՝ իր էլեկտրոնային գրանցումների անկախ աուդիտ իրականացնելու հնարավորության բացակայությունը այն դարձնում է ոչ նպատակահարմար ընտրական միջավայրերի համար, որտեղ սխալների և կեղծիքների հայտնաբերումը կարևոր նշանակություն ունի»[112]։ Զեկույցը չի ներկայացնում NIST-ի պաշտոնական դիրքորոշումը, և զեկույցի որոշ մեկնաբանություններ սխալ ընկալումների պատճառ են դարձել, ինչի հետևանքով NIST-ը պարզաբանել է, որ «զեկույցում ներկայացված որոշ պնդումներ սխալ են մեկնաբանվել։ Նախագիծը ներառում է ընտրական պաշտոնյաների, քվեարկության համակարգերի մատակարարների, համակարգչային գիտնականների և ոլորտի այլ մասնագետների տեսակետները՝ DRE համակարգերի վրա հնարավոր հարձակումների վերաբերյալ։ Սակայն այդ պնդումները զեկույցի եզրակացություններ չեն»[113]։

Diebold Election Systems, Inc. ընկերության AccuVote-TSx մոդելի DRE քվեարկության սարքը՝ VVPAT կցորդով

Տարբեր տեխնոլոգիաներ կարող են կիրառվել՝ DRE համակարգերից օգտվող ընտրողներին հավաստիացնելու համար, որ իրենց քվեները ճիշտ են գրանցվել, ինչպես նաև հնարավորություն տալու պաշտոնատար անձանց հայտնաբերել հնարավոր կեղծիքները կամ համակարգային խափանումները և ապահովելու հաշվարկված արդյունքների աուդիտի իրականացման միջոցներ։ Որոշ համակարգեր ներառում են այնպիսի տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են կրիպտոգրաֆիան (տեսողական կամ մաթեմատիկական), թուղթը (պահվում է ընտրողի մոտ կամ ստուգվում և փոխանցվում է ընտրական պաշտոնատար անձանց), ձայնային հաստատումը և կրկնակի գրանցման կամ վկայման համակարգերը (թղթային տարբերակից անկախ)։

Դոկտոր Ռեբեկա Մերկուրին, որը հանդիսանում է Voter Verified Paper Audit Trail (VVPAT) հայեցակարգի ստեղծողը (ինչպես նկարագրված է նրա՝ 2000 թվականի հոկտեմբերին պաշտպանած դոկտորական ատենախոսության մեջ՝ ընտրողի կողմից ստուգվող քվեաթերթիկների հիմնական համակարգի վերաբերյալ), առաջարկում է աուդիտի ապահովման խնդիրը լուծել՝ քվեարկության սարքին հնարավորություն տալով տպել թղթային քվեաթերթիկ կամ դրա այլընտրանքային թղթային պատճեն, որը ընտրողը կարող է տեսողականորեն ստուգել՝ նախքան այն անվտանգ պահպանման վայրում տեղադրելը։

Հետագայում այս մոտեցումը երբեմն անվանվել է «Մերկուրիի մեթոդ»։ Որպեսզի ստուգումը իսկապես իրականացվի հենց ընտրողի կողմից, գրառումը պետք է ստուգվի ընտրողի կողմից ինքնուրույն և առանց օգնության, օրինակ՝ տեսողական կամ ձայնային եղանակով։ Եթե ընտրողը պետք է օգտագործի շտրիխ կոդի սկաներ կամ այլ էլեկտրոնային սարք՝ գրառումը ստուգելու համար, ապա այդ գրառումը իրականում չի համարվում ընտրողի կողմից ստուգված, քանի որ ստուգումն իրականացնում է ոչ թե ընտրողը, այլ էլեկտրոնային սարքը։

VVPAT-ը անկախ ստուգման ամենատարածված ձևերից մեկն է, որը կիրառվում է Միացյալ Նահանգների ընտրություններում և այլ երկրներում, օրինակ՝ Վենեսուելայում։[114] Վերջից վերջ ստուգելի քվեարկության համակարգերը կարող են ընտրողին տրամադրել անդորրագիր, որը հնարավոր է վերցնել տուն։ Այս անդորրագիրը ընտրողին հնարավորություն չի տալիս ապացուցելու ուրիշներին, թե ինչպես է նա քվեարկել, սակայն թույլ է տալիս ստուգել, որ համակարգը ճիշտ է արձանագրել իր քվեն։

Վերջից վերջ (E2E) համակարգերի շարքին են պատկանում Punchscan, ThreeBallot և Prêt à Voter համակարգերը։ Scantegrity-ն լրացուցիչ համակարգ է, որը ներկայիս օպտիկական սկանավորմամբ քվեարկության համակարգերին ավելացնում է E2E շերտ։ Մերիլենդ նահանգի Տակոմա Պարկ քաղաքը 2009 թվականի նոյեմբերի ընտրություններում կիրառել է Scantegrity II համակարգը[115][116]։ Այն համակարգերը, որոնք ընտրողին հնարավորություն են տալիս ապացուցելու, թե ինչպես է նա քվեարկել, երբեք չեն կիրառվում ԱՄՆ-ի հանրային ընտրություններում և արգելված են նահանգների սահմանադրությունների մեծ մասով։ Այս մոտեցման հիմնական մտահոգությունները կապված են ընտրողների վախեցման և քվեների վաճառքի վտանգների հետ։ Աուդիտի համակարգը կարող է կիրառվել վերահսկվող պատահական վերահաշվարկների ժամանակ՝ հնարավոր խափանումները կամ կեղծիքները հայտնաբերելու նպատակով։ VVPAT մեթոդի դեպքում թղթային քվեաթերթիկը հաճախ դիտարկվում է որպես պաշտոնական գրանցման քվեաթերթիկ։ Այս իրավիճակում առաջնային նշանակություն ունի թղթային քվեաթերթիկը, իսկ էլեկտրոնային գրանցումները կիրառվում են միայն նախնական հաշվարկի համար։

Հետագա վերահաշվարկների կամ բողոքարկումների դեպքում հաշվարկման համար կօգտագործվի ոչ թե էլեկտրոնային քվեն, այլ թղթային տարբերակը։ Երբ թղթային գրառումը համարվում է իրավական ուժ ունեցող քվեաթերթիկ, այդ համակարգը ենթարկվում է նույն առավելություններին և խնդիրներին, ինչ ցանկացած այլ թղթային քվեաթերթիկների վրա հիմնված համակարգ։ Ցանկացած քվեարկության սարքի հաջող աուդիտ իրականացնելու համար անհրաժեշտ է խիստ պահպանման և վերահսկման շղթա։

Լուծումն առաջին անգամ ցուցադրվել է (Նյու Յորք քաղաք, 2001 թվականի մարտ) և կիրառվել է (Սակրամենտո, Կալիֆոռնիա, 2002 թվական) AVANTE International Technology, Inc. ընկերության կողմից։ 2004 թվականին Նևադան դարձավ առաջին նահանգը, որը հաջողությամբ ներդրել էDRE քվեարկության համակարգ, որն ապահովում էր էլեկտրոնային գրանցման տպագիր տարբերակ։ Sequoia Voting Systems ընկերության կողմից տրամադրված՝ 9.3 միլիոն դոլար արժողությամբ քվեարկության համակարգը ներառում էր ավելի քան 2,600 AVC EDGE սենսորային էկրանով DRE սարքեր, որոնք համալրված էին VeriVote VVPAT բաղադրիչով[117]։

Նոր համակարգերը, որոնք ներդրվել են այն ժամանակվա նահանգի քարտուղար Դին Հելլերի ղեկավարությամբ, փոխարինել են հիմնականում կիրառվող անցքավոր քարտերով քվեարկության համակարգերին։ Դրանք ընտրվել են համայնքի կարծիքների հավաքագրման գործընթացից հետո՝ քաղաքային բաց քննարկումների միջոցով, ինչպես նաև Նևադայի խաղային վերահսկողության խորհրդի առաջարկների հիման վրա[118]։

Սարքավորումային ապահովում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բրազիլական DRE քվեարկության սարք

Անբավարար պաշտպանված սարքավորումները կարող են ենթարկվել ֆիզիկական միջամտության։ Որոշ քննադատներ, օրինակ՝ «Wij vertrouwen stemcomputers niet» («Մենք չենք վստահում քվեարկության սարքերին») խմբավորումը, պնդում են, որ օրինակ՝ արտաքին սարքավորում կարող է տեղադրվել մեքենայի մեջ կամ օգտագործողի և հենց սարքի հիմնական մեխանիզմի միջև՝ կիրառելով միջնորդավորված հարձակման տեխնիկան։ Այդ պատճառով նույնիսկ DRE սարքերի կնքումը կարող է բավարար պաշտպանություն չապահովել[119]։

Այս պնդմանը հակադրվում է այն տեսակետը, որ ստուգման և փորձարկման ընթացակարգերը կարող են հայտնաբերել կեղծարար կոդը կամ սարքավորումը, եթե դրանք առկա են, իսկ ամբողջական և ստուգելի պահպանման ու վերահսկման շղթան կարող է կանխել նման սարքավորումների կամ ծրագրային ապահովման տեղադրումը։

Անվտանգության կնիքները սովորաբար կիրառվում են միջամտության հայտնաբերման նպատակով, սակայն Արգոնի ազգային լաբորատորիայի և այլ կազմակերպությունների կողմից իրականացված փորձարկումները ցույց են տվել, որ ներկայում կիրառվող կնիքները սովորաբար հնարավոր է արագ շրջանցել պատրաստված անձի կողմից՝ օգտագործելով ցածր տեխնոլոգիական մեթոդներ[120]։

Ծրագրային ապահովում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվտանգության ոլորտի մասնագետները, օրինակ՝ Բրյուս Շնայերը, պահանջել են, որպեսզի քվեարկության սարքերի ելքային կոդը հանրայնորեն հասանելի լինի ստուգման և ուսումնասիրության համար[121]։ Այլ մասնագետներ նույնպես առաջարկել են քվեարկության սարքերի ծրագրային ապահովումը հրապարակել ազատ ծրագրային ապահովման լիցենզիայով, ինչպես դա իրականացվում է Ավստրալիայում[122]։

Փորձարկում և հավաստագրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քվեարկության սարքերի սխալները հայտնաբերելու մեթոդներից մեկը զուգահեռ փորձարկումն է, որն իրականացվում է ընտրության օրը՝ պատահականորեն ընտրված սարքերի միջոցով։ ACM-ը հրապարակել է ուսումնասիրություն, ըստ որի՝ 2000 թվականի ԱՄՆ նախագահական ընտրությունների արդյունքը փոխելու համար յուրաքանչյուր ընտրատեղամասում անհրաժեշտ կլիներ փոփոխել ընդամենը 2 քվե[123]։

Համաշխարհային կիրառում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային քվեարկությունն ըստ երկրների տարբերվում է՝ ներառելով ընտրատեղամասերում կիրառվող քվեարկության սարքեր, թղթային քվեաթերթիկների կենտրոնացված հաշվարկ և ինտերնետային քվեարկություն։ Շատ երկրներ կիրառում են կենտրոնացված հաշվարկման համակարգեր։ Որոշ երկրներ նաև օգտագործում են ընտրատեղամասային էլեկտրոնային քվեարկության սարքեր։ Շատ քիչ երկրներ են կիրառում ինտերնետային քվեարկություն։ Մի շարք երկրներ փորձարկել են էլեկտրոնային մոտեցումներ, սակայն հետագայում հրաժարվել են դրանցից՝ անվտանգության և հուսալիության հետ կապված դժվարությունների կամ մտահոգությունների պատճառով։

Էլեկտրոնային քվեարկությունը պահանջում է կապիտալ ներդրումներ յուրաքանչյուր մի քանի տարին մեկ՝ սարքավորումները թարմացնելու համար, ինչպես նաև տարեկան ծախսեր՝ սպասարկման, անվտանգության և անհրաժեշտ նյութերի ապահովման նպատակով։ Եթե համակարգը արդյունավետ է աշխատում, դրա արագությունը կարող է առավելություն լինել այն դեպքերում, երբ մեկ քվեաթերթիկում ընդգրկված են բազմաթիվ ընտրություններ։ Ձեռքով հաշվարկը ավելի իրատեսական է այն խորհրդարանական համակարգերում, որտեղ կառավարման յուրաքանչյուր մակարդակի ընտրություններն անցկացվում են տարբեր ժամանակահատվածներում, և յուրաքանչյուր քվեաթերթիկում ներկայացված է միայն մեկ ընտրություն՝ ազգային կամ տարածաշրջանային պատգամավորի, կամ տեղական խորհրդի անդամի համար։

Ընտրատեղամասային էլեկտրոնային քվեարկության կամ ինտերնետային քվեարկության օրինակներ եղել են Ավստրալիայում[124], Բելգիայում[125][126], Բրազիլիայում[127], Էստոնիայում[128][129], Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Հնդկաստանում[33], Իտալիայում, Նամիբիայում, Նիդեռլանդներում, Նորվեգիայում, Պերուում, Շվեյցարիայում, Միացյալ Թագավորությունում[130], Վենեսուելայում[131], Պակիստանում և Ֆիլիպիններում[132]։ Մինչ օրս ընտրություններում չեն կիրառվել ոչ մի ամբողջությամբ ազատ կամ բաց կոդով էլեկտրոնային քվեարկության համակարգեր[133]։

Արժեք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային սարքերի միջոցով ընտրողների ընտրությունները ընդունելը, քվեաթերթիկ տպելը և քվեաթերթիկները արդյունքների հաշվարկման համար սկանավորելը ավելի թանկ է, քան դատարկ քվեաթերթիկներ տպելը, ընտրողներին թույլ տալը դրանք անմիջապես լրացնել (մեքենայական նշում կիրառելով միայն այն դեպքում, երբ ընտրողը ցանկանում է) և այնուհետև քվեաթերթիկները սկանավորելը՝ արդյունքները հաշվարկելու համար։ Այս մասին վկայում են Ջորջիա[134][135], Նյու Յորք[136] և Փենսիլվանիա նահանգներում իրականացված ուսումնասիրությունները[137]։

Հանրամշակույթում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2006 թվականի «Տարվա մարդը» ֆիլմում, որտեղ գլխավոր դերը կատարում է Ռոբին Ուիլյամսը, Ուիլյամսի կերպարը՝ քաղաքական թեմաներով հումորային հաղորդաշարի վարողը, դառնում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահական ընտրությունների հաղթող այն բանից հետո, երբ հորինված Delacroy արտադրողի կողմից ստեղծված էլեկտրոնային քվեարկության սարքերի ծրագրային սխալի պատճառով քվեները սխալ են հաշվարկվում։

Մարկ Քոգինսի 2007 թվականի «Runoff» վեպում Կանաչների կուսակցության թեկնածուի անսպասելի հաջող ելույթը Սան Ֆրանցիսկոյի քաղաքապետի ընտրություններում հանգեցնում է նրան, որ նրա և լայն աջակցություն ունեցող քաղաքական հաստատության թեկնածուի միջև անցկացվում է երկրորդ փուլ։ Սյուժեն մեծապես զուգահեռվում է 2003 թվականի իրական ընտրությունների արդյունքների հետ։ Երբ գրքի մասնավոր հետաքննող գլխավոր հերոսը, ազդեցիկ Չայնաթաունի գործարար կնոջ խնդրանքով, ուսումնասիրում է իրավիճակը, նա պարզում է, որ արդյունքը կեղծվել է մեկի կողմից, ով կարողացել է հաղթահարել քաղաքի նոր տեղադրված էլեկտրոնային քվեարկության համակարգի անվտանգության պաշտպանությունը[138]։

«Hacking Democracy»-ը 2006 թվականի վավերագրական ֆիլմ է, որը ցուցադրվել է HBO հեռուստաալիքով։ Ֆիլմը նկարահանվել է երեք տարվա ընթացքում և ներկայացնում է ամերիկացի քաղաքացիների ուսումնասիրությունները՝ կապված էլեկտրոնային քվեարկության համակարգերում հայտնաբերված անոմալիաների և խախտումների հետ, որոնք տեղի են ունեցել ԱՄՆ-ի 2000 և 2004 թվականների ընտրությունների ընթացքում, հատկապես՝ Ֆլորիդայի Վոլուսիա շրջանում։ Ֆիլմում ուսումնասիրվում է էլեկտրոնային քվեարկության սարքերի հուսալիության խնդիրը, մասնավորապես՝ Diebold Election Systems ընկերության արտադրած սարքերը, և այն ավարտվում է Diebold ընտրական համակարգի կոտրման պատմությամբ՝ Ֆլորիդայի Լեոն շրջանում[139]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Mugica, Antonio (2015). «The Case for Election Technology». European View. 14: 111–119. doi:10.1007/s12290-015-0355-5.
  2. ↑ Gibson, J. Paul; Krimmer, Robert; Teague, Vanessa; Pomares, Julia (2016). «A review of E-voting: the past, present and future». Annals of Telecommunications. 71 (7–8): 279–286. Bibcode:2016AnTel..71..279G. doi:10.1007/s12243-016-0525-8.
  3. ↑ Fantozzi, Paolo; Iecher, Marco; Laura, Luigi; Naldi, Maurizio; Rughetti, Valerio (2025 թ․ հուլիսի 30). «Electronic Voting Worldwide: The State of the Art». Information. 16 (8): 650. doi:10.3390/info16080650. hdl:11573/1751852.
  4. ↑ «i-Voting». e-Estonia. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 11-ին.
  5. ↑ «Res. 9597 Philippines concerning grid power requirements for various needs including i-voting». nea.gov.ph. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ հուլիսի 2-ին.
  6. ↑ «Switzerland's new legislation on internet voting». electoralpractice.ch. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 5-ին.
  7. ↑ Buchsbaum, T. (2004). «E-voting: International developments and lessons learnt». Proceedings of Electronic Voting in Europe Technology, Law, Politics and Society. Lecture Notes in Informatics. Workshop of the ESF TED Programme Together with GI and OCG.
  8. ↑ Zissis, D.; Lekkas (2011 թ․ ապրիլ). «Securing e-Government and e-Voting with an open cloud computing architecture». Government Information Quarterly. 28 (2): 239–251. doi:10.1016/j.giq.2010.05.010.
  9. ↑ Stott, Michael; Pooler, Michael; Harris, Bryan (2023 թ․ հունիսի 22). «The discreet US campaign to defend Brazil's election». Financial Times. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 8-ին.
  10. 1 2 3 Cook, T. (7 December 2016). How Electronic Voting Works: Pros and Cons vs. paper Voting. MUO. Retrieved 10 June 2019 from https://www.makeuseof.com/tag/how-electronic-voting-works/ Արխիվացված 17 Նոյեմբեր 2020 Wayback Machine
  11. ↑ «How Electronic Voting Works: Pros and Cons vs. Paper Voting». MakeUseOf. 2019 թ․ նոյեմբերի 14. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 10-ին.
  12. ↑ https://Anwar(չաշխատող հղում) , N. K. (n.d.). Advantages and Disadvantages of e-Voting: The Estonian Experience. Academia.edu. Retrieved 10 June 2019 from www.academia.edu/35246981/Advantages_and_Disadvantages_of_e-Voting_The_Estonian_Experience
  13. ↑ Schneier, Bruce (September 2004), Արխիվացված 9 Հունիս 2007 Wayback Machine What's wrong with electronic voting machines? Արխիվացված 22 Մայիս 2008 Wayback Machine
  14. ↑ Schneier, Bruce (2015 թ․ ապրիլի 23). «An Incredibly Insecure Voting Machine». Schneier on Security. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
  15. ↑ Feldman, Halterman & Felten. «Security Analysis of the Diebold AccuVote-TS Voting Machine». Usenix. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
  16. ↑ Norden, Lawrence; Codrington, Wilfred (2018 թ․ մարտի 8). «America's Voting Machines at Risk – An Update». Brennan Center for Justice. Վերցված է 2024 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
  17. ↑ Schneier, Bruce. «What's Wrong With Electronic Voting Machines?». Schneier on Security. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
  18. ↑ «Wichita State mathematician says Kansas voting machines need to be audited to check accuracy». Topeka Capital-Journal. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
  19. ↑ «Election Audits Across the United States» (PDF). US Election Assistance Commission. 2021 թ․ հոկտեմբերի 6. Վերցված է 2024 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
  20. ↑ «Protecting the 2016 Elections from Cyber and Voting Machine Attacks». NIST (անգլերեն). 2016-09-13.
  21. ↑ Kobie, Nicole (2015 թ․ մարտի 30). «Why electronic voting isn't secure». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
  22. ↑ Hern, Alex (2015 թ․ փետրվարի 26). «Should Britain introduce electronic voting?». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 3-ին.
  23. ↑ «Number of internet users worldwide 2005-2018». Statista. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 10-ին.
  24. ↑ «'Angry and disappointed' voters in three NSW local government areas forced back to the polls on July 30». ABC News. 2022 թ․ հունիսի 8. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 27-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 27-ին.
  25. ↑ Saltman, Roy (NBS), EFFECTIVE USE OF COMPUTING TECHNOLOGY IN VOTE-TALLYING Արխիվացված 11 Փետրվար 2016 Wikiwix. NIST.
  26. ↑ «Re-evaluation of the Use of Electronic Voting in the Netherlands». National Democratic Institute. 2013 թ․ նոյեմբերի 25. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 15-ին.
  27. ↑ Fujiwara, Thomas (2015). «Voting Technology, Political Responsiveness, and Infant Health: Evidence From Brazil». Econometrica. 83 (2): 423–464. doi:10.3982/ecta11520. ISSN 0012-9682.
  28. ↑ Douglas W. Jones; Lorrie Faith Cranor; Rebecca T. Mercuri; Peter G. Neumann (2003). A. Gritzalis, Dimitris (ed.). Secure Electronic Voting. Advances in Information Security. Vol. 7. Springer New York, NY. doi:10.1007/978-1-4615-0239-5. ISBN 978-1-4613-4981-5. S2CID 1866859. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 16-ին.
  29. ↑ Gage, Deborah (2008 թ․ օգոստոսի 2). «Voting machine gets LinuxWorld tryout». SFGATE. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հուլիսի 2-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 16-ին.
  30. ↑ U.S. Election Assistance Commission. «2005 Voluntary Voting System Guidelines». Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2008 թ․ փետրվարի 7-ին.
  31. ↑ Kids Voting Central Ohio. «A Short History of Voting in the United States» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2010 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.
  32. ↑ U.S. Federal Election Commission. «Direct Recording Electronic information page». Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 14-ին.
  33. 1 2 «Know Your Electronic Voting Machine» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 5-ին. Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
  34. ↑ «Aam Aadmi Party "proved" in voting machines in the assembly». ManoramaOnline. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
  35. ↑ «Supreme Court: Count VVPAT slips of 5 booths in each assembly seat | India News». The Times of India. 2019 թ․ ապրիլի 9. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 28-ին.
  36. ↑ «SC Directs ECI To Increase VVPAT Verification From One EVM To Five EVMs Per Constituency». 2019 թ․ ապրիլի 8. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 10-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 28-ին.
  37. ↑ «When the SC Says No for Software Audit Review of EVMs & VVPAT at Present». Moneylife NEWS & VIEWS. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 28-ին.
  38. 1 2 Voting Systems Standards. Federal Election Commission, U.S. of America. 2002. էջ 12. Վերցված է 2022 թ․ նոյեմբերի 13-ին.
  39. ↑ Serdült, U. (2015 թ․ ապրիլ). Fifteen Years of Internet Voting in Switzerland: History, Governance and Use. էջեր 126–132. doi:10.1109/ICEDEG.2015.7114487. ISBN 978-3-9075-8910-6. S2CID 10195543.
  40. ↑ «Event List» (PDF). caltech.edu. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ մարտի 4-ին.
  41. ↑ Spada, Paolo; Mellon, Jonathan; Peixoto, Tiago; Sjoberg, Fredrik M. (2015 թ․ փետրվարի 26). «Effects of the Internet on Participation: Study of a Public Policy Referendum in Brazil». Papers (անգլերեն). Rochester, NY. SSRN 2571083. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  42. ↑ Peixoto, Tiago (2008 թ․ սեպտեմբերի 25). «e-Participatory Budgeting: e-Democracy from Theory to Success?». Papers (անգլերեն). Rochester, NY. doi:10.2139/ssrn.1273554. S2CID 153840747. SSRN 1273554. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  43. ↑ «Participatory Budgeting in Paris, France – Participedia». participedia.net (անգլերեն). 2014 թ․ հունվարի 3. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  44. ↑ Saad, Rodrigo (2020 թ․ հունիս). Internet Voting and the Equity of Participatory Budgeting Outcomes: A Study of New York City's Participatory Budgeting Initiative (MA thesis). City University of New York. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ դեկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  45. ↑ «Participatory Budgeting in Lisbon, Portugal – Participedia». participedia.net (անգլերեն). 2008 թ․ հուլիսի 8. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  46. ↑ «Decide.Madrid.es Online Participatory Budgeting – Participedia». participedia.net (անգլերեն). 2016 թ․ փետրվարի 23. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  47. 1 2 Appel, Andrew (2020 թ․ հունիսի 8). «Democracy Live internet voting: unsurprisingly insecure, and surprisingly insecure». Princeton University. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 23-ին.
  48. ↑ «Internet Voting». Verified Voting (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 20-ին.
  49. ↑ "Secure Internet voting will likely not be feasible in the near future... At the present time, the Internet (or any network connected to the Internet) should not be used for the return of marked ballots" National Academies of Sciences (2018 թ․ սեպտեմբերի 6). Securing the Vote: Protecting American Democracy (անգլերեն). Bibcode:2018nap..book25120N. doi:10.17226/25120. ISBN 978-0-309-47647-8. S2CID 158434942. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 23-ին.
  50. ↑ "Electronic ballot return faces significant security risks to the confidentiality, integrity, and availability of voted ballots. These risks can ultimately affect the tabulation and results and, can occur at scale... Even with ... technical security considerations, electronic ballot return remains a high-risk activity." Election Assistance Commission; National Institute of Standards and Technology; FBI; Cybersecurity & Infrastructure Security Agency (2020 թ․ մայիսի 11). «RISK MANAGEMENT FOR ELECTRONIC BALLOT DELIVERY, MARKING, AND RETURN» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 23-ին.
  51. ↑ Halderman, J. Alex; Teague, Vanessa (2015 թ․ օգոստոսի 13). «The New South Wales iVote System: Security Failures and Verification Flaws in a Live Online Election». E-Voting and Identity. International Conference on E-Voting and Identity. Lecture Notes in Computer Science. Vol. 9269. էջեր 35–53. arXiv:1504.05646. doi:10.1007/978-3-319-22270-7_3. ISBN 978-3-319-22269-1.
  52. ↑ Teague, Vanessa (2022 թ․ հունիսի 28). «How NOT to Assess an E-voting System». Princeton University. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հուլիսի 8-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 1-ին.
  53. ↑ Springall, Drew; Finkenauer, Travis; Durumeric, Zakir; Kitcat, Jason; Hursti, Harri; MacAlpine, Margaret; Halderman, Alex (2014), «Security Analysis of the Estonian Internet Voting System», Proceedings of the 2014 ACM SIGSAC Conference on Computer and Communications Security (PDF), էջեր 703–715, doi:10.1145/2660267.2660315, ISBN 9781450329576, S2CID 1985090, Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 12-ին, Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 3-ին
  54. ↑ "The OSCE/ODIHR EAM was made aware of a program that could, if it was running on a voter's computer, change the vote without the possibility for the voter to detect it. The case was brought to the attention of the project manager who assessed this threat to be theoretically plausible but nearly impossible to implement in reality." «ESTONIA PARLIAMENTARY ELECTIONS OSCE/ODIHR Election Assessment Mission Report» (PDF). OSCE. 2011 թ․ մարտի 6. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 20-ին.
  55. ↑ Appel, Andrew (2022 թ․ հունիսի 27). «How to Assess an E-voting System». Princeton University, Center for Information Technology Policy. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հուլիսի 8-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 1-ին.
  56. ↑ Zetter, Kim (2019 թ․ մարտի 12). «Researchers Find Critical Backdoor in Swiss Online Voting System». Vice (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 2-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 20-ին.
  57. ↑ Gupta, Manhar. «Russia's Blockchain Voting Turned Into A Fiasco». Cryptotrends. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 25-ին.
  58. ↑ Gaudry, Pierrick; Golovnev, Alexander (2020 թ․ փետրվարի 10). Breaking the Encryption Scheme of the Moscow Internet Voting System (PDF). Financial Cryptography 2020 – via International Financial Cryptography Association.
  59. ↑ Anderson, Ross (2020 թ․ փետրվարի 21). «Electronic voting systems». The RISKS Digest (անգլերեն). 31 (59). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 23-ին – via Newcastle University.
  60. ↑ Zetter, Kim (2020 թ․ փետրվարի 13). «'Sloppy' Mobile Voting App Used in Four States Has 'Elementary' Security Flaws». VICE (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 23-ին.
  61. ↑ Appel, Andrew (2026-01-16). «Internet voting is insecure and should not be used in public elections». CITP Blog (ամերիկյան անգլերեն). Princeton University's Center for Information Technology Policy. Վերցված է 2026-01-24-ին.
  62. 1 2 Bochsler, Daniel (2010 թ․ մայիսի 26). «Can Internet voting increase political participation?» (PDF). Centre for the Study of Imperfection in Democracies. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
  63. ↑ Germann, Micha; Serdült, Uwe (2017 թ․ հունիսի 1). «Internet voting and turnout: Evidence from Switzerland» (PDF). Electoral Studies. 47: 1–12. doi:10.1016/j.electstud.2017.03.001. S2CID 157177069. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 24-ին.
  64. ↑ Alvarez, R. Michael; Hall, Thad E.; Trechsel, Alexander H. (2009 թ․ հուլիս). «Internet Voting in Comparative Perspective: The Case of Estonia». PS: Political Science & Politics (անգլերեն). 42 (3): 497–505. doi:10.1017/S1049096509090787. ISSN 1537-5935. S2CID 155061911. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 12-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 7-ին.
  65. ↑ Goodman, Nicole; Stokes, Leah C. (2020 թ․ հուլիս). «Reducing the Cost of Voting: An Evaluation of Internet Voting's Effect on Turnout». British Journal of Political Science (անգլերեն). 50 (3): 1155–1167. doi:10.1017/S0007123417000849. ISSN 0007-1234.
  66. ↑ Petitpas, Adrien; Jaquet, Julien M.; Sciarini, Pascal (2020 թ․ նոյեմբերի 12). «Does E-Voting matter for turnout, and to whom?». Electoral Studies (անգլերեն). 71 102245. doi:10.1016/j.electstud.2020.102245. ISSN 0261-3794.
  67. ↑ Krimmer R., Duenas-Cid D., Krivonosova I., Vinkel P., Koitmae A. (2018) How Much Does an e-Vote Cost? Cost Comparison per Vote in Multichannel Elections in Estonia. In: Krimmer R. et al. (eds) Electronic Voting. E-Vote-ID 2018. Lecture Notes in Computer Science, vol 11143. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-00419-4_8
  68. ↑ Krimmer, Robert; Duenas-Cid, David; Krivonosova, Iuliia (2020). «New methodology for calculating cost-efficiency of different ways of voting: is internet voting cheaper?». Public Money & Management. 41 (1): 17–26. doi:10.1080/09540962.2020.1732027.
  69. ↑ Leetaru, Kalev. «How Estonia's E-Voting System Could Be The Future». Forbes (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
  70. ↑ Wigginton, Michael J; Stockemer, Daniel (2021 թ․ դեկտեմբերի 31). «Does the Introduction of Online Voting Create Diversity in Representation?». Political Studies Review (անգլերեն). 21: 172–182. doi:10.1177/14789299211064450. ISSN 1478-9299. S2CID 245625982.
  71. ↑ Fisch, Jill (2017). «Standing Voting Instructions: Empowering the Excluded Retail Investor». Minnesota Law Review. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 29-ին.
  72. ↑ «Election Management Software Market Impressive Gains». Designer Women (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 25-ին.
  73. ↑ «Sectors We Serve». Election Services Co (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2026-05-31-ին.
  74. ↑ «NAACP Statement on the NAACP NC State Conference Election». naacp.org (անգլերեն). 2021 թ․ դեկտեմբերի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 29-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 25-ին.
  75. ↑ «Terms of Service». ElectionBuddy (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2026-05-31-ին.
  76. ↑ Election Services Co. «Terms of Use & Privacy Policy». www.electionservicesco.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 29-ին.
  77. ↑ ProxyVote «Terms of Use & Linking Policy». www.broadridge.com (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 29-ին.
  78. ↑ Proxydirect «Online Service Terms & Conditions». www.computershare.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 29-ին.
  79. ↑ Brav, Alon; Cain, Matthew D.; Zytnick, Jonathon (2019 թ․ նոյեմբեր). «Retail Shareholder Participation in the Proxy Process: Monitoring, Engagement, and Voting» (PDF). European Corporate Governance Institute. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 29-ին.
  80. ↑ «Proxy Services for Mutual Funds and ETF Providers». www.broadridge.com (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 31-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 29-ին.
  81. ↑ «REI Board of Directors Election». vote.escvote.com. Վերցված է 2026-05-31-ին.
  82. ↑ «CFA Institute Election». vote.escvote.com. Վերցված է 2026-05-31-ին.
  83. ↑ «PCC Annual Election». vote.escvote.com. Վերցված է 2026-05-31-ին.
  84. ↑ «Privacy Policy». Election Services Co (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2026-05-31-ին.
  85. 1 2 Hjálmarsson, Friðrik Þ.; Hreiðarsson, Gunnlaugur K.; Hamdaqa, Mohammad; Hjálmtýsson, Gísli (2018 թ․ հուլիս). «Blockchain-Based E-Voting System». 2018 IEEE 11th International Conference on Cloud Computing (CLOUD). էջեր 983–986. doi:10.1109/CLOUD.2018.00151. hdl:1946/31161. ISBN 978-1-5386-7235-8.
  86. ↑ Nebulas (2018-09-21). «Liberal Radicalism: Can Quadratic Voting Be the Perfect Voting System?». Medium (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2024 թ․ սեպտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2020-11-03-ին.
  87. ↑ Shahaf, Gal; Shapiro, Ehud; Talmon, Nimrod (2019 թ․ օգոստոս). «Sybil-Resilient Reality-Aware Social Choice». Proceedings of the Twenty-Eighth International Joint Conference on Artificial Intelligence. California: International Joint Conferences on Artificial Intelligence Organization. էջեր 572–579. doi:10.24963/ijcai.2019/81. ISBN 978-0-9992411-4-1.
  88. ↑ Lalley, Steven; Weyl, E. Glen (2017 թ․ դեկտեմբերի 24). «Quadratic Voting: How Mechanism Design Can Radicalize Democracy» (անգլերեն). SSRN 2003531.
  89. 1 2 Siddarth, Divya; Ivliev, Sergey; Siri, Santiago; Berman, Paula (2020-10-13). «Who Watches the Watchmen? A Review of Subjective Approaches for Sybil-resistance in Proof of Personhood Protocols». arXiv:2008.05300 [cs.CR].
  90. ↑ Howitt, Aleeza (2019-03-05). «Proposal for a Decentralized Unique Identity Seeding Protocol». UBI Research (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2020-11-11-ին. Վերցված է 2020-11-10-ին.
  91. ↑ Poulos, John, et al. "System, method and computer program for vote tabulation with an electronic audit trail." U.S. Patent No. 8,195,505. 5 June 2012. https://patents.google.com/patent/US8195505B2/en Արխիվացված 8 Հոկտեմբեր 2019 Wayback Machine
  92. ↑ Oltermann, Philip (2023 թ․ հունիսի 5). «Austrian Social Democrats announce wrong leader after 'technical error'». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Վերցված է 2025-10-03-ին.
  93. ↑ «May 2007 Election Report, Open Rights Group Election Observation Mission in Scotland and England, pp.51-52» (PDF). org. 2007-06-01. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2010-06-21-ին. Վերցված է 2025-10-03-ին.
  94. ↑ Olaniran, Christian (2025 թ․ սեպտեմբերի 25). «Annapolis Board of Elections affirms 2025 primary election results after hand count». cbsnews.com (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025-10-03-ին.
  95. ↑ «Statement Regarding the 2020 General Election Cast Vote Record (CVR)». arapahoeco.gov (անգլերեն). 2025-06-16. Վերցված է 2025-10-03-ին.
  96. ↑ Friel, Brian (November 2006) Let The Recounts Begin Արխիվացված 2005-06-19 Wayback Machine, National Journal
  97. ↑ Government Accountability Office (May 2004) "Electronic Voting Offers Opportunities and Presents Challenges"
  98. ↑ Government Accountability Office (September 2005) "Federal Efforts to Improve Security and Reliability of Electronic Voting Systems Are Under Way, but Key Activities Need to Be Completed"
  99. ↑ «Home». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 2-ին.
  100. ↑ "Protecting the Integrity and Accessibility of Voting in 2004 and Beyond". People for the American Way
  101. ↑
  102. ↑ "Ballot Templates." Արխիվացված 2012-08-29 Wayback Machine (tactile ballots) International Foundation for Election Systems
  103. ↑ Juels, Ari; Dario Catalano; Markus Jakobsson (2002 թ․ նոյեմբեր). «Coercion-Resistant Electronic Elections». Cryptology ePrint Archive (165): 61–70. CiteSeerX 10.1.1.11.8779. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ ապրիլի 7-ին. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 2-ին.
  104. ↑ Chaum, David; Peter Y. A. Ryan; Steve Schneider (2005). «A Practical Voter-Verifiable Election Scheme». ESORICS'05: 10th European Symposium on Research in Computer Security. LNCS. 3679: 118–139. CiteSeerX 10.1.1.456.7748.
  105. ↑ Kremer, Steve; Mark Ryan; Ben Smyth (2010). «Election verifiability in electronic voting protocols». ESORICS'10: 15th European Symposium on Research in Computer Security. 6345: 389–404.
  106. ↑ «ORG Election Report highlights problems with voting technology used». Openrightsgroup.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
  107. ↑ «Open Rights Group - ORG verdict on London Elections: "Insufficient evidence" to declare confidence in results». Open Rights Group. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 22-ին. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 2-ին.
  108. ↑ «Ruling of the Second Senate of the Federal Constitutional Court of Germany, 3 March 2009». Bundesverfassungsgericht.de. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 11-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
  109. ↑ «German Federal Constitutional Court, Press release no. 19/2009 of 3 March 2009». Bundesverfassungsgericht.de. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 4-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
  110. 1 2 Gurchetan S Grewal, Mark D Ryan, Sergiu Bursuc, Peter Y A Ryan. Caveat Coercitor: coercion-evidence in electronic voting. 34th IEEE Symposium on Security and Privacy, 2013
  111. ↑ Caveat Coercitor: coercion-evidence in electronic voting Արխիվացված 3 Մարտ 2016 Wayback Machine, 2013 IEEE Symposium on Security and Privacy
  112. ↑ «Draft white paper on VVPR» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ նոյեմբերի 28-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
  113. ↑ Արխիվացված 2 Փետրվար 2007 Wayback Machine
  114. ↑ apleasant (2013 թ․ նոյեմբերի 25). «E-voting Audits in Venezuela». www.ndi.org (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 13-ին.
  115. ↑ «Pilot Study of the Scantegrity II Voting System Planned for the 2009 Takoma Park City Election» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ հուլիսի 19-ին.
  116. ↑ Hardesty, Larry (2009 թ․ նոյեմբերի 13). «Cryptographic voting debuts». MIT news. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 19-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 30-ին.
  117. ↑ 'Paper trail' voting system used in Nevada Արխիվացված 22 Հոկտեմբեր 2020 Wayback Machine, Associated Press 7 September 2004
  118. ↑ Nevada improves odds with e-vote Արխիվացված 3 Մարտ 2016 Wayback Machine, CNN 29 October 2004
  119. ↑ «Nedap/Groenendaal ES3B voting computer a security analysis (chapter 7.1)» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2010 թ․ հունվարի 7-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
  120. ↑ «Defeating Existing Tamper-Indicating Seals». Argonne National Laboratory. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
  121. ↑ «The Problem with Electronic Voting Machines». Schneier.com. 2004 թ․ նոյեմբերի 10. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ փետրվարի 8-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
  122. ↑ «The electronic voting and counting system». Elections.act.gov.au. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ փետրվարի 18-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
  123. ↑ Di Franco, A., Petro, A., Shear, E., and Vladimirov, V. 2004. Small vote manipulations can swing elections. Commun. ACM 47, 10 (Oct. 2004), 43–45. DOI= http://doi.acm.org/10.1145/1022594.1022621
  124. ↑ Ron McCallum, 'Participating in Political and Public life' (2011) 32 AltLJ 80. «Participating in Political and Public Life». Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 6-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 8-ին.
  125. ↑ E-lected (2014 թ․ մայիսի 28). «E-voting scores another triumph in Belgium». e-lected blog (a view on electronic voting around the world). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 13-ին.
  126. ↑ «e-Democracy entrepreneur: 'Online voting will boom in coming years'». EurActiv.com (բրիտանական անգլերեն). 2014 թ․ օգոստոս. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 13-ին.
  127. ↑ Canada, Elections. «A Comparative Assessment of Electronic Voting» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 13-ին.
  128. ↑ «BBC NEWS | Europe | Estonia forges ahead with e-vote». news.bbc.co.uk. 2005 թ․ հոկտեմբերի 14. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 17-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 29-ին.
  129. ↑ «i-Voting - e-Estonia». e-estonia.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 29-ին.
  130. ↑ Kobie, Nicole (2015 թ․ մարտի 30). «Why electronic voting isn't secure – but may be safe enough». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 13-ին.
  131. ↑ Forum, Forbes Leadership. «Venezuela's Election System Holds Up As A Model For The World». Forbes. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 13-ին.
  132. ↑ «US, EU hail democratic milestone of Philippine polls». ABS-CBN News and Current Affairs (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 13-ին.
  133. ↑ Kooyman, Zoë (2020 թ․ հուլիսի 15). «Don't let proprietary digital voting disrupt democracy». fsf.org. Վերցված է 2025 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
  134. ↑ Perez, Edward; Miller, Gregory (2019 թ․ մարտ). «Georgia State Election Technology Acquisition, A Reality Check». OSET Institute (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 30-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 6-ին.
  135. ↑ Fowler, Stephen. «Here's What Vendors Say It Would Cost To Replace Georgia's Voting System». Georgia Public Broadcasting (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 28-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 28-ին.
  136. ↑ «NYVV - Paper Ballots Costs». www.nyvv.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 28-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 28-ին.
  137. ↑ Deluzio, Christopher; Skoglund, Kevin (2020 թ․ փետրվարի 28). «Pennsylvania Counties' New Voting Systems Selections: An Analysis» (PDF). University of Pittsburgh. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ հունիսի 26-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 28-ին.
  138. ↑ «January Magazine, "The Fix Is In"». Januarymagazine.com. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 29-ին. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 24-ին.
  139. ↑ «Infantry Archive, 'The Collective Era'». freeinfantry.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 21-ին.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Էլեկտրոնային_քվեարկություն&oldid=10892707» էջից