Էլեանոր Ռոշ

Էլեանոր Ռոշ
Ծնվել է	Eleanor Rosch հուլիսի 09, 1938 (87 տարեկան) Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ
Քաղաքացիություն	ԱՄՆ
Մասնագիտություն	հոգեբան և համալսարանի դասախոս
Հաստատություն(ներ)	Կալիֆոռնիայի համալսարան, Բերքլի
Գործունեության ոլորտ	կոգնիտիվ գիտություններ, կոգնիտիվ հոգեբանություն և հոգեբանություն
Ալմա մատեր	Ռիդ քոլեջ և Հարվարդի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին	անգլերեն

Էլեանոր Ռոշ (անգլ.՝ Eleanor Rosch, նախկինում հայտնի որպես Էլեանոր Ռոշ Հայդեր;հուլիսի 9, 1938(1938-07-09), Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ) ամերիկացի հոգեբան, Կալիֆոռնիայի Բերքլի համալսարանում հոգեբանության պրոֆեսոր՝ մասնագիտացած կոգնիտիվ հոգեբանության ոլորտում։ Ռոշն առավել հայտնի է դասակարգման վերաբերյալ իր աշխատանքով, մասնավորապես՝ նախատիպերի տեսությամբ, որն էապես ազդել է կոգնիտիվ հոգեբանության զարգացման վրա։

Ռոշը իր գիտական գործունեության ընթացքում իրականացրել է լայնածավալ հետազոտություններ, որոնք ընդգրկում են իմաստաբանական կատեգորիզացիան, հասկացությունների մտավոր ներկայացումը և լեզվաբանությունը։ Նրա հետազոտական հետաքրքրությունների շրջանակը ներառում է ճանաչողություն, հասկացություններ, պատճառահետևանքային կապ, մտածողություն, հիշողություն, ինչպես նաև միջմշակութային, արևելյան և կրոնական հոգեբանություն։ Վերջին տարիներին նա զբաղվել է կրոնի հոգեբանությամբ՝ փորձելով բացահայտել բուդդայականության և արևմտյան կրոնների մտահայեցող (կոնտեմպլատիվ) տարրերի ազդեցությունը ժամանակակից հոգեբանության վրա։

Վաղ կյանք և կրթություն

Ռոշը ծնվել է Նյու Յորքում՝ անգլիացի ուսուցչի և ռուս փախստականի ընտանիքում։ Նա Ռիդ քոլեջն ավարտել է Վիտգենշթայնի մասին փիլիսոփայության բակալավրիական թեզի պաշտպանությամբ, որը, նրա խոսքով, «օգնել է իրեն հրաժարվել փիլիսոփայություն ուսումնասիրելուց»։ 

Համալսարանն ավարտելուց հետո նա մի քանի տարի աշխատել է Պորտլենդում որպես սոցիալական աշխատող, իսկ ավելի ուշ վերադարձել է Հարվարդ՝ կլինիկական հոգեբանություն ուսումնասիրելու այն ժամանակվա սոցիալական հարաբերությունների ֆակուլտետում։ Հարվարդում նա, Ռոջեր Բրաունի ղեկավարությամբ, պաշտպանել է գիտական հեղափոխություն առաջացրած դոկտորական ատենախոսություն կատեգորիաների ձևավորման վերաբերյալ։ Բրաունի համալսարանում և Կոնեկտիկուտի քոլեջում կարճատև աշխատանքից հետո, 1971 թվականին Ռոշը միացել է Բերքլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի հոգեբանության ֆակուլտետին։

Հետազոտություն

1970-ականներին Ռոշը՝ իր նախկին ամուսնու՝ Կարլ Հայդերի հետ, փորձարկումներ է իրականացրել Պապուա Նոր Գվինեայում ապրող դանի ազգության շրջանում։ Նա հանգել է այն եզրակացության, որ մարդիկ առօրյա իրերն ու երևույթները դասակարգելիս ավելի քիչ են հիմնվում կատեգորիաների վերացական սահմանումների վրա և նախընտրում են համեմատել կոնկրետ օբյեկտը կամ փորձառությունը այն իրի կամ երևույթի հետ, որը լավագույնս ներկայացնում է տվյալ կատեգորիան՝ այսպես կոչված «նախատիպի» միջոցով։

Թեև դանի ժողովրդի լեզուն միայն երկու գույնի հասկացություն ուներ՝ «բաց, վառ» և «մուգ, սառը», և չուներ անգլերեն բոլոր գույների համապատասխան բառերը, Ռոշը ցույց տվեց, որ նրանք կարող էին տարբերակել ու դասակարգել գույները նույնիսկ առանց համապատասխան բառերի։ Նա պնդեց, որ որոշ իրեր՝ «հիմնարար օբյեկտներ», ունեն հոգեբանական նշանակություն, որը գերազանցում է մշակութային տարբերությունները և ձևավորում է առարկաների մտապատկերը։ Նրա եզրահանգումն այն էր, որ տարբեր մշակույթներում ապրող մարդիկ հակված են կատեգորիզացիայի ժամանակ կիրառել նախատիպեր, թեև կոնկրետ կատեգորիաների նախատիպերը կարող են տարբեր լինել։

Ռոշը զգալի ներդրում է ունեցել օբյեկտների տաքսոնոմիկ (դասակարգիչ) վերլուծության մեջ՝ հիմնված նախատիպային («աթոռ») և ենթադասային («բարձր սև կաշվե աթոռ») տերմինների վրա։ Նա եզրակացրել է, որ նման ենթադասային տերմինների չարաշահումը կարող է բխել վարվեցողության «սնոբիզմից» և էլիտարիզմից։

Նրա աշխատանքն արձագանք է գտել նաև համակարգչային տեսլականի և խորը ուսուցման ոլորտում։ Հատկապես Այդ Օլիվայի հետազոտություններում՝ որոնք հիմնվել են Ռոշի օբյեկտների դասակարգման վրա՝ համակարգիչներին սովորեցնելու համար ճանաչել հիմնական տեսարաններ, որոնք մարդիկ անմիջապես կարողանում են ընկալել։

Հրապարակումներ

Գրքեր

• 1978 — Cognition and Categorization (համախմբագիր՝ Լլոյդ Բ․)։ Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates։

• 1991 — The Embodied Mind (համահեղինակներ՝ Ֆրանցիսկո Վարելա և Էվան Ֆ․ Թոմփսոն)։ Cambridge, MA: MIT Press։

Գրքի գլուխներ

• 1973 — «Ընկալողական և սեմանտիկ կատեգորիաների ներքին կառուցվածքի մասին», ներսում՝ T. Moore (խմբ․), Cognitive Development and the Acquisition of Language, Նյու Յորք՝ Academic Press։
• 1974 — «Լեզվաբանական համեմատականություն», ներսում՝ E. Silverstein (խմբ․), Human Communication: Theoretical Perspectives, Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum։
• 1977 — «Մարդու կատեգորիզացիան», ներսում՝ Neil Warren (խմբ․), Advances in Cross-Cultural Psychology, Հատոր 1, էջ 1–72։ Academic Press։
• 1983 — «Պրոտոտիպային դասակարգում և տրամաբանական դասակարգում․ երկու համակարգերը», ներսում՝ E. Scholnick (խմբ․), New Trends in Cognitive Representation: Challenges to Piaget's Theory, Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, էջ 73–86։

Գիտական հոդվածներ

Դասակարգում և նախատիպերի տեսություն

• Rosch, E.H. (1973). «Natural categories». Cognitive Psychology. 4 (3): 328–50. doi:10.1016/0010-0285(73)90017-0.
• Rosch, R.H. (1975). «Cognitive reference points». Cognitive Psychology. 7 (4): 532–47. doi:10.1016/0010-0285(75)90021-3. S2CID 54342276.
• 1975, "Cognitive representation of semantic categories," Journal of Experimental Psychology 104(3): 192–233.
• Rosch, E.H.; Mervis, C.B.; Gray, W.D.; Johnson, D.M.; Boyes-Braem, P. (1976). «Basic objects in natural categories». Cognitive Psychology. 8 (3): 382–439. CiteSeerX 10.1.1.149.3392. doi:10.1016/0010-0285(76)90013-X. S2CID 5612467.
• Mervis, C.B.; Rosch, E. (1981). «Categorization of Natural Objects». Annual Review of Psychology. 32: 89–113. doi:10.1146/annurev.ps.32.020181.000513.

Կրոնի հոգեբանություն

• Eleanor Rosch (2002). «How to catch James's mystic germ: Religious experience, Buddhist meditation and psychology». Journal of Consciousness Studies. 9 (9–10): 37–56. ISSN 1355-8250.
• Eleanor Rosch (2003). «The basis of compassion: Western science in dialog with the Dalai Lama». PsycCRITIQUES. 48 (3): 330–332. doi:10.1037/000807. ISSN 1554-0138.
• Eleanor Rosch (2007). «More than mindfulness: When you have a tiger by the tail, let it eat you». Psychological Inquiry. 18 (4): 258–264. doi:10.1080/10478400701598371. ISSN 1047-840X. S2CID 144196114.
• Eleanor Rosch & Eman Fallah (2007). «Science and religion, Dalai Lama style». PsycCRITIQUES. 52 (20): np. doi:10.1037/a0007895. ISSN 1554-0138.

Մրցանակներ և ճանաչում

Էլեանոր Ռոշը Կոգնիտիվ գիտությունների միության (Cognitive Science Society) անդամ է։ Նա մի քանի անգամ գիտական երկխոսություններ է վարել Դալայ Լամայի հետ։

Տես նաև

• Կոգնիտիվ գիտություն

Արտաքին հղումներ

• Էլեոնոր Ռոշի ֆակուլտետի էջը Կալիֆոռնիայի Բերկլիի համալսարանի հոգեբանության բաժնում
• Էլեոնորա Ռոշի վեբ էջը Փիթի տեղեկատվական գիտության փառքի սրահում