Էլեկտրոնային առևտուր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Էլեկտրոնային առևտուր, համացանցի միջոցով իրականացվող ձեռնարկատիրական գործունեություն կամ ցանկացած գործարք, որը իրականացվում է էլեկտրոնային եղանակով տվյալների փոխանակմամբ և հանգեցնում է ապրանքների կամ ծառայությունների ամբողջական կամ մասնակի սեփականության իրավունքի փոխանցմանը[1]: Ինտերնետը գլոբալ հասկացություն է և այդ հասկացության մեջ է մտնում նաև էլեկտրոնային առևտուրը, որը էլեկտրոնային բիզնեսի մի ճյուղ է հանդիսանում։ էլեկտրոնային առևտուրը գլոբալ ցանցի միջոցով կատարվող առք ու վաճառքն է, ապրանքների կամ ծառայութնունների փոխանակումը։ Ինչպես նաև էլեկտրոնային առևտրի հիմքում ընկած են առևտրային գործողությունների իրականացումը և տվյալների փոխանակման, էլեկտրոնային եղանակով արտադրողական գործընթացների կառավարման, նոր տեղեկատվական տեխնոլոգիաները:

Էլեկտրոնային առևտուրն ունի ինտենսիվ զարգացման մոտ 25 տարվա պատմություն, որը տնտեսության այլ ճյուղերի հետ համեմատած կարելի է համարել ոչ այդքան երկար ժամանակահատված: Էլեկտրոնային առևտրի առաջին համակարգերն ու մեթոդներն իրենց ծագման համար պարտական են ավիատոմսերի և պլաստիկ քարտերի վաճառքի ավտոմատացման տեխնոլոգիաների առաջացմանը և կազմակերպության ռեսուրսների կառավարման ավտոմատացման համակարգերի կառուցմանը[2]:

Էլեկտրոնային առևտրի էություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային առևտուրն առաջինն օգտագործվել է բանկային համակարգում եւ ստացել է << հեռագրային փոխանցումներ>> անվանումը: Այս տարբերակում  գնորդը լիազորում  է բանկին հեռագիր փոխանցել մեկ այլ բանկի հաշվին: Այսինքն, գործընթացը ներառում էր միջոցների շարժը երկրից երկիր կամ աշխարհի մյուս ծայրը: Սովորաբար, այս հնարավորությունն օգտագործվում էր պետական համակարգի,  խոշոր ձեռնարկությունների եւ այլ անկախ խոշոր առեւտրային կազմակերպությունների կողմից: Ժամանակին զուգընթաց հեռագրային փոխանցումները փոխարինվեցին ֆինանսական տեղեկատվության փոխանցման էլեկտրոնային եղանակներով `գործընթաց, որի ընթացքում մեկ բանկը հեռագրերի, հեռահաղորդակցության կամ էլեկտրոնային փոստի միջոցով ինֆորմացիա է   ուղարկում մյուսին` հրահանգելով փոխանցել միջոցներ:

Էլեկտրոնային  առևտուրը ինտերնետի եւ մասնավոր կապի ցանցերի միջոցով, շահույթ ստանալու նպատակով, իրականացվող ֆինանսական գործարքի, ապրանքի, ծառայության, տեղեկատվության առք ու վաճառքի  գործընթաց է, որը բիզնեսի կազմակերպման ժամանակակից  և զարգացած, ինչպես նաև ժամանակախնայող ձև է ինչպես պետական մարմինների, այնպես էլ իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց համար:

Էլեկտրոնային առևտրի նպատակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային առևտրի զարգացման հիմնական նպատակներն են՝

  • Ստեղծել էլեկտրոնային առևտրին օժանդակող ժամանակակից տեղեկատվական ենթակառուցվածքներ
  • Մշակել պետական քաղաքականության հիմնական սկզբունքներ, ներդնել նպաստող ու զարգացնող գործիքներ
  • Խթանել ապրանքների և ծառայությունների արտահանումը
  • Էլեկտրոնային առևտրի կազմակերպման գործընթացում հաղթահարել վարչական խնդիրները
  • Օժանդակել մանր և միջին կազմակերպություններին՝ մշակելու և ներդնելու ժամանակակից տեխնոլոգիաներ
  • Աջակցել արտաքին շուկաներում հայկական արտադրանքի ճանաչմանը
  • Ապահովել ֆինանսական գործարքների իրականացման անվտանգ ու ապահով համակարգ
  • Գործազրկության կրճատում նաև Էլեկտրոնային առևտրի զարգացման միջոցով
  • Էլեկտրոնային առևտրի ոլորտում անձնակազմի և պատվիրատուների ուսուցման և վերապատրաստման աշխատանքներ

Էլեկտրոնային առևտրի տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առանձնացվում է Էլեկտրոնային առևտրի հետևյալ տեսակները[3]՝

  1. B to C (Business-to-Consumer), փոխհարաբերություն առևտրային կազմակերպության և սպառողների միջև: Այս մոդելի օրինակ են Էլեկտրոնային խանութները:
  2. B to B (Business-to-Business), փոխհարաբերություն առևտրային կազմակերպությունների միջև: Այս մոդելի օրինակ են Էլեկտրոնային առևտրային հարթակները՝ Էլեկտրոնային բորսաներ, Էլեկտրոնային աճուրդներ
  3. B to G (Business-to-Government), փոխհարաբերություն առևտրային կազմակերպությունների և պետական կառույցների միջև: Այս մոդելի հիմքում ընկած է պետությունը:
  4. C to C (consumer to consumer) (costomer to costomer ), այս ձևը վերջերս է առաջ քաշվել՝ փոխհարաբերություն հաճախորդների միջև: Այս մոդելի օրինակ է Էլեկտրոնային հասարակությունը:

Ամենակիրառականը B2B ուղղությունն է, որն իրենից ներկայացնում է բիզնեսի մի մաս՝ ուղղված ձեռնարկությունների միջև արտադրության կազմակերպման հեշտացմանը և զարգացմանը[4]: Այս մասում, բացի կորպորատիվ գնորդներին հասարակ հումքի վաճառքից որպես այդպիսին, գոյություն ունեն հատուկ ավտոմատացված բիզնես համագործակցման համակարգեր, որոնք հանդիսանում են բարդ կորպորատիվ խնդիրների լուծման տարբերակներ: Դրանք հիմնվում են տեղեկատվական բազաների, շուկայական տեղեկատվության որոնումների և այլ լուծումների վրա:

Ամբողջ գործընթացը կառուցված է այնպես, որ հատուկ համակարգն աշխատում է ավտոմատ ռեժիմով: Այս ամենի կատարման համար օգտագործվում է Ինտերնետային կամ այլ կոմերցիոն ցանցեր՝ կատարելով այդ համակարգում այնպիսի փոխանակումներ, ինպիսիք են մարքեթինգային տեղեկատվության մատակարարումը, պատվերների ուղարկումը, հաշիվների ստացումը և, իհարկե, վճարումները: B2B համակարգը բացատրելու համար կարող ենք դիտարկել www.business.com B2B պորտալի օրինակը: Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն, որը կգրանցվի այս պորտալում և կվճարի ծառայությունների դիմաց, հնարավորություն կունենա օգտվել ահռելի շտեմարաններից, որոնք հավաքված են այստեղ: Նրանք իրենց մեջ են ներառում տեղեկատվական շտեմարաններ տարբեր ոլորտներում աշխատող ձեռնարկությունների մասին, մարքեթինգային հետազոտություններ այդ ձեռնարկությունների և շուկաների վերաբերյալ, բիզնես առաջարկներ և այլ տեղեկատվական շտեմարաններ, որոնք կարող են նպաստել ձեռնարկությունների՝ միմյանց հետ արդյունավետ համագործակցությանը:

Բիզնես-բիզնես ուղղության հիմնական առանձնահատկությունները հետևյալն են՝

  1. Շլյուզի առկայությունը, որն ապահովում է բիզնես համակարգի ավտոմատ մուտքը Ինտերնետ ցանց,
  2. Համակարգ մուտքի/ելքի գործընթացը, որը հնարավորություն է ստեղծում տարբեր ձեռնարկություններին համագործակցել;
  3. Տեղեկատվության կոդավորում և ստանդարտի օգտագործում – EDI (Electronic Data InterExchange),
  4. Բոլոր մասնակիցների հավասար տեղը էլեկտրոնային առևտրի համակարգում:

Business-to-Consumer (B2C) ուղղությունը վերապահվում է այն սեկտորին, որի ձեռնարկությունները աշխատում են յուրահատուկ հաճախորդների հետ: Այս համակարգի առանձնահատկությունը և տարբերությունը ավանդականից կայանում է նրանում, որ հաճախորդը կարող է գնում կատարել էլեկտրոնային խանութից առանց տնից դուրս գալու՝ օգտագործելով միայն համակարգիչը, ինտերնետ կապը և պլաստիկ քարտը: Այս համակարգը նոր հնարավորություններ է բացում հաճախորդի առջև:

Էլեկտրոնային առևտրի ուղղությունների երրորդ տարատեսակը՝ B to G (Business-to-Government), ((Government-to-Citizens (G2C), Government-to-Government (G2G)), որը ներառում է իր մեջ այն բոլոր բիզնես գործարքները, որոնք կատարվում են ձեռնարկության և պետական ձեռնարկությունների միջև: Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում պետության կողմից գնվող ապրանքների ցուցակը հայտարարվում է Ինտերնետում և բոլոր ձեռնարկությունները, որոնք հետաքրքրված են դրանում, կարող են ուղարկել իրենց առաջարկները՝ էլեկտրոնային տեսքով: Բացի այդպիսի գործարքներից արդեն կարելի է կատարել շահութահարկի վճարումներ Ինտերնետի միջոցով և անգամ կնքել հատուկ պայմանագրեր: Այս ուղղությունը դեռ գտնվում է զարգացման սկզբնական փուլում, սակայն, ՀՀ-ում ևս հնարավոր է Էլեկտրոնային մրցույթներին մասնակցելու միջոցով պայմանագրեր կնքել պետական սեկտորի հետ, իհակե, եթե տվյալ ձեռնարկությունը համապատասխանում է պետության կողմից առաջ քաշված մրցույթի պարամետրերին: B2G ուղղության օգնությամբ տեղի է ունենում պետական ծախսերի կրճատում և հարկատուների ֆոնդերի տնտեսում: Միայն ԱՄՆ-ի կառավարությունը տարեկան ծախսում է $225 մլրդ, որն էլ կարելի է կրճատել՝ էլեկտրոնային ցանցերի և տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ: Իսկ G2C ուղղության կիրառումը կօգնի ապահովել քաղաքացիների ազատ մուտքը պետության տեղեկատվական ծառայություններ, ազատականացնել որոշ ոլորտներ և թափանցիկ դարձնել կառավարության աշխատանքը: Մատչելի օրինակ է G2C-ի ուղղության ՀՀ Կենտրոնական բանկի (www.cba.am) կայքը: Մենք կարող ենք այցելել, գրանցվել կայքում որպես օգտվող, նշելով, թե ի՞նչ է հետաքրքրում մեզ: Մեր կողմից նշված տեղեկությունները, կարող են ուղարկվել մեզ էլ. փոստով: Օրինակ , կարող ենք գրանցվել արտարժույթի փոխարժեքի ստացման համար: Այսպիսով, պետությունը ծառայություն է մատուցում օգտվողին, որը կարող է, անգամ, վճարովի լինել:

Ըստ UNCTAD-ի հետազոտության համաշխարհային կազմակերպությունների միջև իրականացվող էլեկտրոնային առևտուրը 2017թ. հասել է 25,3 տրլն $, (B2B)-ին բաժին է ընկնում 22,4 տրլն $, իսկ (B2C)–ին՝ 2,9 տրլն $: Ընդ որում բաժին է ընկնում ԱՄՆ-ին, Մեծ Բրիտանիային, Հյուսիսային Իռլանդիային, Ճապոնիային և Չինաստանին: Անկախ ձևից էլ. առևտրի ողջ գործընթացն իրականացվում է ինտերնետի և Էլեկտրոնային փոստի միջոցով: Որպես հիմնական գործիք ծառայում է բանկային քարտն ու բանկային հաշիվը: Աշխարհի բնակչության թիվն անցել է 7.5 մլրդ, որի 58%-ն օգտվում է ինտերնետից: Իսկ օգտվողների 1.4 մլրդ մարդ ինտերնետից գնումներ է կատարում: Հայաստանում 2017թ դրությամբ օնլայն գնումների կատարողների թիվը կազմում է մոտ 20%: Եթե մինչ այդ Հայաստանը հաքերների համար այնքան էլ հետաքրքրություն չէր ներկայացնում, քանի որ խոշոր մուծումները, հիմնականում, կատարվում էր առձեռն, ապա այսօր անհրաժեշտություն կա վտանգից պաշտպանվելու, հատկապես, ըստ իս, շատ կարևոր է բանկային քարտի պաշտպանվածությունը: Ու, չնայած բանկի ներկայացուցիչների հավաստման, որ ներդրված են անվտանգության համապատասխան մեխանիզմներ, սակայն, Հայաստանում այն ընդլայնման փուլում է և կարող է այս փաստը օգտագործվել հաքերների կողմից:

Էլեկտրոնային առևտրի առավելություններ և թերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային առևտուրն ունի հետևյալ առավելությունները․

  • Հնարավորություն է ընձեռում, նույնիսկ ամենփոքր կազմակերպություններին, գործունեություն ծավալել տարբեր շուկաներում՝ անկախ դրանց գտնվելու վայրից,
  • Բարձրացնում է կազմակերպության մրցակցային հնարավորությունները,
  • Հնարավորություն է տալիս ստանալ առավելագույն տեղեկատվություն հաճախորդի պահանջմունքների մասին ու մշակել դրամց համապատասխան ապրանքներ ու մատուցել ծառայություններ,
  • Կազմակերպություններին թույլ է տալիս ավելի ճկուն բիզնես վարել և օպերատիվ արձագանքել արտաքին միջավայրի արագ փոփոխվող պայմաններին,
  • Այն հնարավորություն է ընձեռում դյուրին դարձնել պատվերի ընդունման, մշակման և վճարման գործընթացը,
  • Ցանկացած գործարք կարելի է կատարել օրը 24 ժամ՝ անկախ գտնվելու վայրից,
  • Գլոբալ ընտրության հնարավորություն,
  • Ժամանակային անսահմանափակություն,
  • Անհատական մոտեցում հաճախորդին,
  • Ժամանակի և հավելյալ ծախսերի խնայում՝ ապրանքի ընտրության և պատվերի ձևակերպման ժամանակ,
  • Լայն ընտրություն և լավագույն գնային առաջարկ,
  • Վճարման համակարգի բազմազանություն։

Էլեկտրոնային առևտուրն ունի հետևյալ թերությունները․

  • Գնվող ապրանքի հետ անմիջական շփման անհնարինություն,
  • Գնորդներից շատերը հրաժարվում են ապրանքից առաքման պահին՝ ապրանքի որոշ հատկանիշեր համացանցով ստուգելու անհնարինության պատճառով,
  • Անձնական տեղեկատվության պահպանման անվստահություն,
  • Իրավական կարգավորման խնդիրներ,
  • Խարդախության գրավիչ միջավայր,
  • Տեխնիկական միջոցների, ինտերնետի խափանման պատճառով առաջացող անհարմարություններ
  • Պետության կողմից հարկային և մաքսային գործընթացների իրականացման[5],
  • Գլոբալացում,
  • Պայմանագրային և ֆինանսական խնդիրներ,
  • Սեփականության իրավունքի հետ կապված խնդիրներ։

Էլեկտրոնային առևտրի կազմակերպում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային առևտրի կազմակերպումն ու զարգացումը մեծապես պայմանավորված է ինտերնետի հասանելիությամբ: Այն իրենից ներկայացնում է ներքոնշյալ գործողությունները՝

  • ապրանքի ընտրություն,
  • ապրանքի պատվեր,
  • վճարում պատվիրված ապրանքի դիմաց,
  • պատվիրված ապրանքի առաքում պատվիրատուին։

Էլեկտրոնային առևտուրը Հայաստանի Հանրապետությունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՀ-ում էլեկտրոնային առևտուրը, համեմատաբար, նոր ուղղություն է: Հայկական էլեկտրոնային խանութները սկսել են ակտիվորեն գործել 2008 թվականից, իսկ արտասահմանյան էլեկտրոնային խանութներից հնարավոր էր գնումներ կատարել դեռ 2000-ականների սկզբից: Ելելով 2015 թ. հունիսին իրականացված մարքեթինգային հետազոտության արդյունքներից՝ 2014թ-ի ընթացքում հայաստանյան էլեկտրոնային խանութներից գնումներ է կատարել Երևան քաղաքի բնակչության 4,2 %-ը, իսկ արտասահմանյան էլեկտրոնային խանութներից ՝ 14,2 %-ը[6], որոնք շատ ցածր ցուցանիշներ են: Մինչդեռ էլեկտրոնային առևտրի համաշխարհային ծավալները 2015 թ. հասել են 1.548 տրիլիոն դոլարի, և կանխատեսվում է, որ այն ավելի քան կկրկնապատկվի 2019 թ. : Վերջինս կարևոր ազդեցություն կարող է ունենալ Հայաստանի նման փոքր, զարգացող երկրի տնտեսության վրա: Համաշխարհային տնտեսության մեջ բարեհաջող ինտեգրացիայի համար Հայաստանը պարտավոր է հետևել  առևտրի զարգացման ընդհանուր տենդենցներին, այդ թվում էլեկտրոնային առևտրի ոլորտում: Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացման տեմպը ամբողջովին կախված է տնտեսության դրությունից: Էլեկտրոնային առևտրի միջազգային համակարգին Հայաստանի Հանրապետության ինտեգրումը հանդիսանում է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի առաջնահերթություններից մեկը,  որը կխթանի մի շարք սպառողական ապրանքների և ծառայությունների, առևտրային կազմակերպությունների և բանկերի զարգացմանը, որոնք նախատեսված են բավարարել սպառողների պահանջները առևտրային հիմունքներով: Այնուամենայնիվ, Հայաստանում էլեկտրոնային առևտրի զարգացման տենդենցը դրական է: Գործարքների քանակը, որն իրականացվում է էլեկտրոնային տվյալների փոխանակման միջոցով, օրեցօր աճում է: Սակայն, էլեկտրոնային առևտրի զարգացումը, որն ամենաուղղակի կերպով կախված է  ինտերնետ հասանելիությունից, չենք կարող համեմատել ՀՀ-ում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացման տեմպի հետ:

Էլեկտրոնային առևտրի  վերաբերյալ ՀՀ-ում իրականացված հետազոտությունները սակավաթիվ են և զարգացման դինամիկան, հիմնախնդիրները, դրանց կարգավորման ուղիներն ու էլեկտրոնային առևտրի դերը ՀՀ-ում  ներկայացնել ըստ տարիների բավականին բարդ է և թերի, այնուամենայնիվ ՀՀ-ում էլեկտրոնային առևտրի վերաբերյալ ինֆորմացիան կներկայացնեմ հաջորդիվ:

Էլեկտրոնային առևտրի հիմնախնդիրները ՀՀ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած էլեկտրոնային առևտրի վերաբերյալ բացակայում են վիճակագրական տվյալներ, հետազոտություններ, տարեկան հաշվետվություններ, այնուամենայնիվ, դատելով իմ և շրջակա միջավայրիս վերաբերմունքից էլեկտրոնային առևտրի վերաբերյալ կարող եմ ասել, որ օր օրի ավելի լայն մասշտաբներ է ստանում և ,ուղղակիորեն, դարձել է յուրաքանչյուրիս կենցաղի անբաժան մասը: Սակայն, այս ամենին զուգընթաց, անլուծելի են մնում մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնց կարգավորումը կբերի ՀՀ-ում էլեկտրոնային առևտրի զարգացման տեմպերի աճին: Դատելով նաև ոլորտի մասնագետների տեսակետներից՝ առաջնային խնդիրներից է էլեկտրոնային առևտրի օրենսդրական դաշտի անկատարությունը, որը թույլ չի տալիս օրինական համարել էլեկտրոնային գործարքները, որը նաև պետության կողմից էլեկտրոնային առևտրի բնագավառի ստեղծման և զարգացման հանդեպ հետաքրքրության բացակայության արդյունքն է ու չի խրախուսում էլեկտրոնային առևտուրը: Մյուս հիմնախնդիրներից են՝ Միջազգային ինտեգրման բացակայությունը, օր. վճարային համակարգերի մեծ մասը հայաստանյան բանկերի հետ չեն աշխատում, ինչպես, օրինակ, Paypal-ը, այսինքն, հայաստանյան օգտագործողները չեն կարողանում գումար ստանալ, այլ միայն կարողանում են գնումներ կատարել դրսում, քանի որ հայկական բանկերը Էլեկտրոնային փոխ չունեն, այսինքն համապատասխա չափով ներդրում չեն կատարում՝ ԿԲ-ում պահուստավորման համար, որը նախատեսված է ռիսկերի դեպքում փոխհատուցման համար:

  • Բնակչության հոգեբանական- սոցիալական խնդիրը, այսինքն բնակչության մեծ մասը չի վստահում օնլայն գնումներին, արտասահման խանութներին
  • Անվստահությունը վճարման նոր համակարգերի հանդեպ
  • Վճարման քարտերի ոչ համատարած լինելը
  • Ինֆորմացիայի պակասը էլեկտրոնային առևտրի մշակույթի վերաբերյալ
  • Մեծածախ գնորդների, միջին և խոշոր բիզնեսի մասնակիցների կողմից անվստահությունը էլեկտրոնային առևտրին
  • Ինտերնետ ծառայությունների բարձր սակագները
  • Ինտերնետի նկատմամբ ընդհանուր անվստահությունը
  • Բնակչության ինտերնետ անգրագիտությունը

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «ԻՐՏԵԿ - Իրավական տեղեկատվական կենտրոն»։ http://www.irtek.am (հայերեն)։ Վերցված է 2019-05-31 
  2. Պողոսյան Ալբերտ (2005)։ Էլեկտրոնային առևտուր։ Երևան 
  3. «Продажи B2B - что это такое?»։ Վերցված է 2019-05-31 
  4. «Продажи b2c и b2b - что это простым языком?»։ novoseloff.tv։ Վերցված է 2019-05-31 
  5. «ԻՐՏԵԿ - Իրավական տեղեկատվական կենտրոն»։ http://www.irtek.am (հայերեն)։ Վերցված է 2019-05-31 
  6. Աբգարյան Դավիթ (2017)։ «ՀՀ-ում էլեկտրոնային առևտրի վերաբերյալ վիճակագրական աղբյուրների վերլուծություն»։ Բանբեր Երևանի համալսարանի։ Վերցված է 2019