Jump to content

Էդմոնդ Ֆիշեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Էդմոնդ Ֆիշեր
անգլ.՝ Edmond H. Fischer
Դիմանկար
Ծնվել էապրիլի 6, 1920(1920-04-06)[1][2][3][…]
ԾննդավայրShanghai French Concession, Ֆրանսիա[4]
Մահացել էօգոստոսի 27, 2021(2021-08-27)[5][6] (101 տարեկան)
Մահվան վայրՍիեթլ, Վաշինգտոն, ԱՄՆ[5][6][4]
Քաղաքացիություն Շվեյցարիա,  ԱՄՆ և  Իտալիա
Կրոնաթեիզմ
ԿրթությունԺնևի համալսարան
Մասնագիտությունկենսաքիմիկոս, համալսարանի դասախոս և քիմիկոս
ԱշխատատուՎաշինգտոնի համալսարան
Պարգևներ և
մրցանակներ
ԱնդամությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն[11], ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Մոլեկուլային կենսաբանության եվրոպական կազմակերպություն, Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիա և Վենետիկի գիտությունների, գրականության և արվեստի համալսարան
 Edmond H. Fischer Վիքիպահեստում

Էդմոնդ Անրի Ֆիշերըr (ապրիլի 6, 1920(1920-04-06)[1][2][3][…], Shanghai French Concession, Ֆրանսիա[4] - օգոստոսի 27, 2021(2021-08-27)[5][6], Սիեթլ, Վաշինգտոն, ԱՄՆ[5][6][4]) շվեյցարա-ամերիկացի կենսաքիմիկոս էր։ Նա և իր գործընկեր Էդվին Կրեբսը 1992 թվականին արժանացել են ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության Նոբելյան մրցանակի՝ նկարագրելու համար, թե ինչպես է ֆոսֆորիլացումը շրջելի գործում որպես սպիտակուցների ակտիվացման և տարբեր բջջային գործընթացների կարգավորման անջատիչ։.[12] 2007-ից մինչև 2014 թվականը նա Համաշխարհային մշակութային խորհրդի պատվավոր նախագահն էր։.[13][14][15][16] 2021 թվականին՝ 101 տարեկան հասակում մահվան պահին, նա Նոբելյան մրցանակի ամենատարեց կենդանի դափնեկիրն էր։[17]

Վաղ կյանք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիշերը ծնվել է 1920 թվականի ապրիլի 6-ին, Չինաստանի Շանհայի միջազգային բնակավայրում։[18][19] Նրա մայրը՝ Ռենե Տապեռնուն, ծնվել է Ֆրանսիայում, իսկ հայրը՝ Օսկար Ֆիշերը` Ավստրիայում։[20][19] Նրա հայրը, ով հրեա էր,[21] Շանհայում աշխատել է որպես փաստաբան և ծառայություններ մատուցել քաղաքի տարբեր հյուպատոսական դատարանների։[22] Ֆիշերի մայրական պապը Շանհայում հիմնադրել է «Courrier de Chine»-ը՝ Չինաստանում ֆրանսերենով հրատարակվող առաջին թերթը։ Նա նաև օգնել է Շանհայում հիմնադրել «L'Ecole Municipale Française»-ը, որտեղ Ֆիշերը հաճախել է տարրական դպրոց։[23]

Յոթ տարեկանում Ֆիշերը և նրա երկու ավագ եղբայրները՝ Ռաուլը և Ժորժը,[24] ուղարկվեցին շվեյցարական Լա Շատենյերե գիշերօթիկ դպրոց, որը գտնվում էր նրա մոր հայրենի քաղաքի՝ Վևեի մոտ։ Դպրոցում սովորելու տարիներին նա զբաղվել է լեռնագնացությամբ և դահուկավազքով։[19] Դպրոցական տարիներին նա պայմանագիր կնքեց մանկության ընկերոջ հետ, որ իրենցից մեկը կդառնա բժիշկ, մյուսը՝ գիտնական, և այդ ժամանակ նրանք կկարողանային բուժել աշխարհի բոլոր չարիքները։[25] Դպրոցական տարիներին Ֆիշերը ընդունվեց Ժնևի երաժշտական ​​կոնսերվատորիա որպես դաշնակահար և մտածում էր նաև պրոֆեսիոնալ երաժիշտ դառնալու մասին։[19]

Դպրոցն ավարտելուց հետո Ֆիշերը ցանկանում էր ուսումնասիրել մանրէաբանություն՝ ոգեշնչվելով ֆրանսիացի քիմիկոս և մանրէաբան Լուի Պաստերի աշխատանքներից և մասամբ՝ հոր՝ տուբերկուլյոզից մահանալուց մղված։[19] Սակայն նրան խորհուրդ տվեցին ուսումնասիրել քիմիա։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա սովորել է Ժնևի համալսարանում, սիրում էր օրգանական քիմիա և ուսումնասիրել նաև կենսաբանություն։ Նա ստացել է օրգանական քիմիայի դոկտորական աստիճան Կուրտ Հենրիխ Մեյերի ղեկավարությամբ, ով աշխատել է պոլիսախարիդների կառուցվածքի և դրանց սինթեզի ու քայքայման համար անհրաժեշտ ֆերմենտների վրա։ Ֆիշերը աշխատել է α-ամիլազի վրա։[26][27]

Կարիերա և հետազոտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոկտորական աստիճան ստանալուց հետո Ֆիշերը 1950 թվականին մեկնեց Միացյալ Նահանգներ՝ հետդոկտորական հետազոտություններ կատարելու համար։ Նա պետք է պաշտոն զբաղեցներ Կալտեխում, բայց նրան նաև անսպասելիորեն առաջարկվեց պաշտոն Վաշինգտոնի համալսարանում։ Սիեթլը Ֆիշերին և նրա կնոջը հիշեցրեց Շվեյցարիան, ուստի նրանք որոշեցին բնակություն հաստատել այնտեղ։[28]

Անձնական կյանք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիշերը իր առաջին կնոջ՝ Նելլի Գանյոյի հետ ամուսնացել է 1948 թվականին և նրանք ամուսնացած են մնացել մինչև նրա մահը՝ 1961 թվականին։ Նա ամուսնացել է Բևեռլի Բուլոքի հետ 1963 թվականին, որը մահացել է 2006 թվականին։[19][25] Ֆիշերը նվագում էր դաշնամուր և հաճախ իր ընկերների համար կատարում էր Բեթհովենի և Մոցարտի սոնատները[19] Նա նաև ուներ մասնավոր օդաչուի լիցենզիա և սիրում էր թռչել։[25]

Ֆիշերը մահացել է 2021 թվականի օգոստոսի 27-ին Սիեթլում, Վաշինգտոն։ Նա 101 տարեկան էր։[19][18]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ 1,0 1,1 Encyclopædia Britannica
  2. ↑ 2,0 2,1 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
  3. ↑ 3,0 3,1 verschiedene Autoren Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera (գերմ.) — Bern: 1998.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Fischer E. S., Scott J. D. Edmond H. Fischer (1920 – 2021) — 2022.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 https://web.archive.org/web/20211008181523/https://www.lindau-nobel.org/news-nobel-laureate-edmond-h-fischer/
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Edmond H. Fischer, Nobelist in Key Discovery About Cells, Dies at 101 / J. Kahn — Manhattan: New York Times Company, A. G. Sulzberger, 2021. — ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X
  7. ↑ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1992 // nobelprize.org — Nobel Foundation.
  8. ↑ The Nobel Prize amounts // nobelprize.org — Nobel Foundation.
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20110606042238/http://royalsociety.org/about-us/fellowship/new-fellows-2010/
  10. ↑ Journal officiel de la République française, Journal officiel de la République française. Document administratif (ֆր.) — 1983. — Iss. numéro complémentaire. — P. 6480. — ISSN 0242-6773
  11. ↑ Edmond Fischer (բրիտ․ անգլ.)
  12. ↑ «The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1992 Press Release». Nobel Assembly at Karolinska Institutet. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 21-ին.
  13. ↑ Almada López, Carlos. «World Cultural Council 24th Award Ceremony, Closing Remarks» (իսպաներեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 21-ին.
  14. ↑ Pacific Northwest Research Institute. About Edmond H. Fischer, Ph.D. Արխիվացված Սեպտեմբեր 25, 2006 Wayback Machine
  15. ↑ Hughes, R. 1998. After the Prize
  16. ↑ Freeview video 'An Interview with Edmond Fischer' by the Vega Science Trust
  17. ↑ «Nobel Laureate Edmond H. Fischer 1920 – 2021». Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 29-ին.
  18. ↑ 18,0 18,1 Schudel, Matt (2021 թ․ օգոստոսի 31), «Edmond Fischer, who won Nobel Prize for discoveries about proteins in cells, dies at 101», The Washington Post
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 19,6 19,7 Imbler, Sabrina (2021 թ․ սեպտեմբերի 2). «Edmond H. Fischer, 101, Who Helped Discover How Cells Talk, Dies». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 3-ին.
  20. ↑ Edmond H. Fischer Summary.
  21. ↑ «Jewish Nobel Prize Winners in Medicine». www.jinfo.org. Վերցված է 2023-03-30-ին.
  22. ↑ Oscar Fischer's biography in Men of Shanghai and North China, p. 129
  23. ↑ «Edmond H. Fischer – Biographical». nobelprize.org. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 21-ին.
  24. ↑ Oscar Fischer's biography in Men of Shanghai and North China, p129
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 «In Memoriam: Nobel Laureate Edmond Fischer». newsroom.uw.edu. 2021 թ․ օգոստոսի 31. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 3-ին.
  26. ↑ Fischer, Edmond H.; Piguet, Alfred (2009 թ․ դեկտեմբերի 1). «Macromolecules and Enzymes: The Geneva Heritage from Kurt H. Meyer and Edmond H. Fischer». CHIMIA. 63 (12): 835–838. doi:10.2533/chimia.2009.835. ISSN 0009-4293. PMID 28372606.
  27. ↑ Vasmatkar, Pashupat; Kaur, Kamaljit. Miracles in Biochemistry: The contribution of the Nobel laureates to the field of Biochemistry (անգլերեն). Educreation Publishing.
  28. ↑ Haydon, Ian (2021 թ․ օգոստոսի 31). «In Memoriam: Nobel Laureate Edmond Fischer».
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Էդմոնդ_Ֆիշեր&oldid=10606896» էջից