Զինված հակամարտություն Ուկրաինայի արևելքում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի բնակավայրերի քարտեզ

Զինված հակամարտություն Ուկրաինայի արևելքում[1][2], մարտական գործողություններ Ուկրաինայի Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի տարածքում, որոնք սկսվել են 2014 թվականի ապրիլին:

Մարտական գործողություններն ընթանում են Ուկրաինայի զինված ուժերի և այլ ուժային կառույցների (ինչպես նաև մի շարք անկանոն կամավորական ռազմականացված կազմավորումների) և ապստամբների զինված կազմավորումների (հիմնականում ինքնահռչակ Դոնեցկի և Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետությունների կողմնակիցների) միջև՝ մյուս կողմից: Ուկրաինայի պնդմամբ՝ ապստամբների կողմից հակամարտությանը մասնակցում են նաև ռուսական զինված ուժերը, իսկ Ռուսաստանն այդ մեղադրանքները հերքում է[3][4]։

2014 թվականի ապրիլի 7-ին Ուկրաինայի նախագահի պաշտոնակատար Ալեքսանդր Տուրչինովը Խարկովում, Դոնեցկում և Լուգանսկում վարչական շենքերի գրավման կապակցությամբ հայտարարել էր հակաճգնաժամային շտաբի ստեղծման մասին և այն մասին, որ «նրանց դեմ, ովքեր զենք են վերցրել, հակաահաբեկչական միջոցառումներ կանցկացվեն»[5][6]։ Ապրիլի 14-ին Ուկրաինայի նախագահի կայքում զետեղվել Է հակաահաբեկչական գործողություն սկսելու մասին № 405/2014 հրամանագրի տեքստը. «գործողության մեջ դնել Ուկրաինայի ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհրդի 2014 թվականի ապրիլի 13-ի ահաբեկչական սպառնալիքի հաղթահարման և Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականության պահպանման անհետաձգելի միջոցառումների մասին»: Հրամանագիրն ուժի մեջ է մտել հրապարակման օրվանից[7][8] (հարկ է նշել, որ ապրիլի 8-ին Խարկովում նույնպես հակաահաբեկչական գործողություն է իրականացվել[9]):

Մինչև 2014 թվականի ապրիլի վերջը ապստամբների և ուկրաինացի ուժայինների դիմակայությունը սահմանափակվում էր պարբերական բախումներով, ռեյդերով և հրաձգային զենքի օգտագործմամբ բլոկպոստերի վրա հարձակումներով: Մայիսի 12-ին Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերում մեկ օր առաջ կայացած ինքնորոշման հանրաքվեներից հետո հռչակվեց Դոնեցկի[10] և Լուգանսկի[11] Ժողովրդական Հանրապետությունների ինքնուրույնությունը, որոնց իշխանությունները պահանջել են իրենց հայտարարված տարածքից դուրս բերել ուկրաինական զորքերը և Ազգային գվարդիան: Դրա փոխարեն ուկրաինական զինված խմբավորումը աստիճանաբար ուժեղացվել է զրահատեխնիկայով, ուղղաթիռներով, սկսվել են հրետանային գնդակոծություններ։ Ավիահարվածներին ապստամբները պատասխանել են շարժական զենիթահրթիռային համալիրներից կրակ արձակելով՝ խփելով ինքնաթիռներ և ուղղաթիռներ[12]։

Մայիսի 25-ին Ուկրաինայի նախագահ է ընտրվել Պետրո Պորոշենկոն։ Հունիսին ուկրաինական ուժերը հարձակում էին ծավալել ամբողջ ճակատով և օգոստոսի սկզբին՝ չորս անգամ կրճատելով ռազմական գործողությունների սկսվելուց ի վեր ապստամբների կողմից վերահսկվող տարածքը, գրեթե Դոնեցկը և Լուգանսկը շրջապատի օղակի մեջ էին վերցրել: Սակայն օգոստոսի կեսերին, ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի ղեկավարության փոփոխությունից հետո, ապստամբների նոր առաջնորդները հայտարարել են զգալի ուժեղացում ստանալու մասին: Հակագրոհի ընթացքում մի քանի հազար ուկրաինացիներ հայտնվել են շրջափակման մեջ[12]։ Սեպտեմբերի սկզբին զինադադարի համաձայնագիր կնքվեց, որից հետո մարտական գործողությունների ինտենսիվությունը նվազեց, սակայն առանձին ուղղություններով բախումներն ու կրակոցները շարունակվեցին:

Ինչպես նշվել է ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի վարչության 2014 թվականի դեկտեմբերի 15-ի զեկույցում, Ուկրաինայի արևելքում հակամարտության գոտում իրավիճակը բնութագրվում էր օրինականության և կարգի լիակատար բացակայությամբ, բռնության պահպանմամբ և շարունակվող մարտական գործողություններով, ինչին նպաստել է սահմանով ծանր և ժամանակակից սպառազինության և կենդանի ուժի ներհոսքը, այդ թվում՝ Ռուսաստանից: Այս ամենը անմիջական ազդեցություն է ունեցել մարդու հիմնական իրավունքների, այդ թվում՝ տեղական բնակչության անվտանգության, ազատության և բարեկեցության վրա[13]։

2015 թվականի հունվարի կեսերից ռազմաճակատի ողջ երկայնքով վերսկսվել են ակտիվ մարտական գործողությունները, որոնց արդյունքում մինչև փետրվարի սկիզբը չճանաչված հանրապետությունների զինված կազմավորումներին հաջողվել է զգալի հաջողությունների հասնել: Փետրվարի 11-12-ին Մինսկում «նորմանդական քառյակի» ղեկավարների բանակցությունների ընթացքում համաձայնեցվել է զինադադարի մասին սեպտեմբերյան համաձայնագրի կատարման միջոցառումների նոր համալիրը, սակայն չորս տարվա ընթացքում, որոնք անցել են Մինսկի համաձայնությունների ստորագրման օրվանից, փաստացի դրանց ոչ մի կետ չի կատարվել[14]։ Ռուսաստանը մեղադրում Է Ուկրաինային Մինսկի պայմանավորվածությունների քաղաքական մասը սաբոտաժի ենթարկելու մեջ (որը նախատեսում է մշտական հիմունքներով ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի հատուկ կարգավիճակի ընդունում, այն ամրագրել Ուկրաինայի Սահմանադրության մեջ, համաներում հայտարարել և տեղական ընտրությունների կազմակերպում)՝ պնդելով, որ միայն համաձայնագրի այս և մի շարք այլ կետերի կատարումից հետո կարող է վերականգնվել Ուկրաինայի կառավարության վերահսկողությունը ռուս-ուկրաինական ողջ սահմանի նկատմամբ[15]։ Ուկրաինան հայտարարում է չճանաչված հանրապետությունների և Ռուսաստանի միջև սահմանի նկատմամբ միջազգային վերահսկողության հաստատման գերակա անհրաժեշտության մասին՝ որպես առանցքային պայման, որը նպաստում է այդ տարածքների վերադարձին ուկրաինական պետության կազմ:

2017 թվականի կեսերից Ուկրաինայի ղեկավարությունը, հաշվի առնելով այն, որ Մինսկի համաձայնագրերի հիման վրա «նորմանդական ձևաչափով» ճգնաժամի կարգավորման գործընթացը մտել է փակուղի, շեշտը դրել է նոր ամերիկյան վարչակազմի հետ շփումների ամրապնդման և Դոնբասում կարգավորման հասնելու վրա՝ ՄԱԿ-ի խաղաղապահ զորակազմի գործարկման և Ռուսաստանի վրա պատժամիջոցների ճնշման ուժեղացման հիման վրա: Ուկրաինայի ղեկավարությունը Դոնբասի զինված հակամարտությունը դիտարկում է որպես Ռուսաստանի կողմից ագրեսիայի դրսևորում։ Ռուսաստանի ղեկավարությունը պնդում է, որ խոսքը ներքին հակամարտության մասին է, որում Ռուսաստանը Ուկրաինայի իշխանությունների և չճանաչված հանրապետությունների միջև միջնորդող կողմերից մեկն է:

2018 թվականի հունվարի 18-ին Ուկրաինայի Գերագույն ռադան օրենք է ընդունել «Դոնեցկի և Լուգանսկի շրջաններում ժամանակավորապես օկուպացված տարածքների նկատմամբ Ուկրաինայի պետական ինքնիշխանության ապահովման պետական քաղաքականության առանձնահատկությունների մասին», որը կանոնակարգում է ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի հետ հարաբերությունները և նրանց՝ Ուկրաինայի կազմ վերադառնալու մեխանիզմը: Օրենքն իր վերջնական տեսքով փաստացի ֆիքսել է Ուկրաինայի իշխանությունների հրաժարումը Մինսկի պայմանավորվածություններից։ Ռուսաստանը փաստաթղթում անվանել է «ագրեսոր», իսկ Ուկրաինայի կառավարությանը չվերահսկվող տարածքները՝ «գրավյալ» 2018 թվականի հունվարի 18-ին Ուկրաինայի Գերագույն ռադան օրենք է ընդունել «Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերում ժամանակավորապես օկուպացված տարածքների նկատմամբ Ուկրաինայի պետական ինքնիշխանության ապահովման պետական քաղաքականության առանձնահատկությունների մասին», որը կանոնակարգում է ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի հետ հարաբերությունները և Ուկրաինայի կազմ նրանց վերադառնալու մեխանիզմը: Օրենքն իր վերջնական տեսքով փաստացի ֆիքսել է Ուկրաինայի իշխանությունների հրաժարումը Մինսկի պայմանավորվածություններից։ Ռուսաստանը փաստաթղթում անվանել է «ագրեսոր», իսկ Ուկրաինայի կառավարությանը չվերահսկվող տարածքները՝ «օկուպացված»[16]: Փետրվարի 20-ին Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոն ստորագրել է այդ օրենք[17] ը, իսկ փետրվարի 24-ին այն ուժի մեջ է մտել։ Ընդունված օրենքով, մասնավորապես, նախատեսված էր հակաահաբեկչական գործողության ավարտը և այն վերափոխել «միավորված ուժերի օպերացիայի՝ Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերում Ռուսաստանի Դաշնության զինված ագրեսիայի հակազդման և զսպման ուղղությամբ»:

Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն 2014 թվականին Ուկրաինայի արևելքում մարտական գործողությունները որակել է որպես «ոչ միջազգային զինված հակամարտություն»[1][18][19]։ Այդ ժամանակ «Միջազգային համաներում» կազմակերպությունը տեղի ունեցող իրադարձությունները որակել է որպես միջազգային զինված հակամարտություն, որին մասնակցում է նաև Ռուսաստանը՝ ինչպես ապստամբների աջակցությամբ[20], այնպես էլ ուղղակի ռազմական միջամտությամբ[21]։

Կիևում ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների մոնիթորինգային առաքելության տվյալներով՝ 2019 թվականի հունվարին Ուկրաինայում հակամարտության զոհ Է դարձել 12 800-ից մինչև 13 000 մարդ[22]։ ՄԱԿ-ի Հումանիտար հարցերի համակարգման վարչության հաշվարկներով՝ Դոնբասում պատերազմի վեց տարվա ընթացքում զոհվել է ավելի քան 3,3 հազար խաղաղ քաղաքացի, վիրավորվել է մինչև 9 հազար մարդ, ներքին տեղահանվածներ են դարձել 1,3 մլն մարդ, օգնության կարիք ունեն 3,5 մլն մարդ, հայտնվել է 427 կիլոմետր երկարությամբ «շփման գիծ», որը փակել է հիմնական ծառայությունների հասանելիությունը[23]։

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոմայդան, Կիև, 2014 թվականի փետրվար
Ռուսամետ ցույցեր, Դոնեցկ, 2014 թվականի մարտի 9
Ուկրաինական հանրահավաք, Դոնեցկ, 2014 թվականի ապրիլի 17

Եվրոմայդանի իրադարձությունները սրեցին հակասությունները Կիևի, Արևմուտքի և Ուկրաինայի կենտրոնի միջև, որոնք աջակցեցին իշխանության եկած ընդդիմությանը, մի կողմից, և Ուկրաինայի հարավ-արևելքի միջև, որտեղ ուժեղ էին նախագահ Յանուկովիչի և նրա կողմնակիցների դիրքերը Ռեգիոնների կուսակցությունից[24]։

Դիմակայությունն ուժեղացել է 2014 թվականի հունվարի 22-ից, երբ Ուկրաինայում սկսվել են զանգվածային բողոքի ակցիաներ՝ վարչական շենքերի զավթմամբ և Յանուկովիչի վարչակազմի կողմից նշանակված տեղական ղեկավարների բռնի պաշտոնանկությամբ: 2014 թվականի փետրվարին դիմակայությունը Կիևում հանգեցրեց Ուկրաինայում իշխանափոխության։

Եթե Ուկրաինայի մայրաքաղաքում, հյուսիսային, կենտրոնական և արևմտյան շրջաններում նոր իշխանությունները, որոնք հայտարարել են եվրաինտեգրման ուղղությամբ շարժումը վերսկսելու մասին, օգտվում էին բնակչության որոշակի աջակցությունից և արագ ամրապնդում իրենց դիրքը, ապա հարավ-արևելքում նախկին ընդդիմության իշխանության գալու բնույթը, նրա առաջին որոշումները և աջակցությունը ուկրաինացի ազգայնականների արմատական կազմակերպություններին դժգոհություն և բողոքի ակցիաներ են առաջացրել նոր իշխանությունների դեմ[25]։ Հասարակության մեջ սաստկացած անկայունությունն ու պառակտումն առաջին պլան են մղել ուկրաինական հասարակության խորքային ներքին հակասությունները, որոնք սկսել են դրսևորվել դեռևս 1990-ական թվականների կեսերին և սրվել են «Նարնջագույն հեղափոխության» ժամանակ, իսկ այնուհետև՝ 2013 թվականի նոյեմբերից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունների ընթացքում[26]։

Դոնբասում նոր իշխանությունների հակառակորդներն օգտագործել են մարտավարություն, որը նմանություն ունի Եվրամայդանի ակտիվիստների գործողությունների հետ 2014 թվականի հունվար-փետրվարին, վարչական շենքերի արգելափակումն ու գրավումը, տեղական իշխանության այլընտրանքային մարմինների ստեղծումը, իրավապահ մարմինների հետ դիմակայությունը: Ուկրաինայի նոր իշխանությունները, իրենց հերթին, հարավ-արևելքում բողոքի ալիք են հայտարարել անջատողականության դրսևորում՝ «Ռուս զինվորականների քողի տակ» և ուկրաինական պետության գոյության սպառնալիք[27]։

Դիմակայության սրմանը նպաստել Է Ղրիմի միացումը Ռուսաստանի Դաշնությանը։ Մի կողմից, արմատական ռուսամետ ուժերը երկրի մի շարք շրջաններում (այդ թվում՝ Դոնբասում), ոգևորվելով Ղրիմի իրադարձությունների ելքով, ձգտում էին կրկնել «Ղրիմի սցենարը» իրենց տարածաշրջաններում և ուկրաինական նոր իշխանության «պարզ մերժումից» անցել են ակտիվ դիմադրության և տեղի կողմնակիցների տապալման[28], մյուս կողմից՝ նոր ուկրաինական իշխանությունը, մտադրվելով թույլ չտալ «Ղրիմի սցենարի» կրկնությունը, ուժային գործողությունների կուրս է վերցրել երկրի արևելքում վարչական շենքեր գրավող կազմավորումների դեմ[29]։

Կողմերի դիրքորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուկրաինական իշխանությունների դիրքորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուկրաինայի ղեկավարության պաշտոնական դիրքորոշման համաձայն՝ անջատողականությունն Ուկրաինայում նպատակաուղղված բորբոքվեց Ռուսաստանի կողմից, իսկ դաշնայնացման շատ արմատական «կողմնակիցներ» եկվոր ռուսաստանցիներ էին, որոնք Ուկրաինայի տարածքում զբաղվում էին դիվերսիոն գործունեությամբ[30].

2014 թվականի ապրիլի 7-ին Դոնեցկի և Խարկովի Ժողովրդական Հանրապետությունների ռուսամետ ակտիվիստների հռչակումից և Ղրիմի օրինակով հանրաքվե անցկացնելու մտադրության մասին հայտարարելուց հետո Ուկրաինայի նախագահի պաշտոնակատար Ալեքսանդր Տուրչինովն իր հեռուստատեսային ուղերձում հայտարարել է, որ Լուգանսկում, Դոնեցկում և Խարկովում վարչական հաստատություններ գրաված մարդկանց նկատմամբ երկրի իշխանությունները «հակաահաբեկչական միջոցառումներ» կանցկացնեն[31][32]։

Ապրիլի 8-ին Ուկրաինայի ներքին գործերի նախարարությունը հատուկ գործողություն է իրականացրել Խարկովում[33], որի արդյունքում Ուկրաինայի իշխանություններին հաջողվել է վերականգնել վերահսկողությունը Խարկովի մարզում տիրող իրավիճակի նկատմամբ[34]: Ուժային ստորաբաժանումները գրավել են մարզպետարանի շենքը՝ այնտեղ ձերբակալելով մի քանի տասնյակ ակտիվիստների[35]։

Ապրիլի 13-ին Ուկրաինայի ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհուրդը հայտարարել է Ուկրաինայի արևելքում հակաահաբեկչական գործողություն սկսելու որոշման մասին՝ Զինված ուժերի ներգրավմամբ: Ուկրաինայի ժողովրդին ուղղված իր տեսաուղերձում նախագահի պաշտոնակատար Ալեքսանդր Տուրչինովը հայտարարել է[36]

Մենք ամեն ինչ արել ենք մարդկային զոհերից խուսափելու համար։ Բայց մենք պատրաստ ենք հակահարված տալ զենքով ներխուժման, ապակայունացման և ահաբեկչական գործողությունների բոլոր փորձերին։ ԱԱՊԽ-ն որոշում է կայացրել լայնածավալ հակաահաբեկչական գործողություն սկսել Ուկրաինայի Զինված ուժերի ներգրավմամբ: Մենք Ռուսաստանին թույլ չենք տա կրկնել Ղրիմի սցենարը Ուկրաինայի արևելյան շրջանում։

Միևնույն ժամանակ նա նշել է, որ նրանք, ովքեր մինչև ապրիլի 14-ի առավոտ վայր կդնեն զենքը և կլքեն գրավված տարածքները, չեն պատժվի[37][38]։ Հաջորդ օրը՝ ապրիլի 14-ին, Ալեքսանդր Տուրչինովն իր հրամանագրով գործողության մեջ է դրել հակաահաբեկչական գործողություն անցկացնելու ԱԱՊԽ որոշումը[7][8][8][39]։ Տուրչինովն անձամբ գլխավորել է հատուկ գործողության անցկացման շտաբը, ԱԱՊԽ որոշման կատարման վերահսկողությունը դրվել է ԱԱՊԽ քարտուղար Անդրեյ Պարուբիայի վրա, իսկ անմիջական իրականացումը՝ ՈՒԱԾ-ի ղեկավարի առաջին տեղակալ Վասիլի Կրուտովի վրա[40]։

Ապրիլի 15-ին Պարուբին հայտնել է, որ «Մայդանի ինքնապաշտպանության կամավորներից ձևավորված Ազգային գվարդիայի առաջին գումարտակը մեկնել է առաջնագիծ»[41]։

Մայիսի 17-ին Ուկրաինայի Գլխավոր դատախազությունը ինքնահռչակ հանրապետությունները ահաբեկչական կազմակերպություններ է հայտարարել[42]։

2018 թվականի ապրիլի 30-ին Պետրո Պորոշենկոն հայտարարել է Դոնբասում հակաահաբեկչական գործողության ավարտի և տարածաշրջանում միավորված ուժերի գործողության մեկնարկի մասին. «Մենք այժմ ռազմական գործողություն ենք սկսում Ուկրաինայի Զինված ուժերի ղեկավարության ներքո՝ տարածքային ամբողջականության պաշտպանությունն ապահովելու համար»[43][44]։

2018 թվականի նոյեմբերի 26-ին Պորոշենկոն հրամանագիր է ստորագրել Ուկրաինայի մի շարք շրջաններում (այդ թվում՝ Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերում) ռազմական դրություն մտցնելու մասին՝ 30 օր ժամկետով[45][46]։

ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի դիրքորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինքնահռչակ ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի ղեկավարների հայտարարությունների համաձայն՝ իրենց պետությունները բախվել են Ուկրաինայի ուղղակի զինված ագրեսիայի հետ, որը նպատակամղված է նրանց ինքնիշխանությունը ճնշելուն և արևմտյան երկրների կողմից ֆինանսավորվող: Ավելին, ԴԺՀ-ն չի ճանաչել նոր իշխանությունն Ուկրաինայում և հրաժարվել է նրա հետ որևէ երկխոսություն վարել[47]։

Կողմերի ուժեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուկրաինայի զորախումբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարական զորքերի խմբավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռազմական գնացք, 2016 թվականի հոկտեմբեր

Մարտական գործողություններում ներգրավված զորախումբը ներառում է պաշտպանության նախարարության (զինված ուժերի և տարածքային պաշտպանության), ներքին գործերի նախարարության (ներառյալ ազգային գվարդիայի), պետական սահմանապահ ծառայության, Ուկրաինայի անվտանգության ծառայության և պետական պահպանության վարչության կազմավորումները:

2014 թվականի ապրիլի 14-ին Ուկրաինայի ՆԳՆ օպերատիվ շտաբը հայտարարել էր հասարակական կարգի պահպանության հատուկ ստորաբաժանումների կորպուսի ստեղծման մասին «դրսից հրահրված անջատողական ահաբեկչական հարձակումների, երկրի սահմաններից դուրս ֆինանսավորվող ավազակային կազմավորումների ստեղծման, ներքին կարգուկանոնի և օրինականության սպառնալիքի պայմաններում»: Արսեն Ավակովը հայտարարել Է, որ ՆԳՆ-ն պատրաստ է նոր հատուկ ստորաբաժանումների կազմում ներգրավել ավելի քան 12 հազար մարդու և տրամադրել կադրային սպաների սպառազինություն, հանդերձանք և ղեկավարություն[48]։

Մարտական գործողությունների գոտուն հարող Դոնեցկի, Լուգանսկի, Զապորոժսկի, Դնեպրոպետրովսկի և Խարկովի մարզերի շրջանների վերահսկողության նպատակով այնտեղ են մտցվել Ուկրաինայի պաշտպանության նախարարության տարածքային պաշտպանության գումարտակներ, Ազգային գվարդիայի ստորաբաժանումներ, Ուկրաինայի անվտանգության ծառայության և ՆԳՆ հատուկ ստորաբաժանումներ, ինչպես նաև միլիցիայի հատուկ նշանակության պարեկային ծառայության գումարտակներ՝ ընդհանուր թվով մինչև 7-8 հազար զինծառայողներ և ոստիկանության աշխատակիցներ[49]։

Ուկրաինայի վարչապետ Արսենի Յացենյուկի հայտարարության համաձայն՝ 2014 թվականի օգոստոսի դրությամբ խմբավորումը հասել է 50 հազար մարդու[50]։ Ընդ որում, Ուկրաինայի ներքին գործերի նախարար Արսեն Ավակովի հրապարակած տեղեկատվության համաձայն՝ նրանցից 10 հազարը ազգային գվարդիայի ուժերի և ՆԳՆ-ի համահավաք խմբավորումն է եղել[51]։

Կամավորական կազմավորումներ, որոնք ենթակա չեն պետությանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

link=Պատկեր:Battalion_%22Donbas%22_in_Donetsk_region_04.jpg

Հակամարտությանը մասնակցել են նաև կամավորական զինված կազմավորումներ, որոնք ընդգրկված չեն եղել կանոնավոր ուժերի կազմում[52][53][54], այդ թվում․

  • Ուկրաինայի «Աջ սեկտոր» կամավորական կորպուսը զինված կազմավորում է, որը բաղկացած է առավելապես «Աջ սեկտոր» կազմակերպության ակտիվիստներից և կողմնակիցներից և գլխավորում է մինչև 2015 թվականի դեկտեմբերը Դմիտրի Յարոշը[55]։ 2015 թվականի ապրիլին կոնֆլիկտ է տեղի ունեցել կազմավորման օրինականացման շուրջ, սակայն մայիսի սկզբին այն սպառվել էր և հայտարարվել էր Ուկրաինայի զինված ուժերին ԴՈՒԿ-ի «ադապտացման» մասին[56], սակայն այդ գործընթացն այդպես էլ չի ավարտվել։
  • Ուկրաինական կամավորական բանակը զինված կազմավորում է, որը բաղկացած է առավելապես ԴՈՒԿ-ՍՍ անդամ Դմիտրի Յարոշի կողմնակիցներից, որոնք նրա հետ միասին լքել են «Աջ սեկտորը» 2015 թվականի վերջին: ՈՒԿԲ-ին է անցել այդ պահին գոյություն ունեցող ստորաբաժանումների և ԴՈՒԿ-ՍՍ անձնակազմի ճնշող մեծամասնությունը։

Որոշ նման կամավորական ստորաբաժանումներ (օրինակ, այսպես կոչված «ՕՈՒՆ» գումարտակը[57]) ժամանակի ընթացքում ամբողջությամբ կամ (ինչպես նշված գումարտակը) մասնակիորեն անցել են Ուկրաինայի պետական զինվորական ծառայության և ընդգրկվել են նրա ուժային կառույցներում։

Օտարերկրյա քաղաքացիների և կազմակերպությունների մասնակցությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014 թվականի օգոստոսի 6-ին Ուկրաինայի Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի մամուլի սպա, փոխգնդապետ Ալեքսեյ Դմիտրաշկովսկին հաստատել է, որ Ուկրաինայի կողմում կռվում են Բելառուսից[58], Վրաստանից[59], Իսրայելից, Իտալիայից[60][61], Իսպանիայից[62], Ռուսաստանից[63] և Շվեդիայից[64][65] եկածները։

2014 թվականի հունիսի կեսերին «Դոնբաս» գումարտակի հրամանատար Սեմյոն Սեմենչենկոն դիմել էր Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոյին՝ օտարերկրյա կամավորներին Ուկրաինայի քաղաքացիություն տրամադրելու խնդրանքով: «Վրաստանի, Բելառուսի, Ռուսաստանի և Իսպանիայի բոլոր քաղաքացիները, որոնք երկար ժամանակ բնակվում են Ուկրաինայի տարածքում, կամավորներ են, փորձ ունեն և անկեղծ ձգտում են պաշտպանել Ուկրաինան արտաքին ագրեսիայից»[66]։

2015 թվականի հունվարի 31-ին Ուկրաինայի պաշտպանության նախարար, գեներալ-գնդապետ (այժմ՝ Ուկրաինայի բանակի գեներալ) Ստեփան Պոլտորակը հաստատել է, որ Ուկրաինայի Զինված ուժերի կողմից մարտական գործողություններին մասնակցում են օտարերկրյա քաղաքացիներ[67][68]։

Ուկրաինայի արևելքում մարտերին մասնակցում են նաև օտարերկրացիներից ձևավորված կամավոր ոչ պետական ստորաբաժանումները, այդ թվում՝ Ջոհար Դուդաևի անվան գումարտակը, որը բաղկացած է առավելապես չեչեններից, որոնք Ռուսաստանից արտագաղթել են չեչենական հակամարտությունից հետո[69][70][71], Շեյխ Մանսուրի անվան գումարտակը (հրամանատար Մուսլիմ Չեբերլոևսկի[72]), «Պոգոնյա» կամավորական ջոկատը, որը ձևավորվել է 2014 թվականի հունիսին՝ Բելառուսի քաղաքացիներից Ուկրաինական կամավորական գումարտակների համար մարտիկներ պատրաստելու նպատակով[58][73][73], «Բելառուս» տակտիկական խումբը, որը ստեղծվել է 2015 թվականի հունիսին[74][75]։

ԵԱՀԿ ԱԳՆԽ-ի 2016 թվականի սեպտեմբեր ամսվա հաշվետվություններից մեկում հաղորդվում էր, որ սեպտեմբերի 20-ին ԵԱՀԿ առաքելության դիտորդները Տրոիցկոյե գյուղում՝ շփման գծից 3 կմ հեռավորության վրա, տեսել են ԶՈՒ երկու զինվորի՝ «Վրացական լեգիոն» տարբերանշանների իրենց համազգեստով: Դիտորդների տվյալներով՝ զինվորները շփվել են վրացերենով։ Տեղի բնակիչները դիտորդներին պատմել են, որ իրենց գյուղի որոշ տներում բնակվում են վրացական ծագում ունեցող զինվորներ[76]։ 2018 թվականի հունվարի 6-ին «Վրացական լեգիոնի» անունից Ֆեյսբուքում հայտարարություն էր տարածվել այն մասին, որ «Վրացական լեգիոնը» ամբողջ կազմով լքել Է Ուկրաինայի զինված ուժերի 54-րդ «մեխանիզացված բրիգադը»՝ հրամանատար Մայստրենկո Ալեքսեյի և նրա շրջապատի ոչ կոմպետենտության, ինչպես նաև նրա կողմից հրապարակված Ապօրինի հրամանների պատճառով... «Վրացական լեգիոնը» չի պատրաստվում լռել, և մենք անպայման կբացահայտենք Ուկրաինայի պետական շահերի դեմ գործող մարդկանց»[77]։ Ի դեպ, 54-րդ առանձին մեքենայացված բրիգադի հրամանատարությունը (որին դասում են «վրացական լեգիոնը») նույն օրը հայտարարել է, որ «Վրացական լեգիոն» անվանումով առանձին ստորաբաժանում նրա կազմում երբեք գոյություն չի ունեցել[78]։

Միաժամանակ պաշտոնապես հաստատվել է, որ միայն 2016 թվականին «այլ պետությունների տասնյակ քաղաքացիներ կամավոր պայմանագիր են կնքել Ուկրաինայի Զինված ուժերում զինվորական ծառայություն անցնելու վերաբերյալ»[79]։

2015 թվականի փետրվարին Խորվաթիայի արտաքին գործերի նախարար Վեսնա Պուսիչը հանդես եկավ հայտարարությամբ այն մասին, որ Դոնբասում գործող ուկրաինական ռազմական կազմավորումների կազմում կռվում են նաև Խորվաթիայից կամավորներ[80]։ Նրանց թիվը չի ճշտվել։

2015 թվականի մարտի 31-ի «Բի-Բի-Սի-ի ռուսական ծառայությունը» եթեր է հեռարձակել ոմն Դմիտրի Սապոժնիկովի հետ հարցազրույցը, որը կոչվում է «ԴԺՀ հատուկ նշանակության ուժերի բաժանմունքի հրամանատար», որը հայտարարել է Դեբալցևոյի համար մարտերում գերեվարված 300 արտասահմանցի զինվորականների, հիմնականում ամերիկացիների և եվրոպացիների մասին, որոնց մեծ մասը, նրա խոսքով, դիպուկահարներ և հրահանգիչներ են եղել[81]։ Դրանից հետո ինքնահռչակ ԴԺՀ-ի զինված ուժերի 1-ին բանակային կորպուսի հրամանատարի տեղակալ Էդուարդ Բասուրինը Ուկրաինայի կողմից մարտերին օտարերկրյա զինծառայողների մասնակցության մասին տեղեկատվությունն անվանել է «սադրանք» (ինչպես նաև Դոնբասում մարտերին ռուս զինծառայողների մասնակցության մասին տեղեկատվությունը՝ վերջինը եղել է «խոսում է Մոսկվան» ռադիոկայանին համապատասխան հարցազրույցի գլխավոր բովանդակությունը), ինչպես նաև հայտարարել է, որ ԴԺՀ-ի բանակում ոչ մի հատուկ նշանակության ջոկատ գոյություն չունի[82] (ոչ պաշտոնական տվյալներով այդ ժամանակ ԴԺՀ-ի զինված ուժերի կազմում կային «Վոստոկ» հատուկ նշանակության առանձին բրիգադ և ԴԺՀ-ի պաշտպանության նախարարության գլխավոր շտաբի հետախուզական վարչության հատուկ նշանակության ջոկատի երեք առանձին ջոկատներ)։

Ըստ «լեհական ռադիոյի», երեք օտարերկրացի կամավորներ Ուկրաինայի Պատվավոր քաղաքացիություն են ստացել հակաահաբեկչական գործողության ժամանակ իրենց հերոսության համար: Հաղորդվում է, որ նրանք Բելառուսի, Իսրայելի և Ռուսաստանի քաղաքացիներ են (յուրաքանչյուր պետությունից մեկական)[83]։ Սակայն հարկ է նշել, որ Ուկրաինայի «Ուկրաինայի քաղաքացիության մասին» օրենքով «Ուկրաինայի Պատվավոր քաղաքացի» կարգավիճակ նախատեսված չէ. «պատվավոր քաղաքացի» կարգավիճակ շնորհվում Է Ուկրաինայում միայն վարչատարածքային կազմավորումների և բնակավայրերի կողմից:

Մասնակցության վերաբերյալ հայտարարությունները մասնավոր ռազմական ընկերությունների և վարձկանների

Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն և ԶԼՄ-ները բազմիցս հայտարարել են Ուկրաինայի արևելքում ռազմական գործողություններին Greystone Limited-ի ամերիկացի վարձկանների մասնակցության մասին[84][85]։ Ուկրաինայի ԱԳՆ-ն չի հաստատել այդ տեղեկությունը՝ նշելով, որ հակաահաբեկչական գործողությունն իրականացվում է բացառապես Ուկրաինայի անվտանգության ծառայության, Ուկրաինայի Զինված ուժերի և Ուկրաինայի ներքին գործերի նախարարության ենթակաների՝ Ազգային գվարդիայի և Ազգային ոստիկանության ուժերով, ինչպես նաև հայտարարելով, որ դրան չեն մասնակցում օտարերկրացիներ և քաղաքացիական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են «Աջ սեկտորը»[86]։

Մայիսի 11-ին գերմանական Bild am Sonntag թերթը, հղում անելով հետախուզական շրջանակների աղբյուրներին, հաղորդել էր Ուկրաինայի հարավ-արևելքում դիմակայության ժամանակ ամերիկյան Academi[87] (նախկին Blackwater, որի կազմի մեջ մտնում է Greystone Limited) ամերիկյան Չակի շուրջ 400 զինվորների գործարկման մասին[88]: Թերթը նշել է, որ 2014 թվականի ապրիլի 29-ին Գերմանիայի Դաշնային հետախուզական ծառայությունն այդ մասին տեղեկացրել է Գերմանիայի կառավարությանը: Մի շարք լրատվական գործակալություններ (այդ թվում BBC-ի ռուսական ծառայությունը[89][90]) կասկած են հայտնել Bild am Sonntag-ի տեղեկությունների արժանահավատության վերաբերյալ: Academy-ի ներկայացուցիչները հերքում են ինչպես ընկերության մասնակցությունը Ուկրաինայի հարավ-արևելքում տեղի ունեցող իրադարձություններին, այնպես էլ նրա շարունակականությունը Blackwater-ի նկատմամբ[88]։

Ինքնահռչակ ԴԺՀ-ի պաշտպանության նախարար Իգոր Ստրելկովը հայտարարել է, որ Դուբրովկայի մարտից հետո իբր հայտնաբերվել են ոչ անհայտ ռասայի վարձկանների մարմինները[60]։ Սակայն դրա ապացույցները նա չի բերել։

Սարքավորումների մատակարարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած 2014 թվականի հուլիսի 16-ին Եվրոպական խորհուրդը չեղարկել է նույն թվականի փետրվարի 20-ին[91] Ուկրաինային զենք մատակարարելու արգելքը[92], իսկ ՆԱՏՕ-ն այդ հարցի լուծումը թողել է յուրաքանչյուր առանձին երկրի հայեցողության վրա[93], ռազմական բնույթի արևմտյան մատակարարումները, Ուկրաինայի իշխանությունների պնդմամբ, չեն ներառում մահաբեր սպառազինություն[94]։ 2015 թվականի մարտի կեսերին օտարերկրյա գործընկերները Ուկրաինայի զինված ուժերին օգնություն են փոխանցել ռազմական սարքավորումներով, հանդերձանքով և 120 միլիոն ԱՄՆ դոլար ընդհանուր արժողությամբ մատակարարման առարկաներով[95]

  • Կանադան ուկրաինական բանակին է փոխանցել 20 միլիոն դոլարի հումանիտար օգնություն (բալիստիկ դիմակներ, հակաթմրանյութային զրահաբաճկոններ, կեվլարային սաղավարտներ, քնապարկեր և հագուստի մեծ քանակությամբ ձմեռային համազգեստ)[95]
  • Ուկրաինայում հակամարտության հենց սկզբից ԱՄՆ Կոնգրեսը հանդես էր գալիս Ուկրաինային զենք մատակարարելու թույլտվության օգտին և դեռևս 2014 թվականին օրենք էր ընդունել Ուկրաինայի ազատությանն աջակցելու մասին, որն արտոնում էր նման մատակարարումները: Բարաք Օբամայի վարչակազմը, սակայն, խոչընդոտել է այդ ծրագրի իրագործմանը՝ վախենալով, որ դա կհանգեցնի ԱՄՆ-ին Դոնբասի հակամարտության մեջ ներքաշելուն: Այդ կապակցությամբ Օբամայի օրոք Ուկրաինային տրամադրվող ռազմական օգնությունը սահմանափակվում էր «ոչ մահացու» հանդերձանքով[96]։ 2015 թվականի մարտի վերջի դրությամբ ԱՄՆ-ն ուկրաինական բանակին տրամադրել է 13 միլիոն դոլար ընդհանուր արժողությամբ հանդերձանք (բժշկական սարքավորումներ, դեղատներ, ռադիոկայաններ, գիշերային տեսողության սարքեր, քիմիական անալիզի ապարատներ, ականազերծման սարքավորումներ, հակահարձակողական պայքարի ռադիոտեղորոշիչ կայաններ, ամառային և ձմեռային քողարկված հագուստի կոմպլեկտներ, զրահաբաճկոններ և քեվլարային սաղավարտներ) և շուրջ 2,5 միլիոն դոլար արժողությամբ չորփայներ[95]
  • Լեհաստանը 5,5 միլիոն դոլարի օգնություն է փոխանցել (անկողնային պարագաների հավաքածուներ, երկարատև պահպանման տարեկանի հաց, չոր զոդման և իրային գույք)[95]
  • Ավստրալիան 2,3 միլիոն դոլար ընդհանուր արժողությամբ ձմեռային հագուստի պարագաներ է փոխանցել[95]
  • Մեծ Բրիտանիան 1,8 միլիոն դոլար ընդհանուր գումարի օգնություն է փոխանցել (զրահաբաճկոններ և քևլար սաղավարտներ, անհատական և խմբային դեղատնակներ, իրային գույք, ինչպես նաև տաքացված քնապարկեր)[95]
  • Սլովակիան 632 հազար դոլար ընդհանուր գումարի օգնություն է փոխանցել (էլեկտրական գեներատորներ,լուսավորման փաթեթներ, պլաստիկ սպասք, քնապարկեր, իրային գույք և բժշկական սարքավորումների ու գույքի լայն տեսականի)[95]
  • Նորվեգիան 630 հազար դոլար ընդհանուր գումարի չոր փայաբաժիններ է փոխանցել[95]
  • Ֆրանսիան 600 հազար դոլար ընդհանուր գումարի Զրահաբաճկոններ և բժշկական նյութեր է փոխանցել[95]
  • Նիդեռլանդները 500 հազար դոլար ընդհանուր գումարի էլեկտրական գեներատորներ և ձմեռային իրային գույք է փոխանցել[95]։

2014 թվականի սեպտեմբերին Լիտվայից և Լատվիայից բարեգործական կազմակերպությունների կամավորները 5 տոննա մարդասիրական օգնություն են տրամադրել Ժիտոմիրի մարզի զինծառայողներին: Զինվորականներին բերել են տաք հագուստ, կոշիկ, զինամթերք և բժշկական պատրաստուկներ[97]։

2014 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Վրաստանը շուրջ 12 տոննա մարդասիրական բեռ է փոխանցել ավելի քան 100 անուն դեղորայք և բժշկական նշանակության միջոցներ պարունակող՝ 580 հազար դոլար ընդհանուր արժեքով, այդ թվուվ՝ Վիրակապման նյութեր, հակաբիոտիկներ, շաքարախտով հիվանդների համար դեղեր, իմունոբիոլոգիական պատրաստուկներ (այդ թվում՝ ԲՑԺ պատվաստանյութեր, փայտանյութի, դիֆտերիայի դեմ), դիալիզի ծախսվող նյութեր, ինչպես նաև առաջին բուժօգնության պարագաներ[98]։

2015 թվականի փետրվարի 16-ին ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Յենս Սթոլթենբերգը «Կոմերսանտ» թերթին տված հարցազրույցում հայտարարել է, որ «Ուկրաինային զինելու որոշումը, թե ոչ, ընդունում են ՆԱՏՕ-ի անդամ առանձին պետություններ», և որ «դա ՆԱՏՕ-ի՝ որպես կազմակերպության գործողություն չի լինի»[93]։

Լիտվան 2017 թվականի նոյեմբերին ծրագրել է Ուկրաինային 2 մլն եվրո գումարի խորհրդային նմուշի զենքի անհատույց փոխանցում[99]։

2017 թվականի դեկտեմբերի վերջին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը հաստատել է Ուկրաինային մահաբեր զենքի մատակարարումներ սկսելու ամերիկյան վարչակազմի մտադրությունը: Նախագահ Թրամփն այդպիսով, ի տարբերություն իր նախորդի, զիջել Է Կոնգրեսի ճնշմանը, որը 2014 թվականից հանդես է եկել Ուկրաինային «մահացու ռազմական օգնություն» ցուցաբերելու օգտին: Ընդ որում, մատակարարվող զենքը «զուտ պաշտպանական» անվանելով՝ ԱՄՆ-ում այդ քայլը չեն համարում Մինսկի պայմանավորվածությունների խախտում։ 2018 ֆինանսական տարվա ԱՄՆ-ի պաշտպանական բյուջեում նախատեսվում է ուկրաինային 350 միլիոն դոլարի ռազմական օգնություն տրամադրել։ Մահաբեր զենքը, որը Ուկրաինան կսկսի ստանալ 2018 թվականին, կներառի Barrett M107A1 խոշոր տրամաչափի դիպուկահար հրացաններ, դրանց զինամթերքի և դրանց պահեստամասերի, ինչպես նաև Javelin ժամանակակից հրթիռի (210 հակատանկային հրթիռներ և 35 կայանք՝ 47 մլն դոլար արժողությամբ)[96]։

Ապստամբների զինված կազմավորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաղթանակի օրը Դոնեցկում, 2016 թվականի մայիսի 9

2014 թվականի գարնանը ապստամբների զինված ուժերը հաշվվում էին ոչ ավելի, քան 2 հազար մարդ՝ հրաձգային զենքով, իսկ 2015 թվականի ապրիլի սկզբին՝ արդեն 35-40 հազար մարդ, որոնք զգալի քանակությամբ ծանր սպառազինություն ունեն՝ մոտավորապես 500 տանկ, մոտավորապես 700 զրահամեքենա և զրահամեքենա և մոտավորապես 800 միավոր հարվածային և ռեակտիվ հրետանի[100]: Ապստամբների զինված կազմավորումներից կարելի է առանձնացնել զինված խմբեր, որոնք հայտարարում են իրենց ենթակայությունը Դոնեցկի և Լուգանսկի ժողովրդական հանրապետություններին, «Վոստոկ» գումարտակը, Բեզլերի խումբը, ինչպես նաև մի շարք ավելի փոքր խմբավորումներ[101]: Ապստամբներին աջակցում են Ռուսաստանից ժամանած մարտիկները, այդ թվում՝ կազակները[102] և Հյուսիսային Կովկասից եկածները[103]:

2016 թվականի փետրվարի 29-ին Ուկրաինայի ԱԳՆ-ն պաշտոնական հայտարարություն է արել Մինսկի պայմանավորվածությունների կատարման մասին։ Դրանում գնահատականներ են տրվել Ուկրաինայի իշխանություններին դիմակայող զինված կազմավորումների թվաքանակի վերաբերյալ։ ԱԳՆ-ի կարծիքով՝ Դոնբասում գործում է քառասնահազարանոց բանակ, որի սպառազինության մեջ կան շուրջ 470 տանկ, 870 զրահամեքենա, 450 հրետանային համակարգեր (այդ թվում՝ ինքնագնաց հրետանի և 82 և 120 միլիմետրի տրամաչափով ականանետեր) և 190 ՌԶՈ (այդ թվում՝ ԲՄ-21 «Գրադ», «Տորնադո» և ՏՈՍ-1 «Բուրատինո»), ինչպես նաև կոդավորված կապի և դիտարկման միջոցներ («Մասուրնիկ-Աէրո» էլեկտրոնային ռազմական համալիրներ, «Լեեր-2», «Կրասուխա-4»), զենիթահրթիռային համալիրներ («Բուկ», «Ստրելա», «Պանցիր»), Կասետային գլխամասով ռեակտիվ արկեր (9մ55կ), հակահետևակային ականներ (ՓՄՆ-2, Մոն-50)[104][105]։

2017 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Ուկրաինայի պաշտպանության նախարարության ներկայացուցիչ Անդրեյ Լիսենկոն հայտարարել է, որ Դոնբասում Ուկրաինային դիմակայում է շուրջ 31 հազար մարդ, այդ թվում՝ 2900 ռուս կադրային զինծառայողներ: 2017 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Ուկրաինայի գլխավոր զինդատախազ Անատոլի Մատիոսը հայտնել էր, որ Դոնբասում ապստամբների կողմից գործում են ՌԴ 11 հազար քաղաքացիներ, որոնց թվում են երեք հազար կադրային զինվորականներ: Նրա խոսքով՝ ապստամբների և ռուս զինվորականների զինանոցում առկա է 650 տանկ (այդ թվում՝ ՌԴ ԶՈՒ-ի գրեթե 200 մեքենա), 1310 մարտական զրահապատ մեքենա (այդ թվում՝ ՌԴ ԶՈՒ-ի գրեթե 400 մեքենա), տարբեր տրամաչափի հրետանու գրեթե 500 կոճղեր (այդ թվում՝ ՌԴ ԶՈՒ-ի 140 միավոր հրետանի), համազարկային կրակի գրեթե 260 ռեակտիվ համակարգեր, մինչև 100 միավոր զենիթահրթիռային համալիրներ՝ ընդգծելով, որ այդ ամենը ռուսական զենք է[106][107]։

ԴԺՀ կազմավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Պատվար» գումարտակը զինված կազմավորում է Ալեքսանդր Զախարչենկոյի հրամանատարությամբ[108]։
  • «Կալմիուս» բրիգադը զինված կազմավորում է Կոնստանտին Կուզմինի հրամանատարությամբ[109]։
Ստրելկովի մարդիկ Սլավյանսկի քաղխորհրդի մոտ, 2014 թվականի ապրիլ
  • Խմբավորումը, որը նախկինում գտնվում էր Իգոր Ստրելկովի հրամանատարության ներքո, որը, Ուկրաինայի անվտանգության ծառայության տվյալների համաձայն, մինչև 2014 թվականի հունիսն ուներ շուրջ 2000 մարտիկ[110]։ Մինչև 2014 թվականի հուլիսի 6-ը վերահսկում էր Սլավյանսկը, Կրամատորսկը, Դրուժկովսկին և Կոնստանտինովսկին, որոնց նկատմամբ վերահսկողությունը կորցնելուց հետո նահանջել էր Դոնեցկ[111][112]։ Խմբավորման հիմքը կազմում էր Ղրիմում հրաձիգի կազմած ջոկատը ՝ հիմնականում նախկին ռուս և ուկրաինացի զինծառայողներից[113], Դոնսկի կազակներից[114]։ 2014 թվականի օգոստոսի 14-ին Իգոր Ստրլկովը հրաժարական տվեց ԴԺՀ պաշտպանության նախարարի պաշտոնից, այնուհետև լքեց մարտերի տարածքը[115]։

ԼԺՀ կազմավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուգանսկում հարավ-արևելքի Միացյալ բանակի մարտիկները, 2014 թվականի հունիս
  • «Զարյա» գումարտակը ԼԺՀ-ի զինված կազմավորումն է[116]։ Գումարտակի հրամանատարը սկզբում Իգոր Պլոտնիցկին էր[117][118], այնուհետև Անդրեյ Պատրուշևը:
  • «Պրիզրակ» բրիգադը զինված կազմավորում է, որը նախկինում գտնվում էր Ալեքսեյ Մոզգովի հրամանատարության ներքո[119][120]։ «ԼԺՀ տարածքային պաշտպանության մասին» դրույթի համաձայն՝ «Պրիզրակ» բրիգադի հիման վրա ստեղծվել է ԼԺՀ տարածքային պաշտպանության 4-րդ գումարտակը[121]։
  • «Բեթմեն»-ի ստորաբաժանումը զինված կազմավորում է, որը ձևավորվել և գտնվում է Ալեքսանդր Բեդնովի հրամանատարության տակ՝ կոչ անելով «Բեթմեն»: Ստորաբաժանումը լուծարվել է Բեդնովի սպանությունից հետո[122]։

Անկախ կազմավորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Ռուս Ուղղափառ բանակը» զինված կազմավորում է, որի հիմքը կազմում են «Պատվար» կազմակերպության Դոնեցկի բջջի նախկին ակտիվիստները՝ կապված Պավել Գուբարևի հետ[123]։ «Deutsche Welle»-ի հրապարակած տեղեկատվության համաձայն՝ կազմավորման մարտիկների հիմնական զանգվածը կազմում են հանքահորի գյուղերից տեղացիները[123]։
«Վոստոկ» գումարտակի մարտիկները Դոնեցկում մայիսի 9-ի տոնակատարության ժամանակ
  • «Վոստոկ» բրիգադը զինված կազմավորում է Ալեքսանդր Խոդակովսկու հրամանատարության ներքո։ Խոդակովսկու հայտարարությունների համաձայն՝ գումարտակը ինքնահռչակ Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության բաղկացուցիչ մասը չէ, իսկ ինքը հանդես է գալիս «միասնական Ուկրաինայի, բայց ռուսամետ միասնական Ուկրաինայի օգտին»[124]։ Ըստ ուկրաինական ԶԼՄ-ների, գումարտակը համալրվել է ուկրաինական հատուկ ծառայությունների նախկին աշխատակիցներով (Ալֆա, Բերկուտ), ինչպես նաև ռուս կամավորներով[125]։

Օտարերկրյա կազմակերպությունների և քաղաքացիների մասնակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

DPA-ի անցկացրած հարցման և ԶԼՄ-ներում նշված տեղեկատվության համաձայն՝ ապստամբների կողմից հակամարտությանը մասնակցում են նաև Իսպանիայի[126], Ֆրանսիայի[127], Գերմանիայի[128], Լեհաստանի[129], Չեխիայի[130], Բուլղարիայի[130], Լատվիայի[130], Իսրայելի[131], Սերբիայի[130], Բրազիլիայի[132] և Մեծ Բրիտանիայի[133] ոչ մեծ թվով քաղաքացիներ։

Որոշ խմբերի օտարերկրացիների ձևավորվել են առանձին ստորաբաժանումներ. այսպես, Սերբիայի քաղաքացիները, աջ և ազգայնական հայացքների կողմնակիցները, միավորված են Յովան Շևիչի անվան առանձին ջոկատում, որը գլխավորում է Բրատիսլավ Ժիվկովիչը[134][135], իսկ օսերը՝ Հյուսիսային Օսիայից (Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտ) և մասամբ ճանաչված Հարավային Օսիայի անկախ Հանրապետությունը՝ «Հարավ» ջոկատում՝ «Վոստոկ» բրիգադի կազմում[136][137]։

2014 թվականին հաղորդվել էր, որ 20 մարդ, որոնք ընդգրկվել են նախկին ԽՍՀՄ-ից սերված զինծառայողների «Ալիա» գումարտակ իսրայելական ռազմականացված հասարակական կազմակերպությունում, կազմել են Իսրայելի կամավորների առաջին խումբը, որոնք հանդես են եկել Դոնեցկի և Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետությունների կողմում: Խոստացվել է, որ դրանք կլինեն առնվազն 200 մարդ[138]։ Սակայն Ուկրաինայում Իսրայելի դեսպանը հերքել է հակամարտությանը «Ալիա» գումարտակի մասնակցության մասին տեղեկատվությունը[139]։ Այս կազմակերպության մի քանի կամավորներ ևս հանդես են եկել այդ տեղեկատվության հերքմամբ[140]։

2017 թվականի հոկտեմբերին Ուկրաինայի Անվտանգության Ծառայության կողմից հրապարակվել են Սերբիայի երեք քաղաքացիների և Բոսնիա և Հերցեգովինայի երեք քաղաքացիների անձնական տվյալները[141]։

Կազմակերպությունների և քաղաքացիների մասնակցություն Ռուսաստանից

Ուկրաինայի արևելքում ապստամբների կողմից հակամարտությանը մասնակցել են Ռուսաստանի քաղաքացիներ, որոնցից մի քանիսը եղել են ղեկավարների թվում, օրինակ, ԴԺՀ-ում՝ Իգոր Ստրելկովը, Ալեքսանդր Բորոդայը և Վլադիմիր Անտյուֆեևը, իսկ ԼԺՀ-ում՝ Եգոր Ռուսկիյ։

Ռուսական մի շարք կազմակերպությունների, ինչպիսիք են Եվրասիական միություն երիտասարդական կուսակցությունը, «Այլ Ռուսաստան» և Ռուսական ազգային միասնություն, զբաղվում են մարդկանց հավաքագրելով կամավորների ուղարկելու համար մարտական գործողությունների գոտի Ուկրաինայի արևելքում, «ժամանակի Էությունը» շարժումը ստեղծում է սեփական ստորաբաժանումները հակամարտության գոտում[142][143][144][145][146][147][148]։

Կազակական Ազգային գվարդիայի մարտիկները Պերևալսկում, 2014 թվականի սեպտեմբերի 7-ին

Ապստամբների կողմից մարտական գործողություններին մասնակցում են ոչ իրատեսական դոնսկյան կազակները, որոնք միավորված են Կազակույտում Վսեվելիկոյի զորքի Ազգային գվարդիայում, որը կազմակերպել է «Վսեվելիկոյե Դոնսկոյե զորք» հասարակական միավորումների միջազգային միությունը[142] և նրա ատաման Նիկոլայ Կոզիցինի գլխավորությամբ[149]:

ԶԼՄ-ները բազմիցս հայտնել են հակամարտությանը ինգուշ[150][151], օսական[152], չեչեն մարտիկների մասնակցության մասին[153]: Ռուսաստանի ուժային կառույցների վետերան չեչեններից ձևավորվել է «Մահ» գումարտակը[154], որն ունի մոտ 300 մարտիկ[154]: Գումարտակը մտնում է «Օպլոտ» գումարտակի կազմի մեջ, զբաղվում է հետախուզությամբ և անմիջականորեն ենթարկվում է Ալեքսանդր Զախարչենկոյին[155]:

Մայիսի 29-ին Դոնեցկից Դոնի Ռոստով է ուղարկվել լրագրողների ուղեկցությամբ բեռնատար՝ Դոնեցկի օդանավակայանում մարտի ժամանակ զոհված Ռուսաստանի քաղաքացի կամավորների 33 մարմիններով[156][157]։

Օգոստոսի 15-ին Ալեքսանդր Զախարչենկոն հաղորդել էր Նովոռոսիայի բանակ «ամենապատասխանատու պահին» 30 տանկ և 120 զրահամեքենա, ինչպես նաև 1200 միավոր անձնակազմ մտցնելու մասին, որոնք, նրա խոսքով, 4 ամսվա ընթացքում նախապատրաստվել են Ռուսաստանի տարածքում[158][159][160]։ Օգոստոսի 17-ին Ռուսաստանի նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը «խոսում է Մոսկվան» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում հայտարարել է, որ Ուկրաինա ոչ մի տեխնիկա չի մատակարարվում․ «մենք բազմիցս ասել ենք, որ ոչ մի տեխնիկա այնտեղ չի մատակարարվում»[161]։ Իր հերթին, օգոստոսի 18-ին Զախարչենկոն հայտարարել է, որ ԴԺՀ-ն տեխնիկա չի ստանում Ռուսաստանից, Քանի որ այն Ուկրաինական բանակից դուրս է եկել Ստեպանովկա և Դմիտրովկա գյուղերի շրջաններից, ինչպես նաև հավելել է, որ տեխնիկան «5-րդ օրն է դուրս բերում և չեն կարողանում դուրս բերել»[162]։ Իգոր Ստրելկովի «Զավտրա» թերթին տված հարցազրույցում նա հայտարարել է, որ Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության օգոստոսյան հարձակման ժամանակ վճռորոշ դեր են խաղացել ռուս «արձակուրդայինները»[163][164][165]։

Օգոստոսի 28-ին ՄԱԿ-ում Ռուսաստանի մշտական ներկայացուցիչ Վիտալի Չուրկինը հայտարարել է, որ «բոլորին հայտնի է, որ Ուկրաինայի արևելքում ռուս կամավորներ կան: Դա ոչ ոք չի թաքցնում»[166]։

Սեպտեմբերի 4-ին ռուսական Առաջին ալիքը ցուցադրել է Կոստոմայում «զինվորական պատիվներով» 28-ամյա դեսանտային Անատոլի Տրավկինի հուղարկավորության մասին սյուժեն: Նրանց տվյալներով՝ դրանից մոտ մեկ ամիս առաջ նա արձակուրդ է վերցրել և մեկնել Դոնբաս՝ չտեղեկացնելով ոչ կնոջը, ոչ էլ զորամասի ղեկավարությանը[167]։ «Քաղաքացի։ Բանակ։ Իրավունք», պայմանագիրն ուղղակիորեն արգելում է զինծառայողներին մասնակցել մարտական գործողություններին արձակուրդի ժամանակ: Դրանով իսկ դեսանտավորը, մեկնելով Դոնբաս, այդ դեպքում պետք է Խաբեր հրամանատարությանը և չէր կարող հույսը դնել սոցիալական երաշխիքների և վճարումների վրա՝ վիրավորվելու կամ զոհվելու դեպքում, ինչպես նաև հետմահու զինվորական պատվի տրամադրման վրա[168]։

Հոկտեմբերի 9-ին ՄԱԿ-ի զեկույցում հայտարարվել է, որ օգոստոսի 24-ի և սեպտեմբերի 5-ի միջև, երբ ուժեղացել են մարտերը, ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի զինված կազմավորումներն ուժեղացել են արտասահմանյան մարտիկների մեծ թվով, այդ թվում՝ Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիների[169]։

Ռուսաստանի դերը հակամարտության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուկրաինան, ԱՄՆ-ն և մի շարք այլ պետություններ, ինչպես նաև ՆԱՏՕ-ն[170], Եվրոպայի Խորհուրդը[171], ԵԱՀԿ ԽՎ-ն[172] և Եվրամիությունը[173] Ռուսաստանի Դաշնությանը մեղադրում են Դոնբասի զինված հակամարտությանը միջամտելու մեջ, մասնավորապես, ապստամբների կողմից մարտական գործողություններում կանոնավոր զորքերի օգտագործման, զենքի մատակարարման և ֆինանսական աջակցության մեջ: Ռուսաստանի ղեկավարությունը հետևողականորեն մերժում է այդ մեղադրանքները[174][175][176][177], հայտարարելով, որ Ռուսաստանը հակամարտության կողմ չէ[178]։

2014 թվականի ապրիլին Ռուսաստանին մեղադրում էին Ուկրաինայի հետ սահմանի մոտ զորքերի կենտրոնացման և Ուկրաինայի հարավ-արևելքում հակակառավարական ցույցերին մասնակցության մեջ: Անվտանգության խորհրդում Ուկրաինայի իրադրության քննարկման ընթացքում Անվտանգության խորհրդի շատ անդամներ պաշտպանել են այն վարկածը, որ Ռուսաստանը փորձում է ևս մեկ անգամ խաղարկել «Ղրիմի սցենարը»: ԱՄՆ պետդեպարտամենտը ՄԱԿ-ում քննարկումից անմիջապես առաջ ծավալուն հայտարարություն է տարածել «ռուսական հորինվածքներ, մաս երկրորդ. ևս 10 ստահոդ հայտարարություն Ուկրաինայի մասին», որում ասվում էր, որ Ուկրաինայի արևելքում տեղի ունեցող իրադարձությունները ծրագրվել են ռուսական իշխանությունների կողմից:  Պետդեպարտամենտի պնդմամբ՝ «ցուցարարների» զգալի մասը «կամավորներ» էին, որոնք ժամանել էին Ռուսաստանից, իսկ որոշ ցուցարարներին վճարում էին անկարգություններին մասնակցելու համար[179][180]։

Ռուսաստանի պաշտոնական ղեկավարության, մասնավորապես, նախագահ Վլադիմիր Պուտինի[181] և արտաքին գործերի նախարարության դիրքորոշումը կայանում է նրանում[182], որ Դոնբասում ուկրաինական ղեկավարությունը իր իսկ ժողովրդի դեմ ռազմական պատժիչ գործողություն է իրականացնում[181][183][184]: Բացի այդ, Վլադիմիր Պուտինը հետևողականորեն հերքում է Դոնբասում ռուսական բանակի, Ռուսաստանի Դաշնության կանոնավոր զորքերի ներկայությունը[185], սակայն վերապահումներով, որ Դոնբասում «ստեղծվել են որոշակի ռազմական ոստիկանական կազմավորումներ, որոնք ինքնաբավ են և պատրաստ են հետ մղել Դոնբասի դեմ ցանկացած լայնածավալ ռազմական գործողություններ»[186][187]։

2015 թվականի նոյեմբերին հայրենիքի պաշտպանների համառուսաստանյան հակաահաբեկչական ֆորումի ժամանակ, որը տեղի է ունեցել Մոսկվայում, ԴԺՀ պաշտպանության նախկին նախարար, Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացի Իգոր Գիրկինը (Ստրելկով) հայտարարել է. «մեզ մոտ ճակատ է մնում Ուկրաինայում, և բոլոր նրանք, ովքեր փորձում են գիծ անցկացնել ժողովրդական հանրապետությունների և Ռուսաստանի միջև, կեղծավորներ են: Մենք պետք է պայքարենք այդ ուղղությամբ»: Բնական է, որ Ռուսաստանը այս կամ այն չափով կռվում Է Դոնբասում։ Ամբողջ աշխարհն այդ մասին գիտի, միայն ներքին սպառման համար ենք ժողովրդին փորձում բացատրել, որ ոչ մի պատերազմ չկա, և որ մենք ոչ թե կռվում ենք, այլ կռվում են ինչ-որ ժողովրդական հանրապետություններ, որոնք, իբր, ինքնուրույն են։ «Ժամանակն է, վերջապես, բացահայտորեն առերեսվել, որ Ռուսաստանն այնտեղ պատերազմ է վարում, և որ այդ պատերազմը մեզ պետք է հաղթել»[188]։

ՆԱՏՕ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014 թվականի օգոստոսի 22-ին ՆԱՏՕ-ի պաշտոնական ներկայացուցիչը The New York Times-ին[189] տված հարցազրույցում հայտարարել էր, որ ռուսական բանակը վերջին մի քանի օրերին Ուկրաինայի հետ սահմանով է ուղարկել հրետանային զորամասեր, որոնք համալրված են սեփական զինծառայողների հաշվարկներով, և դրանք, նրա խոսքով, օգտագործում է ուկրաինացի ուժայինների ստորաբաժանումների գնդակոծման համար[190]: Նույն օրը ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Անդերս Ֆոգ Ռասմուսենը հայտարարել է, որ տվյալներ ունի ռուս-ուկրաինական սահմանով տանկերի, զրահամեքենաների, հրետանու տեղափոխման մասին, որոնք ստացվում են անմիջապես ապստամբներին, ինչպես նաև որ ՆԱՏՕ-ն տագնապալի տեղեկություններ ունի Ուկրաինայի հետ սահմանին ռուսական զորքերի կուտակումների մասին[190]: Օգոստոսի 23-ին Իգոր Կոնաշենկովը հայտնել էր, որ պարոն Ռասմուսենի և նրա մամուլի խոսնակի հայտարարությունները «մեկնաբանելը... ըստ էության իմաստ չունի»[191]:

Օգոստոսի 28-ին Եվրոպայում ՆԱՏՕ-ի միացյալ ուժերի շտաբի ներկայացուցիչը հայտարարել էր, որ «ավելի քան հազար ռուս զինծառայողներ են կռվում Ուկրաինայում» և դա «շատ համեստ գնահատական է»[192]։ ԵՄ-ում Ռուսաստանի մշտական ներկայացուցիչ Վլադիմիր Չիժովը BBC-ի եթերում ասել է, որ «ՆԱՏՕ-ն մինչ այժմ չի ներկայացրել գոնե մեկ ապացույց, ինչպես նաև ԱՄՆ-ը, Եվրամիությունը կամ որևէ մեկը», նա նաև կարծիք է հայտնել, որ «ապատեղեկատվության տարածումը ԶԼՄ-ների ուղիներով և Կիևից ուղղակիորեն» համընկնում է ԵՄ-ի մակարդակով կարևոր հանդիպումների հետ[193]:

2014 թվականի նոյեմբերի 12-ին Ֆիլիպ Բրիդլավը հայտնել էր այն մասին, որ ՆԱՏՕ-ի նախորդ 2 օրերի ընթացքում գրանցել է Ուկրաինայի արևելք մի քանի շարասյունների ժամանում՝ Ռուսաստանից ռազմական տեխնիկայով և զինվորականներով[194]։ Նրա տվյալներով՝ մինչ այդ Ուկրաինայի հարավ-արևելքի տարածքում գտնվել է 250-300 ռուս զինվորական մասնագետ[195]։

ԵԱՀԿ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014 թվականի օգոստոսի 28-ին Ռոստովի մարզում ԵԱՀԿ առաքելության ղեկավար Պոլ Պիկարը, մեկնաբանելով ուկրաինական ԶԼՄ-ների հաղորդումները ռուսական ռազմական տեխնիկայի՝ Ուկրաինա տեղաշարժվելու մասին, հայտնել էր, որ «Գուկովո» և «Դոնեցկ» անցակետերում դիտորդները նման բան չեն տեսել[196]: 2015 թվականի փետրվարի 13-ին ԵԱՀԿ-ի գլխավոր քարտուղար Լամբերտո Զանիերը, ելույթ ունենալով Կիևում կայացած խորհրդաժողովում, հայտարարել է. «եթե դուք հարցնեք, թե արդյոք ես տեսել եմ ռուսական ստորաբաժանումների շարժումն ու տեղաբաշխումն այդ տարածքում, ապա ես կասեմ, որ չեմ տեսել։ Բայց եթե դուք հարցնեք, թե արդյոք ես տեսել եմ մարտական գործողությունների մասնակիցներին և այն սպառազինությունը, որը ստացվում է, ըստ ամենայնի, Ռուսաստանից, ես կասեի «այո», ես տեսել եմ»։ Նա նաև հավելել է, որ դիտորդների աշխատանքում կան մի շարք սահմանափակումներ, մասնավորապես, նրանց տեղաշարժի բարդությունը այն տարածքում, որտեղ մարտական գործողություններ են ընթանում[197][198][199]։

2015 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Լուգանսկի մարզի Կրուգլիկ գյուղի ապստամբների զինափորձարանում «Բուրատինո» համազարկային կրակի ծանր կրակային համակարգը հայտնաբերվել է ԵԱՀԿ դիտորդների կողմից «Մինսկի համաձայնությունների կատարման համալիր միջոցառումների» իրականացման ժամանակ[200]: 2015 թվականի հոկտեմբերի 2-ին «Ռոյթերս» գործակալությունը հայտնել էր, որ Ռուսաստանի Պաշտպանության նախարարությունը չի պատասխանել նրանց գրավոր հարցմանը, թե արդյոք «Բուրատինոն» եղել է ինքնահռչակ ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի կազմավորումների կողմից[201]: Գործակալությունում նաև նշել են, վկայակոչելով Ջեյնի տեղեկատվական կենտրոնի և Ստոկհոլմի խաղաղության խնդիրների հետազոտման ինստիտուտի տվյալները, որ «...նման համակարգեր արտադրում է միայն Ռուսաստանը, դրանք Ուկրաինա չեն արտահանվել մինչև Դոնբասի հակամարտության սկսվելը»[202]:

2016 թվականի սեպտեմբերին Զանիերը կրկին հայտարարել էր, որ չի կարող հաստատել Դոնբասում ռուսական զորքերի ներկայությունը[203][204][205]։ 2016 թվականի նոյեմբերին ԵԱՀԿ ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Հաուգը հայտարարել էր, որ ԵԱՀԿ առաքելությունը Ուկրաինայի արևելքում ռազմական գործողություններին ռուսական զորքերի մասնակցության համոզիչ ապացույցներ չունի[206][207]։

2018 թվականի հոկտեմբերին Ալեքսանդր Հաուգը հայտարարել էր, որ ԵԱՀԿ առաքելության աշխատակիցները արձանագրել են տվյալներ, որոնց համաձայն Ուկրաինայի իշխանությունների կողմից չենթարկվող տարածքում կան սպառազինությունների տարբեր տեսակներ, որոնք ռուսական ծագում ունեն: Խուգայի խոսքով՝ առաքելությունը խոսել է գերիների հետ, որոնք պահվում են Ուկրաինայի Զինված ուժերի զինծառայողների կողմից: Այս գերիները պնդում են, որ «նրանք Ռուսաստանի կանոնավոր զորքերի ներկայացուցիչներ են և ռոտացիոն հիմունքներով գտնվում են Ուկրաինայում»[208][209]։

ՄԱԿ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014 թվականի օգոստոսի 28-ին ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի ներկայացուցիչ Ստեֆան Դյուժարիկը, պատասխանելով Ուկրաինա ռուսական զորքեր մտցնելու մասին հաղորդագրությունների մասին հարցին, հայտարարել է, որ հնարավորություն չունի «հաստատ հաստատել, թե ով է գտնվում սահմանի որ կողմում»[210][211]։

ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի վարչության մոնիթորինգային առաքելությունն իր զեկույցներում հայտնել Է Ուկրաինայի արևելքում զինված հակամարտությանը Ռուսաստանից զինծառայողների մասնակցության մասին[212][213]։

2016 թվականի նոյեմբերի 20-ին Միջազգային քրեական դատարանը նախնական եզրակացությունների շրջանակներում Դոնբասի հակամարտությունը դասակարգել է որպես միջազգային, ինչպես նաև նշել է 2014 և 2015 թվականներին ռազմական գործողությունների էքսկալացիայի կապը ՌԴ-ի կողմից զորքերի, ֆինանսների և զենքի աջակցությամբ[214]։

2017 թվականի մարտի 6-ին ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանը սկսել է «Դոնբասում ահաբեկչության ֆինանսավորման» գործով Ուկրաինայի հայցի քննությունը[215]։

ԱՄՆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2017 թվականի դեկտեմբերին ելույթ ունենալով Ատլանտյան խորհրդում՝ ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Ռեքս Թիլերսոնը հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ն ուժի մեջ կթողնի հակառուսական պատժամիջոցների գործող ռեժիմը «այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի դադարել ռուսական ներխուժումն Ուկրաինա և մինչև նրա տարածքային ամբողջականությունը վերականգնվի»[216]։

2019 թվականի փետրվարին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը գործարկել է «Ուկրաինայում Ռուսաստանի ագրեսիայի հակազդումը» (Countering Russia’s Aggression in Ukraine) անվանումով քարոզչական կայքը[217][218]։

Ուկրաինա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014 թվականի հունիսի 7-ին Ուկրաինայի ԱԳՆ-ն պաշտոնապես բողոքի նոտա է հանձնել Ուկրաինայում Ռուսաստանի գործերի ժամանակավոր հավատարմատարին։ Նոտայում ուշադրություն է դարձվել սահմանապահ ծառայության և Ռուսաստանի այլ իրավասու մարմինների անգործությանը, որոնք չեն խոչընդոտում զինված կազմակերպված կազմավորումների և անձանց անօրինական տեղափոխմանը Ուկրաինայի տարածք[219]։ Նույն օրը ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հրահանգ է տվել Ռուսաստանի Անվտանգության դաշնային ծառայության սահմանապահ ծառայությանը ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները Ուկրաինայի հետ ՌԴ պետական սահմանի պահպանության ռեժիմի ուժեղացման ուղղությամբ՝ ապօրինի անցումները բացառելու նպատակով[220]։

2015 թվականի հունվարի 29-ին Ուկրաինայի Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Վիկտոր Մուժենկոն մամուլի ասուլիսում հայտարարել է, որ իրեն հայտնի են ԴԺՀ և ԼԺՀ զինված կազմավորումների կազմում առանձին ռուս զինծառայողների և ՌԴ քաղաքացիների մարտական գործողություններին մասնակցելու փաստերը, սակայն նշել է, որ «այսօրվա դրությամբ» ուկրաինական բանակը չի կռվում կանոնավոր ռուսական բանակի ստորաբաժանումների հետ[221][222][223]։ 2015 թվականի ապրիլին Ուկրաինայի պաշտպանության նախարարության մամուլի ծառայությունը հարցազրույց էր հրապարակել Մուժենկոյի հետ, որտեղ նա հայտարարել էր, որ իր խոսքերը «դուրս են մղվել համատեքստից», և որ այժմ նա ունի փետրվարյան մարտերին Չեռնուխինո, Լոգվինովո և Դեբալցևո բնակավայրերի շրջանում ռուսական կանոնավոր զորքերի մասնակցության հաստատված փաստեր: Բացի այդ, նրա պնդմամբ, Ուկրաինայի տարածքում ներկայումս գտնվում են կենտրոնական ռազմական օկրուգի 2-րդ գվարդիական համազորային բանակի 15-րդ առանձին գվարդիական մոտոհրաձգային բրիգադը, 8-րդ առանձին գվարդիական մոտոհրաձգային բրիգադը, 98-րդ գվարդիական օդադեսանտային դիվիզիայի 331-րդ գվարդիական պարաշյուտային-դեսանտային գունդը և ռուսական այլ մասեր[224]։

2015 թվականի ապրիլի 17-ին Ուկրաինայի պաշտպանության նախարար, գեներալ-գնդապետ Ստեփան Պոլտորակը լրագրողներին հայտարարել է. «ռուսական զորքերը Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի տարածքում մնում են նույն կազմում, անցկացնում են ռոտացիա, նախապատրաստություն ահաբեկչական խմբավորումների հետ միասին: Մենք հետևում ենք նրանց տեղաշարժին, և մենք գիտենք, թե որտեղ են նրանք։ Նրանք պլանավորում են անցկացնել ռոտացիա, այնպես որ, նրանց թիվը մինչ օրս չի աճել ճշգրիտ»[225]։

2017 թվականի հուլիսին Ուկրաինայի ժամանակավոր օկուպացված տարածքների և ներքին տեղահանված անձանց հարցերով փոխնախարար Գեորգի Տուկան հայտարարել էր, որ Ուկրաինայի իշխանությունները չեն կարող իրավաբանորեն ապացուցել ռուսական զորքերի ներկայությունը Ուկրաինայի արևելքում[226][227]։

Ֆրանսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականի մարտի 25-ին Ֆրանսիայի ռազմական հետախուզության վարչության ղեկավար, գեներալ Քրիստոֆ Գոմարը, ելույթ ունենալով Ֆրանսիայի Ազգային ժողովում պաշտպանության հարցերով հանձնաժողովի նիստում, հայտարարել է, որ վարչության տվյալներով՝ ոչինչ չի հաստատել Ուկրաինա ներխուժման ռուսական պատրաստությունների մասին ՆԱՏՕ-ի հաղորդումները. «ռուսները չեն տեղակայել ոչ հրամանատարական կետեր, ոչ էլ թիկունքային աջակցության ստորաբաժանումներ, այդ թվում դաշտային հոսպիտալներ, որոնք թույլ կտային ռազմական ներխուժում իրականացնել»,- պարզաբանել Է գեներալը՝ պատասխանելով խորհրդարանական հանձնաժողովի հարցերին[228][229][230]։

2017 թվականի հունիսի 26-ին Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնը Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոյի հետ Փարիզում կայացած ճեպազրույցի ժամանակ հայտարարել էր, որ Ուկրաինայի արևելքում ագրեսոր է հանդես գալիս ՌԴ-ն, և դա հանրահայտ փաստ է. «ագրեսիան գալիս է Ռուսաստանից, այսինքն ագրեսորը Ուկրաինան չէ: ագրեսորը չի կարող լինել Ուկրաինայի նախագահը: Մենք նաև ընդունում ենք, որ Ղրիմի անեքսիան անօրինական է, նշանակում է, որ մենք բոլորս գիտենք, թե ով է սանձազերծել պատերազմը և ով է ստեղծել այդ իրավիճակը, և ինչ իրավիճակում ենք գտնվում»[231]։

Հակամարտության ժամանակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զինված դիմակայության սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014 թվականի ապրիլի 6-ին Ուկրաինայի հարավ-արևելքում փետրվարի վերջից տեղի ունեցած զանգվածային հակակառավարական ցույցերի ընթացքում նրանց մասնակիցներն անցել են ակտիվ գործողությունների՝ գրավելով մի շարք վարչական շենքեր Խարկովի, Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերում[232]։

Ապրիլի 7-ին Դոնեցկում հռչակվեց Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետությունը[233], մայիսի 11-ին նշանակվեց Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության ինքնորոշման հանրաքվեի անցկացումը: Նույն օրը Խարկովում ցուցարարները անվստահություն են հայտնել մարզխորհրդի պատգամավորներին և ընտրել Խարկովի տարածքային համայնքի «այլընտրանքային պատգամավորներին», որոնք հռչակել են Խարկովի Ժողովրդական Հանրապետության ստեղծումը, որը «այլ պետությունների հետ հարաբերություններ կկառուցի միջազգային իրավունքին համապատասխան»[234]։

Ապրիլի 7-ի օրվա երկրորդ կեսին Ուկրաինայի նախագահի պաշտոնակատար Ալեքսանդր Տուրչինովը հեռուստաուղերձում հայտարարել է, որ Լուգանսկում, Դոնեցկում և Խարկովում վարչական հաստատություններ զենքով գրաված մարդկանց նկատմամբ երկրի իշխանությունները «հակաահաբեկչական միջոցառումներ» կանցկացնեն[235][236]։

Ապրիլի 8-ին Ուկրաինայի իշխանությունները գործողություն են իրականացրել Խարկովում՝ վերականգնելով իրավիճակի վերահսկողությունը։ Ուժային ստորաբաժանումները գրավել են մարզպետարանի շենքը՝ այնտեղ ձերբակալելով մի քանի տասնյակ ակտիվիստների[237][238][239][240][241]։

Ապրիլի 11-ի լույս 12-ի գիշերը մի խումբ զինված ակտիվիստներ Իգոր Ստրելկովի գլխավորությամբ անցել են Ուկրաինայի սահմանը[242][243]։ Ապրիլի 12-ի առավոտյան Ստրելկովի խումբը ռազմավարական կարևոր կետ է գրավել՝ Սլավյանսկ քաղաքը, որն այդ օրվանից դարձել է Դոնեցկի մարզում ապստամբների և կառավարական զորքերի դիմակայության կենտրոնը:

Ապրիլի 13-ին Ենակիևո[244], Մակեևկա[245] և Մարիուպոլ[246] քաղաքներում ցուցարարները ապստամբների և տեղի միլիցիայի անգործության աջակցությամբ գրավել են քաղաքային վարչակազմերի շենքերը և բարձրացրել ԴԺՀ-ի դրոշները: Ապրիլի 14-ին ԴԺՀ-ի ուժերի վերահսկողության տակ են անցել Գորլովկա[247], Խարտիզ[248], Ժդանովկա և Կիրովսկոե[249]:

Մարիուպոլում հակամարտության սկզբից ի վեր հակամարտող ուժերը վերահսկում էին միայն առանձին զորամասեր և վարչական շենքեր, ուստի քաղաքի վերահսկողության կարգավիճակը անորոշ էր մնում մինչև հունիսի 13-ը, երբ «Ազով» գումարտակը ուկրաինացի ուժայինների և զրահատեխնիկայի աջակցությամբ մաքրեց Դոնեցկի ապստամբներից Մարիուպոլի քաղաքային կենտրոնը[250]։

Ապրիլի 27-ին Լուգանսկում հայտարարվել է Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետության ստեղծման մասին[251][252][253]։ Ապրիլի 29-ին Լուգանսկում ցուցարարները վերահսկողության տակ են վերցրել մարզպետարանը[254], դատախազությունը[255] և ՆԳՆ մարզային վարչությունը[256]:

Իրենց իրավական կարգավիճակն ամրապնդելու համար ինքնահռչակ հանրապետությունները մայիսի 11-ին հանրաքվեներ են անցկացրել Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերում և, նրանց կազմակերպիչների հայտարարությունների համաձայն, մասնակցել են համապատասխանաբար 75 % և 75 %-ը և «կողմ» քվեարկածների թիվը՝ 89 % և 96 %-ը[257]։

Դիմակայություն Դոնեցկում և մարտեր Դոնեցկի օդանավակայանի համար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014 թվականի ամռանը ԴԺՀ-ի կողմնակիցները վերահսկողություն են հաստատել Դոնեցկի նկատմամբ՝ այն մաքրելով Ուկրաինայի ԶՈՒ-ի և ՆԳՆ-ի մնացած ստորաբաժանումներից զինված կազմավորումների օգնությամբ, որոնք ճեղքել են շրջափակված Սլավյանսկից: Երկարատև և արյունալի բնույթ են կրել մարտերը Դոնեցկի օդանավակայանի համար, որը փաստացի ավերակների կույտ է դարձել, սակայն Ուկրաինայի ԶՈՒ-ն ծանր զենքից քաղաքի գնդակոծման համար օգտագործվել է: Ուկրաինական կողմի համար օդանավակայանի վերահսկողության պահպանումը խորհրդանշական նշանակություն է ձեռք բերել և դարձել է հզոր քարոզչական գործոն։ ԴԺՀ-ի զինված կազմավորումներին հաջողվել է 2015 թվականի հունվարին օդակայանի տարածքից դուրս բերել Ուկրաինայի ԶՈՒ ստորաբաժանումներին:

Մինսկի առաջին համաձայնագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կադր՝ 2014 թվականի օգոստոսի 7-ին Լուգանսկի բնակելի տուն արկերի ընկնելու տեսագրությունից

Մի քանի օր անց այն բանից հետո, երբ Պետրո Պորոշենկոն հաղթանակ տարավ նախագահական ընտրություններում, ուկրաինական իշխանությունների հայտարարած հակաահաբեկչական գործողությունը ինքնահռչակ Դոնեցկի և Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետությունների կողմնակիցների դեմ ձեռք բերեց լայնածավալ ռազմական գործողությունների բնույթ: Ելույթ ունենալով սեփական երդմնակալության ժամանակ՝ Պորոշենկոն մի կողմից խոստացել է, որ Դոնբաս շուտով խաղաղություն կգա, իսկ մյուս կողմից՝ ընդգծել է. «մենք ավազակների հետ չենք խոսի»[258]։

Սկզբում ուկրաինացի ուժայիններին ուղեկցում էր հաջողությունը՝ կիրառելով ծանր զրահատեխնիկա, հրետանի և մարտական ավիացիա, կանոնավոր զորքեր, Ազգային գվարդիա և կամավորական գումարտակներ, սկսեցին նեղացնել ապստամբներին՝ փորձելով տարանջատել նրանց պաշտպանության երկու հենասյուները՝ Դոնեցկը և Լուգանսկը, և կտրել նրանց Ռուսաստանի հետ սահմանից[259]։ Հունիսի 2-ին Լուգանսկի օդային հարձակում է տեղի ունեցել, որի հետևանքով զոհվել է ութ խաղաղ բնակիչ[260][261]։

Ամռան սկզբին ուժայինների և ապստամբների միջև մարտեր են ծավալվել ռուս-ուկրաինական սահմանի վերահսկողության համար։ Հունիսի 5-ին ապստամբներին հաջողվել է գրավել ուկրաինական սահմանային անցակետերի մի ամբողջ շարք:

2014 թվականի հուլիսի 18-ին Լուգանսկում հրետակոծության հետևանքով խաղաղ բնակչության շրջանում զոհեր են գրանցվել

Մինչև հունիսի 13-ը ապստամբները դուրս էին մղվել Մարիուպոլից, և ուկրաինացի ուժայինները «ժողովրդական հանրապետությունները» Ռուսաստանից մեկուսացնելու գործողություն էին ձեռնարկել:

Հուլիսի լույս 5-ի գիշերը ապստամբների ուժերը զրահատեխնիկայի շարասյունով և քաղաքացիական փախստականների ուղեկցությամբ դուրս են եկել շրջափակված Սլավյանսկից և տեղափոխվել հարևան Կրամատորսկ, որտեղից գրեթե անմիջապես ուղևորվել են Հորլովկա և Դոնեցկ[262][263]։ Ուկրաինայի զինված ուժերը հուլիսի 5-6-ը կարողացել են զբաղեցնել Սլավյանսկը, Կրամատորսկը, Դրուժկովսկին, Կոնստանտինովկան և Արտեմովսկը[264]։

Ամռան կեսին ապստամբները մի շարք հաջող հակագրոհներ ձեռնարկեցին, այսպես՝ Սաուր-Մոգիլյայի համար մարտերի և Կանաչապատումի տակ հրթիռային հարձակման արդյունքում Ուկրաինական զորքերն ընկան Հարավային կաթսայի մեջ։

Հուլիսի 17-ին Դոնեցկի մարզի Արևելքում տեղի է ունեցել Malaysia Airlines ավիաընկերության ինքնաթիռի կործանումը, որը Ամստերդամից Կուալա Լումպուր չվերթն Էր իրականացնում: Օգտվելով ողբերգության հետաքննության հետ կապված շփոթությունից՝ Ուկրաինական զորքերն իրենց վերահսկողության տակ են վերցրել Ռիժնոյե, Ձերժինսկ և Սոլեդար քաղաքները: Հուլիսի 22-ին ապստամբները նահանջել են Սևերոդոնեցկից, Լիսիչանսկից, Կիրովսկից և կես ժամից, կորցրել են վերահսկողությունը Սաուր-Մոգիլի նկատմամբ:

Օգոստոսին բեկում է տեղի ունեցել մարտական գործողություններում. սկզբում ապստամբները գրավել են Լուգանսկի մարզի հարավում գտնվող հատվածը, որը սահմանակից է Ռոստովի մարզին, իսկ ամսվա վերջին անցել են հակահարձակման[265]։

Օգոստոսի 10-ին Իլովայսկի համար մարտեր են սկսվել, որոնք ավելի ուշ ավարտվել են շրջապատով և զինված ուժերի խոշոր խմբավորման ոչնչացմամբ[271]։ Գնդակոծության տակ հայտնված խաղաղ բնակիչների ծանր վիճակը փոքր-ինչ հեշտացրել է Ռուսաստանի հումանիտար օգնությունը[272]։

Օգոստոսի 24-ին Ուկրաինայի անկախության օրը ապստամբները խոշոր հարձակում են ձեռնարկել Դոնբասի հարավում և դուրս եկել Ազովի ծով[273]։ Օգոստոսի 28-ին նրանք կարողացել են հսկողության տակ վերցնել Նովոազովսկը, ինչպես նաև Նովոազովսկի, Ստարոբեշևսկի, Ամվրոսիևսկի շրջանների մի շարք բնակավայրեր:

2014 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Դոնբասում ուկրաինական զորքերի բլոկպոստը

Սեպտեմբերի 1-ին ապստամբներն իրենց հսկողության տակ են վերցրել Լուգանսկի օդանավակայանը, որը 3 ամսվա ընթացքում պահել են Ուկրաինայի ԶՈՒ-ն[274]:

Սեպտեմբերի 5-ին Մինսկում բանակցություններից հետո ստորագրվեց այսպես կոչված «Մինսկի արձանագրությունը», որով հայտարարվում էր հակամարտության խաղաղ կարգավորման ուղղությամբ քայլերի կատարումը, մասնավորապես՝ երկկողմանի հրադադարը, Դոնբասի առանձին շրջանների ինքնակառավարման հատուկ կարգի մասին օրենքի ընդունումը, ԵԱՀԿ-ի կողմից ռուս-ուկրաինական սահմանի դիտարկումը, պատանդների ազատ արձակումը, համաներումը, ինչպես նաև հումանիտար իրադրության բարելավմանն ու տարածաշրջանի կենսագործունեության վերականգնմանն ուղղված միջոցների ձեռնարկումը[275]:

Սեպտեմբերի 16-ին Գերագույն Ռադան ձեռք բերված համաձայնության հիման վրա երկու օրենք է ընդունել՝ «Դոնբասի առանձին շրջանների ինքնակառավարման հատուկ կարգի մասին» և «Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզի տարածքում իրադարձությունների մասնակիցների նկատմամբ հետապնդումներ և պատիժ թույլ չտալու մասին»: Համաներման մասին օրենքի պարզաբանման մեջ նշվել է, որ այն տարածվում է Արևելքում մարտերին մասնակցած (բացառությամբ ծանր հանցագործությունների մեջ կասկածյալների և մեղադրյալների և «Բոինգի» կործանման մեղսակցության) վրա, որոնք օրենքի գործողության մեջ մտնելու սկզբից մեկ ամսվա ընթացքում վայր կդնեն զենքը և ազատ կարձակեն պատանդներին[276]։ Հատուկ կարգավիճակի մասին օրենքը նախատեսում էր ինքնակառավարման հատուկ կարգ 3 տարով, ռուսաց լեզվի օգտագործմանն աջակցելը, արդյունաբերական օբյեկտների և ենթակառուցվածքների վերականգնումը, նշված շրջաններում ՌԴ-ի հետ անդրսահմանային համագործակցությունը, տեղի բնակիչներից ժողովրդական ոստիկանության ստեղծումը[277]։

Մինսկի երկրորդ համաձայնագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետություն, 2015 թվականի ապրիլի 24
Դոնեցկի Պետրովի շրջանի ռմբակոծիչ ապաստարաններում ուղևորության ժամանակ

2015 թվականի հունվարի կեսերին վերսկսվել են լայնածավալ մարտական գործողությունները։ Դրան նախորդել է Վոլնովախայի մոտ ավտոբուսի գնդակոծումը:

Հունվարի 22-ին իրականացվել է Դոնեցկի հրետակոծությունը։ ԵԱՀԿ հատուկ մոնիթորինգային առաքելության հետազոտությունների համաձայն՝ գնդակոծությունն իրականացվել է ականանետից կամ հրետանային զենքից՝ հյուսիս-արևմտյան ուղղությունից[278]։ Նոր ուժով վերսկսվել են մարտերը Դոնեցկի օդանավակայանում, որն ավարտվել է օդանավակայանի տարածքի անցումը ԴԺՀ զինված կազմավորումների վերահսկողությանը: Ռազմաճակատի գիծը 1,5-2 կմ-ով տեղափոխվել է օդանավակայանի թռիչքուղուց դեպի հյուսիս։

Հունվարի 23-ին ԴԺՀ-ի ղեկավար Ալեքսանդր Զախարչենկոն հայտարարել Է Դոնեցկի մարզի սահմաններին հասնելու մտադրության մասին և միաժամանակ հրաժարվել է զինադադարի[279] և գերիների փոխանակման շուրջ բանակցություններ սկսելու հետագա նախաձեռնություններից[280]։

Հունվարի 24-ին ԴԺՀ-ի ղեկավարները հայտարարել են Դեբալցևի շրջանում ուկրաինական ուժերին շրջապատելու և Մարիուպոլի վրա հարձակում սկսելու մտադրության մասին: Նույն օրը Մարիուպոլում գնդակոծվել է «Արևելյան» միկրոշրջանը[281]։

Փետրվարի 10-ին կրակահերթ է տեղի ունեցել Կրամատորսկում հակաահաբեկչական գործողության շտաբի գտնվելու վայրի ուղղությամբ՝ ՌԶՕ-ի օգտագործմամբ։ Արդյունքում տուժել են նաև բնակելի շենքեր այդ շրջանում[282]։

Առավել ակտիվ մարտական գործողություններ են ծավալվել Դեբալցևայի շրջանում, որտեղ ապստամբները գրավել են մի շարք բնակավայրեր, այդ թվում՝ Ուգլեգորսկը:

Զինված դիմակայության այս փուլն ավարտվել է փետրվարի 12-ին Մինսկի համաձայնագրերի ստորագրմամբ, որոնք հայտնի են որպես «Մինսկ-2», որոնցում հայտարարվում էին փետրվարի 15-ից հրադադար, ծանր սպառազինությունների և հրետանու հետքաշում, ընտրությունների անցկացում՝ ուկրաինական օրենսդրությանը համապատասխան, օտարերկրյա զորքերի և տեխնիկայի դուրսբերում, տարածաշրջանի տնտեսական շրջափակման դադարեցում, բոլոր անօրինական խմբերի զինաթափում, Ուկրաինայի վերահսկողությանը սահմանի փոխանցում ընտրություններից հետո և սահմանադրական բարեփոխում ՝ հաշվի առնելով ինքնակառավարման առանձնահատկությունները Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի առանձին շրջաններում:

Չնայած հայտարարված հրադադարին և պայմանավորվածությունների ստորագրմանը, Դեբալցևի գրոհը շարունակվել է, և փետրվարի 18-ին Դեբալցևոն ամբողջությամբ անցել է ապստամբների հսկողության տակ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 «Украина: МККК призывает все стороны соблюдать нормы международного гуманитарного права - MKKK» (ռուսերեն)։ 2014-07-23։ Վերցված է 2019-07-19 
  2. «Украина: идет подготовка к масштабной операции по доставке гуманитарной помощи»։ Международный комитет Красного Креста։ 2014-15-08 
  3. Заявление МИД России по событиям на Украине на сайте МИД России, 29.08.2014
  4. Песков: не стоит преувеличивать влияние Путина на ополченцев Донбасса Արխիվացված է Հոկտեմբեր 1, 2015 Wayback Machine-ի միջոցով: :: РосБизнесКонсалтинг
  5. Турчинов объявил о начале антитеррористической операции на юго-востоке Украины // Вести.ua, 07.04.2014
  6. Правила ликвидации террористов в Украине
  7. 7,0 7,1 Турчинов подписал указ о начале антитеррористической операции
  8. 8,0 8,1 8,2 Турчинов объявил о начале силовой операции в Донецкой области // Лента.ру, 15.04.2014
  9. «Антитеррористическая операция в Харькове: хроника событий» (ռուսերեն)։ РИА Новости Украина։ 2014-04-08։ Վերցված է 2019-07-19 
  10. «ДНР провозгласила себя суверенным государством» (ռուսերեն)։ РИА Новости։ 2014-05-12։ Վերցված է 2014-05-12 
  11. «Луганск и Донецк проголосовали за независимость» (ռուսերեն)։ РИА Новости։ 2014-05-12։ Վերցված է 2019-07-19 
  12. 12,0 12,1 Газета РБК, 26.12.2014
  13. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Report on the human rights situation in Ukraine, 15 December 2014
  14. Минские соглашения делают вашингтонскими // Коммерсантъ, 13.02.2019.
  15. К проблеме Донбасса подходят миротворчески // Коммерсантъ, 21.09.2017.
  16. С Украиной так не договаривались // Коммерсантъ, 19.01.2018.
  17. Пётр Порошенко подписал закон о реинтеграции Донбасса // Коммерсантъ, 20.02.2018
  18. Красный Крест фактически признал, что на Украине идет гражданская война // ИТАР-ТАСС, 23.07.2014
  19. «Глава делегации Красного Креста в Украине: Мы оцениваем ситуацию на Донбассе как немеждународный вооруженный конфликт»։ Forbes Украина։ 2014-10-10։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-10-11-ին։ Վերցված է 2014-11-08 
  20. Ukraine: Mounting evidence of war crimes and Russian involvement // Amnesty International, 07.09.2014(անգլ.)
  21. «Украина: Множатся доказательства военных преступлений и российского вмешательства» (ռուսերեն)։ Վերցված է 2019-07-19 
  22. ООН: Жертвами конфликта на Востоке Украины стали почти 13 000 человек
  23. ООН: жертвами войны в Донбассе стали более 3,3 тыс. мирных граждан // Коммерсантъ, 03.11.2019
  24. Украине нужен новый старт // Deutsche Welle, 23.02.2014 // «Однако в густонаселенных регионах востока и юга Украины последним указам из Киева оказывается серьезное сопротивление. Здесь бывший президент пользовался политической поддержкой»
  25. Есть ли шанс удержать русскоязычную Украину? // Christian Science Monitor, перевод ИноСМИ.ру
  26. Положение в области прав человека и прав национальных меньшинств на Украине (отчёт БДИПЧ от 12 мая 2014 года)
  27. Яценюк объявил охоту на сепаратистов по всей стране // Vesti.ua, 16.03.2014
  28. Gordon M. Hahn Ukraine Over the Edge: Russia, the West and the “New Cold War”. — McFarland, 2018-01-14. — 368 с. — ISBN 9781476628752
  29. «Украина готовится отразить «вторую волну спецоперации РФ»»։ Reuters (ռուսերեն)։ 2014-04-07։ Վերցված է 2018-12-11 
  30. Российские диверсанты и сепаратисты подняли мятеж на востоке // ЛІГАБізнесІнформ, 13.04.2014
  31. «Турчинов ответит антитеррористической операцией на волнения востока Украины» (ռուսերեն)։ Интерфакс։ 2014-04-07 
  32. Турчинов: против взявших оружие применят антитеррористические меры | РИА Новости
  33. «МВД Украины: в Харькове проходит спецоперация» (ռուսերեն)։ РИА Новости։ 2014-04-08։ Վերցված է 2019-07-20 
  34. «Харьковская народная республика. Почему активизировалась дискуссия об угрозе дестабилизации в регионе»։ lenta.ru։ 2016-10-13։ Վերցված է 2019-07-20 
  35. «В Запорожье вернулись активисты, задержанные в Харькове за захват ОГА | Репортер UA»։ reporter-ua.com։ Վերցված է 2019-07-20 
  36. СНБО начинает масштабную АТО с привлечением Вооруженных Сил — Турчинов | Украинская правда
  37. СНБО решил начать антитеррористическую операцию с привлечением ВСУ, — Турчинов — Александр Турчинов — Украина | РБК Украина
  38. «СНБО принял решение привлечь войска к антитеррористической операции на востоке - Турчинов»։ // Укрінформ։ 2014-04-13։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-04-21-ին 
  39. Указ Президента Украины № 405/2014
  40. Александр Турчинов подписал указ о начале спецоперации на востоке Украины. И. о. президента лично возглавил штаб по её проведению // «Коммерсантъ» от 14.04.2014
  41. Секретарь СНБО Украины: батальон нацгвардии отбыл на «передовую» // РИА Новости, 15.04.2014
  42. Самопровозглашённые в Донецке и Луганске «народные республики» признаны террористическими организациями // «Эхо Москвы» — 2014. — 17 мая 2014.
  43. Порошенко объявил о начале операции объединённых сил в Донбассе
  44. 30 квітня розпочалась операція Об’єднаних сил із відсічі та стримування збройної агресії Росії на Донбасі — Президент підписав Указ(ուկր.)
  45. В Украине ввели военное положение
  46. Военное положение в Украине: указ Порошенко вступил в силу
  47. Заявление руководства Донецкой Народной Республики
  48. МВД Украины объявило о создании спецподразделений по охране порядка // РИА Новости, 15.04.2014
  49. В Украине создано 30 спецподразделений особого назначения — Арсен Аваков(ուկր.) // 17 июня 2014 года
  50. В АТО на востоке Украины принимают участие 50 тысяч украинских мужчин, — Яценюк — Zik, 11 августа 2014
  51. Аваков: почти 10 тыс. бойцов Нацгвардии и МВД участвуют в спецоперации // РИА Новости, 17.08.2014
  52. Батальоны Правого сектора не подчинены Украине — комбат — Корреспондент.net, 14 октября 2014
  53. На данный момент три добровольческих батальона никому не подчиняются — чиновник — «Главком», 09.10.2014 г.
  54. Батальоны ОУН и «Правого сектора» не могут легализовать из-за амбиций командиров,— Генштаб — Телеканал новостей «24», 10 февраля 2015
  55. Ярош и Правый сектор на блокпосту в зоне АТО — видео // Корреспондент.нет, 8 июля 2014
  56. ДУК «Правий сектор» адаптується до Збройних сил — заступник міністра оборони — Радіо «Свобода», 03.05.2015
  57. Бійці батальйону «ОУН» стали розвідниками у складі ЗСУ — ТСН, 18 травня 2015
  58. 58,0 58,1 Отряд «Погоня» воюет в Донбассе. Потерь нет Արխիվացված է Հոկտեմբեր 23, 2014 Wayback Machine-ի միջոցով: — Белорусский партизан, 04/09/2014
  59. Андрей Билецкий: «Половина „Азова“ говорит на русском языке. Но они умирают и убивают за Украину» // «LB.ua», 10.12.2014
  60. 60,0 60,1 Киев: против ополченцев воюют иностранные наемники // Вести.ру, 06.08.2014
  61. Кровавое сафари: иностранцы отстреливают украинцев, как животных // Вести.ру, 12.07.2014
  62. Задержанные испанцы: наемники из Испании воюют в батальоне «Азов»
  63. На Украине официально признали участие иностранцев в спецоперации
  64. Ополченцы захватили под Перевальском шведского наемника-неонациста
  65. Что делает шведский снайпер в украинском батальоне
  66. Батальйон «Донбас» просить про громадянство для іноземних добровольців // Радіо Свобода, 18.06.2014
  67. Полторак обещает помочь с гражданством бойцам, воюющим на стороне АТО | Украинская правда
  68. Вести. Ru: Киев признал, что за Украину воюют иностранные наемники
  69. Чеченцы из Австрии воюют на востоке Украины
  70. На Донбассе воюет батальон имени Джохара Дудаева — 24, 25 октября 2014
  71. Tschetschenen aus Österreich als Kämpfer in der Ostukraine // DiePresse.com
  72. Украина ищет в выданном боевике бойца. Закончено дело участника ИГ, экстрадированного в Россию // Газета «Коммерсантъ» № 52 от 26.03.2019
  73. 73,0 73,1 Белорусы пойдут воевать за Украину // Газета.Ру, 08.07.2014
  74. «Тактычная група «Беларусь» аб'яднае беларускіх дабраахвотнікаў ва Украіне» 
  75. Сражающиеся на Украине грузинские легионеры — кто они? — Русская служба Би-би-си, 16 января 2015
  76. ОБСЕ сообщила о грузинских наемниках в Донбассе // Коммерсантъ, 22.09.2016
  77. «Грузинский легион» вышел из состава бригады ВСУ // Коммерсантъ, 06.01.2018
  78. ВСУ отрицает существование особого «Грузинского легиона» // Коммерсантъ, 06.01.2018
  79. «Никогда не было». В ВСУ опровергли существование «грузинского легиона».
  80. Загреб: Хорватские добровольцы участвуют в боях на Украине
  81. Андрей Горянов, Ольга Ившина (2015-03-31)։ ««Боец „спецназа ДНР“: помощь России была решающей»»։ «Русская служба Би-би-си»։ BBC.com։ Վերցված է 2016-03-01 
  82. ««В ДНР назвали провокацией данные об участии военных из РФ в боях за Дебальцево»»։ «Говорит Москва»։ 2015-03-31։ Վերցված է 2016-03-01 
  83. Польський доброволець: Я вірю в Україну
  84. Полная версия эксклюзивного интервью главы МИД РФ Сергея Лаврова RT // RT
  85. Власть Украины усмирит Восток частной военной компанией // The Kiev Time. — 26 марта 2014
  86. МИД Украины: никакие иностранные граждане в АТО участия не принимают. lb.ua
  87. «Einsatz gegen Separatisten: Ukrainische Armee bekommt offenbar Unterstützung von US-Söldnern» (գերմաներեն)։ Spiegel։ 2014-05-11։ Վերցված է 2014-05-28 
  88. 88,0 88,1 «СМИ: На Украине воюют наёмники из охранной фирмы США»։ Deutsche Welle։ 2014-05-11։ Վերցված է 2014-05-28 
  89. СМИ: в спецоперации Киева на востоке Украины участвуют около 400 американских солдат
  90. Наёмники в Донбассе: наличие не доказано // Би-би-си
  91. EU Council conclusions on Ukraine
  92. Conclusions of the special meeting of the European Council, 16 July 2014
  93. 93,0 93,1 Ъ — «НАТО не стремится к конфронтации с Россией»
  94. Турчинов: Украина введет военное положение в случае обострения ситуации в Донбассе
  95. 95,0 95,1 95,2 95,3 95,4 95,5 95,6 95,7 95,8 95,9 Девять стран предоставили гуманитарную помощь украинской армии на 120 млн долларов — УНИАН, 12.03.2015
  96. 96,0 96,1 Украина станет противотанковой. Американские военные поставки могут изменить баланс сил в Донбассе // Коммерсантъ, 25.12.2017
  97. Организации Литвы и Латвии передали украинским военным 5 тонн гумпомощи  — LB.ua, 19 сентября 2014
  98. Грузия передала Украине 12 тонн гуманитарной помощи — Новое Время, 12 сентября 2014
  99. Lietuva perduos karinę paramą Ukrainai
  100. Александр Шарковский Война на юго-востоке Украины меняется качественно. Больше года длится противостояние ополчения Донбасса и вооружённых сил Незалежной. — Независимое военное обозрение, 22.05.2015.
  101. Изгнание Беса
  102. Десять донских казаков погибли под Луганском
  103. «Добровольцы — не наёмники»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-07-06-ին։ Վերցված է 2014-06-12 
  104. «Заява Міністерства закордонних справ України щодо виконання Мінських домовленостей»։ Прес-центр (ուկրաիներեն)։ МЗС України։ 2016-02-29։ Վերցված է 2016-03-01 
  105. Министр обороны Украины: «У пособников Путина танков больше, чем у Бундесвера»
  106. Дмитрий Гордон (2017-10-01)։ «Анатолий Матиос, главный военный прокурор Украины, в программе "Гордон". Выпуск от 01.10.2017»։ www.112.ua։ «112 Украина»։ Վերցված է 2017-10-02 
  107. «Матиос озвучил количество кадровых военных РФ, боевиков и оружия на Донбассе»։ www.112.ua։ «112 Украина»։ 2017-10-01։ Վերցված է 2017-10-02 
  108. Ополченцы сообщают о боях в районе КПП «Мариновка» на границе с Россией // Интерфакс/Ведомости, 24.07.2014
  109. Батальон Кальмиус
  110. Из чего состоит «ДНР»: схема иерархии сепаратистов. — Зеркало недели, 27 июня 2014
  111. Украинские силовики взяли Славянск и Краматорск под полный контроль — РБК, 06.07.2014
  112. Министр обороны ДНР Стрелков заявил о подготовке Донецка к обороне Արխիվացված է Հուլիս 14, 2014 Wayback Machine-ի միջոցով:. — РБК, 06.07.2014
  113. Разыскиваемый СБУ «Стрелок» признался, что привёл отряд в Славянск из Крыма. — Radio Free Europe/Radio Liberty, 12 июля 2014.
  114. Донбасс: силы самообороны намерены стоять до конца — Вести. Ru, 16.05.2014
  115. Стрелков покинул пост министра обороны ДНР — rus.DELFI.ee 11 сентябрь 2014
  116. В «ЛНР» сообщили о 3 погибших из-за обстрела базы батальона ополченцев // РИА Новости-Украина, 11.07.2014
  117. Андрей Смирнов Смена караула Харизматичные лидеры Новороссии ушли в тень // Профиль, 15.08.2014
  118. Александр Коц Министр обороны ЛНР: В армии юго-востока люди почти со всей Украины — и со Львова, и с Одессы // Комсомольская правда, 03.06.2014
  119. Народное ополчение Луганской области собирается в наступление на Запад — УНН, 22 апреля 2014
  120. Батальон «Призрак» на страже Луганска — Газета.ru
  121. Руслан МельниковВ ЛНР разоружилось подразделение «Русь» // Российская газета, 02.04.2015
  122. «В ЛНР был убит командир ГБР «Бэтмен» Александр Беднов - ИА REGNUM»։ ИА REGNUM (ru-RU)։ Վերցված է 2017-01-19 
  123. 123,0 123,1 По следам донбасских сепаратистов: кто воюет на стороне ДНР? — DW, 17.07.2014
  124. Ходаковский поддержал единство Украины — vz.ru, 13 августа 2014 г.
  125. Журналист рассказал, из кого состоит батальон «Восток». — УНИАН, 01.06.2014.
  126. Несколько волонтеров из Испании прибыли в Донецк для помощи населению
  127. Иностранцы: «Я приехал на Украину, чтобы воевать за…»Русская служба Би-би-си, 1 сентября 2014 г.
  128. На востоке Украины воюют более 100 граждан Германии
  129. Ультраправый сектор
  130. 130,0 130,1 130,2 130,3 Опрос dpa: В рядах сепаратистов на Украине есть восточные европейцы
  131. «ДНР и Киев обменялись пленными»։ TUT.BY 
  132. СБУ задержала Головореза из Бразилии, воевавшего за ДНР: видео
  133. Британца осудили в Манчестере за помощь ополченцам Донбасса
  134. За что воюют сербские четники на востоке Украины?
  135. «Сербские наемники: дело Принципа?»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-07-13-ին։ Վերցված է 2019-09-06 
  136. Война и мир Платона — Российская газета,11.09.2014
  137. «Мамай», боец батальона «Восток»: «Мы, осетины, православные. Те, кто хотят быть с Россией, — наши братья» — Дождь, 30 мая 2014
  138. К ополченцам на юго-востоке Украины присоединились бойцы израильского батальона «Алия»
  139. Посол Израиля в Украине: «Батальон „Алия“» не воюет на стороне сепаратистов
  140. «Батальон „Алия“» из Израиля никогда не воевал в Донбассе // Телеканал «Интер», 27.06.2014
  141. СБУ продовжує оприлюднювати дані найманців — учасників ЧВК «Вагнера»
  142. 142,0 142,1 Фермы для «диких гусей» — Новая газета, 11.06.2014
  143. Russian agitators infiltrate eastern Ukraine // USA Today, April 7, 2014
  144. Украинский кризис расколол российскую оппозициюРусская служба BBC, 5 июня 2014 г.
  145. Бенес Айо: боец «Интербригад»DELFI, 29 января 2015
  146. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ GazRuPog2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  147. Интервью с экспертом по вопросам националистических движений Вячеславом Лихачевым//Громадське телебачення, 19.08.2014
  148. В донецком аэропорту убит ПятницаВести.ру, 1 февраля 2015
  149. Казаки занимают Донбасс — Независимая газета, 21.05.2014
  150. Среди ополченцев в Луганске и Донецке есть добровольцы-ингуши — Евкуров
  151. Президент Ингушетии рассказал о воюющих на Украине ингушах
  152. Глава Северной Осетии рассказал, воюют ли осетины на востоке Украины
  153. Батальон Ляшко получил доказательство, что на Донбассе воюют кадыровцы Արխիվացված է Մայիս 30, 2014 Wayback Machine-ի միջոցով: // Укринформ
  154. 154,0 154,1 Chechens loyal to Russia fight alongside east Ukraine rebelsReuters, Dec 10, 2014
  155. Батальон «Смерть»: «У Новороссии будет свой гимн» Արխիվացված է Փետրվար 27, 2015 Wayback Machine-ի միջոցով: — Спектр, 19 ноября 2015
  156. «За два дня в Донецке погибли шесть человек - ополченцы и медики»։ РИА Новости։ 2014-05-30։ Վերցված է 2014-06-27 
  157. «Груз 200. Продолжение»։ Новая газета։ 2014-06-03։ Վերցված է 2014-06-27 
  158. Сепаратисты в Донбассе сообщают об усилении своих отрядов за счёт «резервов» в том числе из России
  159. Премьер ДНР рассказал о полученном из России подкреплении
  160. Ukraine rebel movement faces uncertain future
  161. В Кремле опровергли заявления премьера ДНР о поставках оружия из РФ
  162. Премьер ДНР поблагодарил армию за «поставки» военной техники
  163. Проханов А. А. «Кто ты, „Стрелок“?» // Завтра : газета. — 2014-11-20. — № 47 (1096).
  164. Премьер ДНР рассказал о воюющих на Украине российских добровольцах
  165. Максим Юсин, Янина Соколовская, Иван Сафронов, Сергей Горяшко Немощь обратилась за помощью
  166. Чуркин спустя десятки заседаний ООН признал, что на Донбассе воюют россияне
  167. Сегодня в Костроме похоронили десантника Анатолия Травкина, погибшего на востоке Украины
  168. Максим Солопов. Расследование РБК: откуда на Украине российские солдаты «РБК», 02.10.2014
  169. Report on the human rights situation in Ukraine 16 September 2014
  170. НАТО призывает Кремль прекратить «незаконную военную операцию» в Украине // Голос Америки
  171. Совет Европы признал присутствие российских войск в Украине — решение Комитета министров // Интерфакс-Украина
  172. «RESOLUTION ON HE CONTINUATION OF CLEAR, GROSS AND UNCORRECTED VIOLATIONS OF OSCE COMMITMENTS AND INTERNATIONAL NORMS BY THE RUSSIAN FEDERATION»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-07-14-ին։ Վերցված է 2015-10-01 
  173. Евросоюз призвал Россию немедленно вывести войска из Украины // УНИАН
  174. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated152 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  175. Постпред РФ при ОБСЕ заявляет о десяти российских военных на Украине // Интерфакс, 28.08.2014
  176. Минобороны России опровергло утверждения НАТО о участии военных РФ в конфликте на Украине // ИТАР-ТАСС, 23.08.2014
  177. Чижов: НАТО, США и ЕС не представили доказательств нахождения солдат РФ на Украине // ИТАР-ТАСС, 28.08.2014
  178. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated162 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  179. «Американская сторона постоянно ссылается на данные, предоставленные украинскими властями». Совбез ООН по предложению России провел экстренную встречу // «Коммерсантъ FM» от 14.04.2014
  180. Совбез ООН не поверил России. Госдепартамент США обвинил Москву по десяти пунктам // «Коммерсантъ» от 14.04.2014
  181. 181,0 181,1 Ведомости (2014-05-02)։ «МИД России потребовал немедленно прекратить»։ www.vedomosti.ru։ Վերցված է 2019-07-21 
  182. «Большая пресс-конференция Владимира Путина» (ռուսերեն)։ kremlin.ru։ Վերցված է 2019-07-21։ «В нашем общественном сознании то, что происходит на юго-востоке Украины, действительно карательная операция, но она проводится сегодняшними киевскими властями, а не наоборот» 
  183. «Путин пригрозил последствиями за "карательную операцию" на Украине»։ РБК։ Վերցված է 2019-07-21 
  184. «Путин потребовал прекратить «карательную операцию» на Украине»։ lenta.ru։ Վերցված է 2019-07-21 
  185. «Кремль вновь заверил в отсутствии российских войск на Украине»։ lenta.ru։ Վերցված է 2019-07-21 
  186. «Большая пресс-конференция Владимира Путина» (ռուսերեն)։ kremlin.ru։ Վերցված է 2019-07-21։ «Российской армии на территории Донбасса нет. Но там действительно созданы определённые военные милицейские формирования, которые являются самодостаточными и готовы отразить любые крупномасштабные военные акции против Донбасса. Мы считаем, что это соответствует интересам тех людей, которые проживают на этой территории...» 
  187. «Большая пресс-конференция Владимира Путина» (ռուսերեն)։ kremlin.ru։ Վերցված է 2019-07-21։ «Мы никогда не говорили, что там нет людей, которые занимаются решением определённых вопросов, в том числе в военной сфере, но это не значит, что там присутствуют регулярные российские войска. Почувствуйте разницу» 
  188. Гиркин: Россия воюет на два фронта «Росбалт», 17.11.2015
  189. Russia Moves Artillery Units Into Ukraine, NATO Says // The New York Times, 22.08.2014(անգլ.)
  190. 190,0 190,1 НАТО обвинило Россию в переброске артиллерийских расчетов на Украину Արխիվացված է Հոկտեմբեր 27, 2014 Wayback Machine-ի միջոցով: // РБК, 22.08.2014
  191. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ itar-tass%com2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  192. В НАТО заявили о российских военных на Украине // Интерфакс, 28.08.2014
  193. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ ReferenceA2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  194. Натовский военачальник сообщил о прибытии на восток Украины российской военной техники «Интерфакс», 12.11.2014
  195. 'Полина Химшиашвили'. Донбасс горячеет: Киев и ополченцы готовятся к возобновлению войны «РБК», 12.11.2014
  196. Представители ОБСЕ опровергли движение военной техники из России на Украину // Интерфакс, 28.08.2014
  197. Генсек ОБСЕ заявил, что не видел российских войск на востоке Украины
  198. Генсек ОБСЕ заявил, что не видел в Донбассе подразделений российской армии
  199. Fighting in the Ukraine persists before cease-fire deadline
  200. «Последние новости от Специальной мониторинговой миссии ОБСЕ в Украине на основе информации, поступившей по состоянию на 27 сентября 2015»։ ОБСЕ։ 2015-09-28։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-10-02-ին։ Վերցված է 2015-10-02 
  201. Лейва Мария (2015-10-02)։ «Наблюдатели ОБСЕ обнаружили на Украине систему залпового огня «Буратино»»։ РБК։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-10-02-ին։ Վերցված է 2015-10-02 
  202. Zverev Anton (2015-10-02)։ «Deadly Russian rocket system spotted in Ukraine for first time»։ Reuters։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-10-02-ին։ Վերցված է 2015-10-02 
  203. СММ ОБСЕ не подтверждает присутствие на Донбассе российских войск, — Заньер
  204. Loading
  205. Противник не найден: миссия ОБСЕ не обнаружила на Донбассе войска РФ | Мнения | АиФ Украина
  206. «Архивированная копия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-01-06-ին։ Վերցված է 2017-01-20 
  207. La situation dans le Donbass en Ukraine: entretien avec le chef de l’OSCE — RFI
  208. «Замглавы миссии ОБСЕ отрекся от слов о присутствии России в Донбассе»։ РБК։ Վերցված է 2018-10-26 
  209. Amy Mackinnon։ «Counting the Dead in Europe’s Forgotten War» (անգլերեն)։ Foreign Policy։ Վերցված է 2018-10-26 
  210. ООН не может подтвердить сообщения о вводе российских войск на Украину // ИТАР-ТАСС, 28.08.2014
  211. Daily Press Briefing by the Office of the Spokesperson for the Secretary-General
  212. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ UNUkrSev2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  213. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights Report on the human rights situation in Ukraine 15 November 2014
  214. Paul Roderick Gregory։ «International Criminal Court: Russia's Invasion Of Ukraine Is A 'Crime,' Not A Civil War» (անգլերեն)։ Forbes։ Վերցված է 2019-11-24 
  215. В Гааге в Международном суде ООН начнутся слушания по иску Украины против России
  216. «Мы вернёмся к теме Крыма». Рекс Тиллерсон считает невозможным изменение санкционного режима без решения украинского вопроса // «Коммерсантъ» от 13.12.2017
  217. Курт Волкер представил сайт о противодействии агрессии России на Украине // Коммерсантъ, 22.02.2019
  218. Countering Russia’s Aggression in Ukraine
  219. МИД вручил России ноту относительно нарушения режима на границе
  220. Путин поручил ФСБ усилить режим охраны госграницы с Украиной
  221. Муженко: Украина не воюет с регулярными частями армии РФ // РИА Новости Украина, 29.01.2015
  222. МУЖЕНКО: Є ФАКТИ УЧАСТІ ГРОМАДЯН РФ ТА РОСІЙСЬКИХ АРМІЙЦІВ У НЕЗАКОННИХ ЗБРОЙНИХ ФОРМУВАННЯХ НА ДОНБАСІ
  223. Украинские вооруженные силы не сражаются с регулярными частями ВС России — глава Генштаба ВСУ // Интерфакс, 29.01.2015
  224. Інтерв’ю начальника Генштабу ЗСУ генерал-полковника Віктора Муженка // Міністерство оборони України, 17.04.2015
  225. «Количество российских военных на Донбассе не изменилось», — генерал-полковник Степан Полторак // Міністерство оборони України, 17.04.2015
  226. «​Украина не может доказать присутствие войск РФ на Донбассе: сделано резонансное заявление»։ Апостроф (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-07-10 
  227. Киев признал, что у него нет доказательств присутствия армии РФ в Донбассе
  228. Глава военной разведки Франции: Россия никогда не готовила военного вторжения на Украину // ИТАР-ТАСС, 11.04.2015
  229. Французская разведка: Россия никогда не готовила вторжение на Украину // РИА Новости, 11.04.2015
  230. «Commission de la défense nationale et des forces armées» (ֆրանսերեն)։ Официальный сайт Национального собрания Франции։ 2015-03-25։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-04-11-ին։ Վերցված է 2015-04-15։ «L’OTAN avait annoncé que les Russes allaient envahir l’Ukraine alors que, selon les renseignements de la DRM, rien ne venait étayer cette hypothèse – nous avions en effet constaté que les Russes n’avaient pas déployé de commandement ni de moyens logistiques, notamment d’hôpitaux de campagne, permettant d’envisager une invasion militaire et les unités de deuxième échelon n’avaient effectué aucun mouvement. La suite a montré que nous avions raison car, si des soldats russes ont effectivement été vus en Ukraine, il s’agissait plus d’une manœuvre destinée à faire pression sur le président ukrainien Porochenko que d’une tentative d’invasion» 
  231. Макрон назвал Россию агрессором на востоке Украины // Интерфакс, 26.06.2017
  232. «Восстание Юго-Востока - с чего всё началось (ФОТО ВИДЕО)»։ Известия в Украине։ 2014-04-07։ Վերցված է 2014-05-01 
  233. «Донецк провозгласил себя суверенной республикой»։ Интерфакс։ 2014-04-07 
  234. В Харькове вслед за Донецком провозглашена «народная республика» // Лента.ру, 08.04.2014
  235. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ interfax7apr2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  236. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated32 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  237. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated22 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  238. «МВД Украины: в Харькове проходит антитеррористическая операция»։ Газета.ру։ 2014-04-08 
  239. «Для арестованных митингующих в Харькове устроили передачу вещей»։ РИА Новости։ 2014-04-11 
  240. «МВД: Среди захватчиков Харьковской ОГА — 14 ранее судимых»։ ЛІГАБізнесІнформ։ 2014-04-10։ Վերցված է 2014-04-11 
  241. Украинские силовики переходят в контрнаступление. Милиция взяла под контроль здание облгосадминистрации в Харькове // «Коммерсантъ» от 08.04.2014
  242. «Семнадцать километров мы шли маршем через границу»
  243. «Игорь Стрелков: в ночь с 11 на 12 апреля мы пересекли границу»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-28-ին։ Վերցված է 2017-04-16 
  244. Сепаратисты захватили городотдел милиции и горсовет в Енакиево. ЛИГАБизнесИноформ
  245. В Макеевке захватили мэрию
  246. В Мариуполе захвачено здание городского совета // 0629.com.ua
  247. В Горловке захватили милицию и водрузили российский флаг // Московский комсомолец : газета. — 14.04.2014.
  248. В Харцызске митингующие захватили мэрию. Росбалт, 14.04.2014.
  249. Частью Донецкой Народной Республики стали Ждановка и Кировское // Комсомольская правда : газета. — 14.04.2014.
  250. Во время перестрелки в Мариуполе ополченцы тяжело ранили бойца из «Азова». Вести, 13.06.2014.
  251. В Луганске объявлена народная республика. Лента. ру, 28.4.2014.
  252. Провозглашена «Луганская народная республика» (видео)
  253. Провозглашение акта независимости Луганской Народной республики
  254. Луганскую ОГА захватили в считанные минуты.
  255. В Луганске без боя захватили прокуратуру.
  256. ТАСС.
  257. В Луганской и Донецкой областях подвели итоги референдума Արխիվացված է Մայիս 15, 2014 Wayback Machine-ի միջոցով:.
  258. От Нормандии до Берлина. 19 октября состоялась очередная встреча лидеров Германии, Франции, России и Украины // Журнал «Коммерсантъ Власть» № 42 от 24.10.2016
  259. Три месяца войны: как шли бои на юго-востоке Украины
  260. Air attack on pro-Russian separatists in Luhansk kills 8, stuns city // CNN, 02.06.2014
  261. Последние новости от Специальной мониторинговой миссии ОБСЕ в Украине — на основе информации, полученной по состоянию на 28 мая 2014 г., 18:00 (по киевскому времени) | OSCE
  262. «Обстановка в Горловке, куда прибыли ополченцы из Славянска, спокойная»։ // Сетевое издание «РИА Новости»։ 5.07.2014։ Վերցված է 2015-11-07 
  263. «Мэрия Донецка призвала горожан не выходить из дома без необходимости»։ // Сетевое издание «РИА Новости»։ 5.07.2014։ Վերցված է 2015-11-07 
  264. Екатерина Мирная, Сергей Осипов. Переломный момент. После Славянска стороны опять сядут за стол переговоров? // Аргументы и факты. — 2014. — № 28 (1757) за 9 июля. — С. 2, 6. (Ստուգված է 7 Նոյեմբերի 2015)
  265. Мумин Шакиров «ДНР — фикция. Решения принимают другие» // Радио Свобода, 27.06.2014
  266. «Ukraine Suffers Harsh Defeat in Eastern Town»։ The Wall Street Journal։ 2 September 2014։ Վերցված է 3 September 2014 
  267. Ukraine: A Catastrophic Defeat
  268. «Pro-Russia rebels confident after making gains»։ The Washington Post։ 30 August 2014։ Վերցված է 3 September 2014 
  269. «Battle-hit Ukraine village picks up the pieces»։ The Washington Post։ 1 September 2014 
  270. «Russian soldier: 'You're better clueless because the truth is horrible'»։ The Guardian։ 3 September 2014։ Վերցված է 3 September 2014 
  271. См.[266][267][268][269][270]
  272. В Луганске начали раздавать российскую гумпомощь
  273. Ополченцы вышли к Азовскому морю в районе Новоазовска
  274. Ополченцы взяли аэропорт Луганска после трех месяцев осады Արխիվացված է Սեպտեմբեր 3, 2014 Wayback Machine-ի միջոցով: // РБК, 01.09.2014
  275. Оригинал протокола
  276. Трудности статуса: парламент Украины принял законы о Донбассе | РИА Новости
  277. Офіційний портал Верховної Ради України
  278. «Spot report by the OSCE Special Monitoring Mission to Ukraine (SMM), 22 January 2015: Shelling Incident on Kuprina Street in Donetsk City» (անգլերեն)։ ОБСЕ։ 22.01.2015։ Վերցված է 2015-01-23 
  279. Лидер ДНР объявил о планах «наступать до границ Донецкой области» // РБК, 23.01.2014
  280. Искатели отключений // Газета «Коммерсантъ» № 11 от 26.01.2015, стр. 1
  281. Spot report by the OSCE Special Monitoring Mission to Ukraine (SMM), 24 January 2015: Shelling Incident on Olimpiiska Street in Mariupol
  282. Ukraine conflict: Battles rage ahead of Minsk talks