Jump to content

Երիկամի փոխպատվաստում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Երիկամի փոխպատվաստում
Տեսակsurgical procedure type?
Ենթադասrenal replacement therapy? և organ transplantation?
ՄասնագիտությունՈւրոլոգիա, նեֆրոլոգիա
MeSHE02.870.500, E04.936.450.485 և E04.950.774.400
 Kidney transplantation Վիքիպահեստում

Երիկամի փոխպատվաստում, քրոնիկ երիկամային անբավարարության վերջնական փուլի լուծում: Երիկամի փոխպատվաստուման նպատակով դոնորները դասակարգվում են մահացած (նախկինում հայտնի որպես դիակային) կամ կենդանի՝ կախված դոնոր օրգանի աղբյուրից: Վերջինս էլ իր հերթին դասակարգվում է կենդանի-կապակցված կամ կենդանի-չկապակցված՝ պայմանավորված նրանով, թե արդյոք դոնորի և ռեցիպիենտ միջև ազգակցական կապ կա, թե ոչ: Երիկամի առաջին հաջող փոխպատվաստումը կատարվել է 1954 թվականին մի թիմի կողմից, որի կազմում էին վիրաբույժներ Ջոզեֆ Մյուրեյը և Հարթվել Հարիսոնը: Այս և այլ աշխատանքների համար Մյուրեյը 1990 թվականին արժանացել է բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակի[1]: 2018 թվականին ամբողջ աշխարհում կատարվել է մոտավորապես 95,479 երիկամի փոխպատվաստում, որի 36%-ը կատարվել է կենդանի դոնորներից[2]:

Երիկամի փոխպատվաստում ստանալուց առաջ երիկամի ՏԵԱ-ով (վերջավոր երիկամային անբավարարություն) անձը պետք է անցնի մանրակրկիտ բժշկական գնահատում՝ համոզվելու համար, որ նա բավականաչափ առողջ է փոխպատվաստման վիրահատության ենթարկվելու համար: Որից հետո, եթե անխուսափելի է փոխպատվաստումը, կարող են գրանցվել սպասման ցուցակում՝ մահացած դոնորից երիկամ ստանալու համար[3]: Սպասման ցուցակում գրանցվելուց հետո նրանք կարող են շատ արագ ստանալ նոր երիկամ, կամ կարող են ստիպված լինել սպասել երկար տարիներ։ Միացյալ Նահանգներում միջին սպասման ժամանակը երեքից հինգ տարի է[4]: Փոխպատվաստման վիրահատության ժամանակ նոր երիկամը սովորաբար տեղադրվում է որովայնի ստորին հատվածում։ Բուժառուի երկու երիկամները սովորաբար չեն հեռացվում, եթե դրա համար բժշկական հիմնավորում չկա[3]:

Երիկամի փոխպատվաստում ստացած ՏԵԱ ունեցող մարդիկ, որպես կանոն, ավելի երկար են ապրում, քան դիալիզ ստացողները և կարող են ունենալ կյանքի ավելի լավ որակ[5]։ Այնուամենայնիվ, երիկամի փոխպատվաստում ստացողները պետք է շարունակեն ընդունել իմունոսուպրեսորներ (իմունային համակարգը ճնշող դեղամիջոցներ) այնքան ժամանակ, քանի դեռ նոր երիկամը գործում է՝ կանխելու համար փոխպատվաստի մերժումը օրգանիզմի կողմից[5]։ Այս երկարատև իմունիտետի ընկճումը բարձր ռիսկ է վարակների և քաղցկեղի առաջացման համար[6]։ Երիկամի փոխպատվաստման մերժումը կարող է դասակարգվել որպես բջջային մերժում կամ հակամարմիններով միջնորդված մերժում։ Հակամարմիններով միջնորդված մերժումը կարող է դասակարգվել որպես գերսուր, սուր կամ քրոնիկ՝ կախված փոխպատվաստումից որքան ժամանակ է անցել։ Եթե կասկածվում է մերժում, պետք է կատարվի երիկամի բիոպսիա[6]։ Կարևոր է պարբերաբար վերահսկել նոր երիկամի ֆունկցիան՝ չափելով շիճուկային կրեատինինը և այլ թեստեր, դրանք պետք է կատարվեն առնվազն երեք ամիսը մեկ[6]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երիկամի փոխպատվաստման հնարավորության մասին ամենավաղ հիշատակումներից մեկը պատկանում է ամերիկացի բժշկական հետազոտող Սայմոն Ֆլեքսներին, ով 1907 թվականին Չիկագոյի համալսարանում իր «Պաթոլոգիայի միտումները» հոդվածում ընթերցելիս հայտարարել է, որ ապագայում հնարավոր կլինի վիրահատության միջոցով փոխարինել հիվանդ մարդու օրգանները առողջներով, այդ թվում՝ զարկերակները, ստամոքսը, երիկամները և սիրտը[7]:

1933 թվականին Ուկրաինայի Խերսոն քաղաքից վիրաբույժ Յուրի Վորոնին իրականացրեց մարդու երիկամի առաջին փոխպատվաստումը՝ օգտագործելով վեց ժամ առաջ մահացած դոնորից հեռացված երիկամը։ Նրա առաջին հիվանդը մահացավ երկու օր անց, քանի որ փոխպատվաստը անհամատեղելի էր ստացողի արյան խմբի հետ, հետևաբար մերժվեց[8]:

Միայն 1950 թվականի հունիսի 17-ին բժիշկ Ռիչարդ Լոլերը հաջողությամբ փոխպատվաստեց 44-ամյա Ռութ Թաքերին, ով ուներ երիկամների պոլիկիստոզ հիվանդություն, Իլինոյս նահանգի Էվերգրին Պարկի «Լիթլ Քամփանի օֆ Մերի» հիվանդանոցում[9][10]։ Նվիրաբերված երիկամը մերժվեց տասը ամիս անց, քանի որ այդ ժամանակ իմունոսուպրեսիվ թերապիան հասանելի չէր, միջանկյալ ժամանակահատվածը Թաքերի մյուս երիկամին հնարավորություն տվեց վերականգնվելու, և նա ապրեց ևս հինգ տարի[11]:

1952 թվականին Փարիզի Նեքեր հիվանդանոցում Ժան Համբուրգերի կողմից կենդանի հիվանդների միջև երիկամի փոխպատվաստում է իրականացվել, չնայած երեք շաբաթ անց երիկամը վնասվել է[12]։ Այս տեսակի առաջին իսկապես հաջող փոխպատվաստումը տեղի է ունեցել 1954 թվականին Բոստոնում։ Բոստոնի փոխպատվաստումը, որը կատարվել է 1954 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Բրիգամ հիվանդանոցում, կատարել են Ջոզեֆ Մյուրեյը, Ջ. Հարթվել Հարիսոնը, Ջոն Պ. Մերիլը և ուրիշներ։ Վիրահատությունը կատարվել է միաձվանի երկվորյակներ Ռոնալդի (դոնոր) և Ռիչարդ Հերիքի (ռեցիպիենտ) միջև, ինչը նվազեցրել է իմունային ռեակցիայի խնդիրները։ Այս և հետագա աշխատանքի համար Մյուրեյը 1990 թվականին ստացել է բժշկության Նոբելյան մրցանակ։ Ռիչարդ Հերիքը մահացավ փոխպատվաստումից ութ տարի անց (կապ չուներ փոխպատվաստման հետ)[13]։

1955 թվականին Չարլզ Ռոբը, Ուիլյամ Ջեյմս «Ջիմ» Դեմփսթերը (Սուրբ Մարիամ և Համերսմիթ, Լոնդոն) Մեծ Բրիտանիայում իրականացրին մահացած դոնորից մարդու առաջին փոխպատվաստումը, որը անհաջող ընթացք ունեցավ։ 1959 թվականի հուլիսին «Ֆրեդ» Փիթեր Ռեյփերը (Լիդս) Մեծ Բրիտանիայում կատարեց մահացած դոնորի առաջին հաջող (8 ամիս ապրելիություն) փոխպատվաստումը: Մեկ տարի անց՝ 1960 թվականին, Մեծ Բրիտանիայում տեղի ունեցավ կենդանի դոնորից երիկամի առաջին հաջող փոխպատվաստումը[14]:

1994 թվականի նոյեմբերին Օմանի Սուլթան Քաբուսի համալսարանական հիվանդանոցում հաջողությամբ իրականացվեց աշխարհի ամենաերիտասարդ դիակային երիկամի փոխպատվաստումը։ Փոխպատվաստումն իրականացվեց 33 շաբաթական նորածնի և 17 ամսական երեխայի միջև, որը գործեց 22 տարի[15]:

Մինչև 1964 թվականը, սուր մերժման կանխարգելման և բուժման համար դեղորայքի պարբերաբար կիրառման պատճառով, մահացած դոնորից փոխպատվաստում չէր կատարվում: Երիկամը փոխպատվաստման ամենահեշտ օրգանն էր՝ հյուսվածքների տիպավորումը պարզ էր, օրգանը համեմատաբար հեշտ էր հեռացնել և փոխպատվաստել, կենդանի դոնորները կարող էին օգտագործվել առանց դժվարության, իսկ ձախողման դեպքում երիկամային դիալիզը հասանելի էր 1940-ական թվականներից: Ինչպես բացատրվում է Թոմաս Սթարցլի 1992 թվականի հուշագրությունում, այս գործոնները բացատրում են, թե ինչու Սթարցլի թիմը և ուրիշները սկսեցին երիկամների փոխպատվաստումը՝ որպես պինդ օրգանների փոխպատվաստման առաջին տեսակ, որը կիրառվեց կլինիկական պրակտիկայում, նախքան լյարդի, սրտի և այլ փոխպատվաստման փորձերը:

Գենետիկորեն ոչ նույնական հիվանդների միջև օրգանների փոխպատվաստման հիմնական խոչընդոտը կայանում է ռեցիպիենտի իմունային համակարգում, որը փոխպատվաստված երիկամը կընդունի որպես «օտար» և անմիջապես կամ քրոնիկ կերպով կմերժի այն: Այսպիսով, իմունային համակարգը ճնշող դեղորայքի առկայությունը կարևոր էր: Այնուամենայնիվ, անհատի իմունային համակարգը ճնշելը, բացի դեղորայքի կողմնակի ազդեցություններից, այդ անհատին ավելի մեծ ռիսկի է ենթարկում վարակների և քաղցկեղի (մասնավորապես՝ մաշկի քաղցկեղ և լիմֆոմա) առաջացման տեսանկյունից:

Իմունոճնշիչ բուժման մեծ մասի հիմքը Պրեդնիզոլոնն է՝ կորտիկոստերոիդ: Պրեդնիզոլոնը ճնշում է իմունային համակարգը, սակայն դրա երկարատև օգտագործումը բարձր դեղաչափերով առաջացնում է բազմաթիվ կողմնակի ազդեցություններ, այդ թվում՝ գլյուկոզի անհանդուրժողականություն և շաքարային դիաբետ, քաշի ավելացում, օստեոպորոզ, մկանային թուլություն, հիպերխոլեստերեմիա և կատարակտ: Միայն Պրեդնիզոլոնը սովորաբար բավարար չէ փոխպատվաստված երիկամի մերժումը կանխելու համար: Այսպիսով, անհրաժեշտ են այլ, ոչ ստերոիդային իմունոսուպրեսիվ նյութեր։ Դրանք ներառում են՝ Ազատթիոպրին և Միկոֆենոլատ, ինչպես նաև Ցիկլոսպորին և Տակրոլիմուս:

Ցուցումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երիկամի փոխպատվաստման ցուցումը տերմինալ երիկամային անբավարարությունն է (ՏԵԱ), անկախ առաջնային պատճառից: Սա սահմանվում է որպես գլոմերուլյար ֆիլտրացիայի արագություն 15 մլ/րոպե/1.73 մ²-ից ցածր: ՏԵԱ-ին հանգեցնող տարածված հիվանդություններից են երիկամի անոթային հիվանդությունը, վարակը, շաքարային դիաբետը և աուտոիմունային վիճակները, ինչպիսիք են քրոնիկ գլոմերուլոնեֆրիտը և գայլախտը, գենետիկ պատճառներից են պոլիկիստոզ երիկամային հիվանդությունը և նյութափոխանակության մի շարք բնածին խանգարումներ: Ամենատարածված «պատճառը» իդիոպաթիկ է (այսինքն՝ անհայտ):

Շաքարային դիաբետը երիկամի փոխպատվաստման ամենատարածված հայտնի պատճառն է, որը կազմում է Միացյալ Նահանգներում երիկամի փոխպատվաստման դեպքերի մոտ 25%-ը: Երիկամի փոխպատվաստում ստացողների մեծամասնությունը փոխպատվաստման պահին գտնվում է դիալիզի (որովայնային դիալիզ կամ հեմոդիալիզ ) մեջ: Այնուամենայնիվ, քրոնիկ երիկամային անբավարարություն ունեցող անձինք, ովքեր ունեն կենդանի դոնոր, կարող են ենթարկվել նախնական փոխպատվաստման, նախքան դիալիզի անհրաժեշտությունը առաջացումը[6]:

Երիկամների դոնորների և ռեցիպիենտների գնահատում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ե՛վ երիկամի պոտենցիալ դոնորները, և՛ ստացողները մանրակրկիտ ստուգվում են՝ դրական արդյունքներ ապահովելու համար։

Փոխպատվաստման հակացուցումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երիկամի փոխպատվաստման հակացուցումներից են սրտային և թոքային անբավարարությունը, ինչպես նաև լյարդի հիվանդությունները և որոշ քաղցկեղներ: Ծխախոտի միաժամանակյա օգտագործումը և հիվանդագին ճարպակալումը նույնպես այն ցուցանիշների շարքում են, որոնք հիվանդին վիրաբուժական բարդությունների ավելի բարձր ռիսկի են ենթարկում:

Երիկամի փոխպատվաստման պահանջները տարբերվում են կախված ծրագրերից և երկրից: Շատ ծրագրեր տարիքային սահմանափակումներ են դնում (օրինակ՝ անձը պետք է լինի որոշակի տարիքից փոքր՝ սպասման ցուցակում ընդգրկվելու համար) և պահանջում են, որ անձը լինի լավ առողջական վիճակում (բացի երիկամային հիվանդությունից): Փոխպատվաստուման համար հակացուցում է լուրջ սրտանոթային հիվանդությունները, անբուժելի վարակիչ հիվանդությունները և քաղցկեղը: Բացի այդ, թեկնածուները սովորաբար ստուգվում են՝ պարզելու համար, թե արդյոք նրանք կհետևեն իրենց դեղորայքին, ինչը կարևոր է փոխպատվաստի գոյատևման համար: Հոգեկան հիվանդություն և/կամ թմրամոլության լուրջ շարունակական խնդիրներ ունեցող մարդիկ նույնպես կարող են բացառվել[14]:

Մի ժամանակ ՄԻԱՎ-ը համարվում էր փոխպատվաստման լիակատար հակացուցում: Կար մտավախություն, որ թուլացած իմունային համակարգ ունեցող անձի իմունային համակարգը կհանգեցնի հիվանդության զարգացմանը: Այնուամենայնիվ, որոշ հետազոտություններ, կարծես, ենթադրում են, որ իմունոսուպրեսոր դեղամիջոցները և հակառետրովիրուսային դեղամիջոցները կարող են սիներգիստորեն աշխատել՝ բարելավելով և՛ ՄԻԱՎ վիրուսային բեռը, և՛ CD4 բջիջների քանակը, և՛ կանխելով ակտիվ մերժումը[11]:

Կենդանի երիկամի դոնորի գնահատում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպես նշանակալի պլանային վիրահատության թեկնածուներ, երիկամների պոտենցիալ դոնորները մանրակրկիտ ստուգվում են՝ երկարաժամկետ լավ արդյունքներ ապահովելու համար: Սկրինինգը ներառում է բժշկական և հոգեսոցիալական բաղադրիչներ[16]:

Հոգեսոցիալական սկրինինգը փորձում է որոշել հոգեսոցիալական խնդիրների առկայությունը, որոնք կարող են բարդացնել դոնորությունը, ինչպիսիք են՝ սոցիալական անապահովությունը՝ վիրահատությունից հետո վերականգնմանը նպաստելու համար, ընտանիքի անդամների կողմից հարկադրանքը կամ բժշկական ռիսկերի մասին չգիտակցելը[17]:

Բժշկական զննումը գնահատում է դոնորի ընդհանուր առողջական վիճակը և վիրաբուժական ռիսկը, ներառյալ այն հիվանդությունները, որոնք կարող են վկայել մեկ երիկամով ապրելու բարդությունների մասին: Այն նաև գնահատում է, թե արդյոք դոնորն ունի հիվանդություններ, որոնք կարող են փոխանցվել ռեցիպիենտին (ով սովորաբար իմունային անբավարարություն ունի), գնահատում է դոնորի երիկամների անատոմիան, ներառյալ չափերի տարբերությունները և վիրահատությունը բարդացնող խնդիրները, և որոշվում է դոնորի և ռեցիպիենտի իմունոլոգիական համատեղելիությունը: Հակացուցումներն են՝

Երիկամի աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ մերժումը կանխող դեղորայքը այդքան արդյունավետ է, դոնորները պարտադիր չէ, որ նման լինեն իրենց ռեցիպիենտներին: Նվիրաբերված երիկամների մեծ մասը ստացվում է մահացած դոնորներից, սակայն, Միացյալ Նահանգներում կենդանի դոնորների օգտագործումը աճում է: 2006 թվականին նվիրաբերված երիկամների 47%-ը ստացվել է կենդանի դոնորներից[18]: Սա տարբերվում է տարբեր երկրներում․ օրինակ՝ 2006 թվականին Իսպանիայում փոխպատվաստված երիկամների միայն 3%-ն է ստացվել կենդանի դոնորներից[19]: Իսպանիայում բոլոր քաղաքացիները մահվան դեպքում պոտենցիալ օրգանների դոնորներ են, եթե նրանք իրենց կյանքի ընթացքում հստակորեն չեն հրաժարվել դրանից[20]:

Կենդանի դոնորներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում և Իսրայելում օրգանների նվիրատվությունների մոտավորապես մեկ երրորդը այժմ կատարվում է կենդանի դոնորից[21][22][23]։ Հավանական դոնորները ուշադիր գնահատվում են բժշկական և հոգեբանական հիմունքներով: Սա հաստատում է, որ դոնորը պիտանի է վիրահատության համար և չունի հիվանդություն, որը անհարկի ռիսկ կամ վատ արդյունքի հավանականություն է առաջացնում դոնորի կամ ռեցիպիենտի համար: Հոգեբանական գնահատման նպատակն է ապահովել, որ դոնորը տա իր համաձայնությունը և չի հարկադրվի:

Երիկամ՝ կենդանի դոնորից

1950-ականներին կենդանի դոնորների առաջին հաջող փոխպատվաստումները կատարվել են միաձվանի երկվորյակների միջև։ 1960-1970-ական թվականներին կենդանի դոնորները գենետիկորեն կապված էին ռեցիպիենտի հետ։ Սակայն 1980-1990-ական թվականներին դոնորների շրջանակը ընդլայնվեց՝ ներառելով հուզականորեն կապված անհատներ (ամուսիններ, ընկերներ)։ Այժմ դոնորների ցանկը ընդլայնվել է՝ ներառելով ծանոթներին և նույնիսկ անծանոթներին («անձնուրաց դոնորներ»)։ 2009 թվականին ԱՄՆ-ում փոխպատվաստում ստացած Քրիս Ստրաութը երիկամ ստացավ մի դոնորից, որը կապ էր հաստատել նրա հետ Twitter- ում, ինչը համարվում է առաջին նման փոխպատվաստումը, որը կազմակերպվել է ամբողջությամբ սոցիալական ցանցերի միջոցով[24]։

2012 թվականի փետրվարին կենդանի դոնորների պաշարը ընդլայնելու նորարարական մոտեցումը հանգեցրեց աշխարհի ամենամեծ շղթայի ստեղծմանը, ներառում էր 60 մասնակից, որը կազմակերպվել էր Երիկամների ազգային ռեգիստրի կողմից[25]: 2014 թվականին ամենամեծ շղթայի ռեկորդը կրկին գերազանցվեց 70 մասնակցի մասնակցությամբ[26]: Կամավոր դոնորների ընդունումը հնարավորություն տվեց ձևավորել փոխպատվաստումների շղթաներ, որոնք սկսվում են, երբ դոնորը երիկամ է նվիրաբերում այն հիվանդին, որն ունի անհամատեղելի դոնոր: Այս անհամատեղելի դոնորի երիկամը այնուհետև փոխանցում է մեկ այլ ռեցիպիենտի, որը նույնպես ուներ կամավոր, բայց անհամատեղելի դոնոր: Տոլեդոյի համալսարանից Մայքլ Ռիսը մշակել է բաց շղթաների հայեցակարգը[27]: Այս տարբերակը մշակված էր Ջոնս Հոփքինսի համալսարանում[28]: 2008 թվականի հուլիսի 30-ին կամավոր դոնորի երիկամը առևտրային ավիաընկերությամբ Կոռնելից ուղարկվեց UCLA, այդպիսով առաջացնելով փոխպատվաստումների շղթա[29]: Կենդանի դոնորներից երիկամների առաքումը, համակարգչային համապատասխանեցման ծրագրային ալգորիթմները և փոխպատվաստման կենտրոնների միջև համագործակցությունը հնարավորություն են տվել ձևավորել երկարատև շղթաներ[30]։

2004 թվականին FDA-ն հաստատեց Cedars-Sinai բարձր դեղաչափով IVIG(ներերակային իմունոգլոբուլին G) թերապիան, որը նվազեցնում է կենդանի դոնորի արյան խմբի (ABO համատեղելի) կամ նույնիսկ հյուսվածքային համապատասխանության անհրաժեշտությունը[31][32]։ Թերապիան նվազեցրեց ռեցիպիենտի իմունային համակարգի կողմից դոնորական երիկամը մերժելու հաճախականությունը[32]։

Երիկամների դոնորների շրջանում ապրելիության մակարդակը և տերմինալ երիկամային անբավարարության ռիսկը, կարծես, նման են ընդհանուր բնակչությանը[33]։ Այնուամենայնիվ, որոշ ավելի վերջին ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ երիկամների դոնորների շրջանում քրոնիկ երիկամային հիվանդության ռիսկը ողջ կյանքի ընթացքում մի քանի անգամ ավելի բարձր է[34]։

«New England Journal of Medicine» ամսագրում 2017 թվականին հրապարակված հոդվածում նշվում է, որ միայն մեկ երիկամ ունեցող անձինք, այդ թվում՝ նրանք, ովքեր երիկամ են նվիրաբերել փոխպատվաստման համար, պետք է խուսափեն բարձր սպիտակուցային սննդակարգից և սահմանափակեն սպիտակուցի ընդունումը օրական մեկ գրամից պակաս՝ մեկ կիլոգրամ մարմնի քաշի համար՝ քրոնիկ երիկամային հիվանդության ռիսկը նվազեցնելու համար[35]: Երիկամ նվիրաբերած կանայք ունեն հղիության ընթացքում հիպերտոնիայի և պրեէկլամպսիայի ավելի բարձր ռիսկ[36]։

Վիրաբուժական միջամտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավանդաբար, դոնորի վրա միջամտությունը կատարվել է 10-18սմ, մեկ կտրվածքով, սակայն այն ավելի ու ավելի հաճախ է կատարվում լապարասկոպիկ վիրաբուժության միջոցով: Սա նվազեցնում է ցավը և արագացնում դոնորի հետվիրահատական վերականգնման շրջանը: Վիրահատության տևողությունը և բարդությունները զգալիորեն նվազել են, երբ վիրաբույժը կատարել է արդեն մոտ 150 վիրահատություն: Կենդանի դոնորներից ստացված երիկամային փոխպատվաստները ունեն ավելի բարձր հաջողության ցուցանիշներ, քան մահացած դոնորներից ստացվածները[37]: Լապարասկոպիկ վիրաբուժության օգտագործման աճից ի վեր կենդանի դոնորների թիվն աճել է: Ցանկացած առաջընթաց, որը հանգեցնում է ցավի և սպիների նվազմանը և ավելի արագ վերականգնմանը, կարող է մեծացնել դոնորների թիվը: 2009 թվականի հունվարին առաջին ամբողջովին ռոբոտացված եղանակով երիկամի փոխպատվաստումը կատարվել է Սուրբ Բարնաբասի բժշկական կենտրոնում, որը գտնվում է Լիվինգսթոնում, Նյու Ջերսի, երկու դյույմանոց կտրվածքի միջոցով: Հաջորդ վեց ամիսների ընթացքում նույն թիմը կատարել է ևս ութ նմանատիպ երիկամի փոխպատվաստում[38]:

2009 թվականին Բալթիմորի Ջոնս Հոփկինսի հիվանդանոցում դոնորի հեշտոցի միջոցով հեռացվեց առողջ երիկամ[39]։ Դոնորն ընտրվեց, քանի որ նախկինում նա ենթարկվել էր հիստերէկտոմիայի[40]։ Հանումը կատարվեց բնական անցքով տրանսլումինալ էնդոսկոպիկ վիրաբուժության միջոցով, որտեղ էնդոսկոպը մտցվում է բացվածքի միջով, ապա ներքին կտրվածքի միջով, որպեսզի արտաքին սպի չմնա։

Օրգանների վաճառք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զարգացող երկրներում որոշ մարդիկ անօրինական կերպով վաճառում են իրենց օրգանները: Նման մարդիկ հաճախ գտնվում են ծայրահեղ աղքատության մեջ[41] կամ շահագործվում են այլոց կողմից: Այս երիկամներն օգտագործելու համար ճանապարհորդող մարդիկ հաճախ հայտնի են որպես «փոխպատվաստման զբոսաշրջիկներ»: Այս պրակտիկային դեմ են արտահայտվում մի շարք մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող խմբեր, այդ թվում՝ «Organs Watch» խումբը, որը ստեղծվել է բժշկական մարդաբանների կողմից և որը մեծ դեր է խաղացել օրգանների ապօրինի միջազգային վաճառքի ցանցերի բացահայտման գործում: Այս հիվանդները կարող են ավելի շատ բարդություններ ունենալ վարակի վատ վերահսկողության և բժշկական ու վիրաբուժական ցածր չափանիշների պատճառով: Մի վիրաբույժ ասել է, որ օրգանների առևտուրը կարող է օրինականացվել Մեծ Բրիտանիայում՝ նման տուրիզմը կանխելու համար, սակայն Երիկամների Ազգային Հետազոտությունների հիմնադրամը այն չի համարում դոնորների պակասի լուծում[42]:

Անօրինական սև շուկայում դոնորները կարող են չստանալ վիրահատությունից հետո բավարար խնամք[43], երիկամի գինը կարող է գերազանցել 160,000 դոլարը[44], միջնորդները վերցնում են գումարի մեծ մասը։ Վիրահատությունն վտանգավոր է և՛ դոնորի, և՛ ստացողի համար, իսկ գնորդը հաճախ վարակվում է հեպատիտով կամ ՄԻԱՎ-ով[45]։ Իրանի օրինական շուկաներում երիկամի գինը 2,000-ից 4,000 դոլար է[45][46]։

Գերի Բեքերի և Խուլիո Էլիասի «Կենդանի և դիակային օրգանների նվիրատվության շուկայում խթանների ներդրումը» հոդվածում[47] ասվում է, որ ազատ շուկան կարող է օգնել լուծել օրգանների փոխպատվաստման պակասի խնդիրը: Նրանց տնտեսական մոդելավորումը հնարավորություն տվեց գնահատել մարդու երիկամների (15,000 դոլար) և մարդու լյարդի (32,000 դոլար) գինը:

Ջորջթաունի համալսարանի Ջեյսոն Բրենանը և Պիտեր Ջավորսկին նույնպես պնդել են, որ օրգանների շուկայի նկատմամբ ցանկացած բարոյական առարկություն բնորոշ է ոչ թե շուկային, այլ հենց գործունեությանը[48]։

Օրգանների դոնորների համար անձնական ծախսերի փոխհատուցման տեսքով դրամական փոխհատուցումը օրինականացվել է 23 երկրներում[49] այդ թվում՝ Միացյալ Նահանգներում[50], Միացյալ Թագավորությունում[51], Ավստրալիայում[52] և Սինգապուրում[53][54] :

Մահացած դոնորներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Երիկամների դոնորի քարտեր Անգլիայից, 1971–1981 թվականներ: Քարտերը պատրաստվում էին դոնորների կողմից իրենց հետ տանելու համար՝ որպես ապացույց այն բանի, որ նրանք պատրաստ էին նվիրաբերել իրենց երիկամները, օրինակ՝ եթե մահանային վթարի հետևանքով:

Մահացած դոնորներին կարելի է բաժանել երկու խմբի՝

Չնայած ուղեղի մահացած (կամ «սիրտը բաբախող») դոնորները բժշկական և իրավական տեսանկյունից համարվում են մահացած, սակայն դոնորի սիրտը շարունակում է բաբախել և պահպանել արյան շրջանառությունը։ Սա հնարավորություն է տալիս վիրաբույժներին սկսել վիրահատությունը, երբ օրգանները դեռևս սնուցվում են (մատակարարվում է արյուն)։

Սրտի կանգից հետո դոնորները կտակի միջոցով կամ ընտանիքի միջոցով որոշում են դադարեցնել բուժումը: Այս ընթացակարգի դեպքում բուժումը դադարեցվում է (մեխանիկական օդափոխությունը անջատվում է): Մահվան ժամանակը որոշելուց հետո հիվանդը շտապ տեղափոխվում է վիրահատարան, որտեղ հանվում են օրգանները: Քանի որ արյունը այլևս չի շրջանառվում, արյան մակարդումը պետք է կանխվի մեծ քանակությամբ հակակոագուլյանտներով, ինչպիսին է հեպարինը[55]:

Դոնորների աճ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ուելսի առողջապահության նախարար Վոն Գեթինգը ելույթ է ունենում Մեծ Բրիտանիայի երիկամների հետազոտությունների ամենամյա կրթաթոշակառուների օրվան, 2017թվական

Շատ կառավարություններ ընդունել են օրենքներ, որոնց համաձայն՝ լռելյայնորեն գործում է կամավոր մասնակցության համակարգ՝ դոնորների թիվը մեծացնելու համար։

2015 թվականի դեկտեմբերից ի վեր Ուելսի կառավարության կողմից ընդունված օրենքը հնարավորություն է տվել ստեղծել օրգանների նվիրատվության հրաժարման գրանցամատյան: Օրենքը բոլոր քաղաքացիներին հետմահու համարում է դոնոր, եթե նրանք չեն հրաժարվել պաշտոնապես[55]:

Այժմ դեղամիջոցներով հնարավոր է բուժել հեպատիտ C դրական անհատներին, ինչը մեծացրել է առկա օրգանների պաշարը[56]։

Կենդանիներից փոխպատվաստում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2022 թվականին Ալաբամայի համալսարանը (Բիրմինգհեմ) հայտարարեց առաջին հետազոտության մասին, որը ուրվագծում էր գենետիկորեն մոդիֆիկացված խոզի երիկամների հաջող փոխպատվաստումը: Հետազոտության մեջ, որը հրապարակվել է «American Journal of Transplantation»-ում, հետազոտողները փորձարկել են գենետիկորեն մոդիֆիկացված խոզի երիկամները մարդկանց փոխպատվաստելու նախակլինիկական մոդելը[57]: 2024 թվականի մարտին Մասաչուսեթսի ընդհանուր հիվանդանոցի վիրաբույժների թիմը գենետիկորեն մոդիֆիկացված խոզի երիկամը փոխպատվաստել է 62-ամյա տղամարդու[58][59]։ Վիրահատությունից երկու շաբաթ անց բժիշկը հայտնել է, որ հիվանդը բավականաչափ լավ է դուրս գրվելու համար[60]:

Երիկամի փոխպատվաստման վտանգներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երիկամի փոխպատվաստումը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է երիկամային հիվանդության վերջնական փուլի անվտանգ և արդյունավետ բուժում: Այնուամենայնիվ, ինչպես ցանկացած վիրահատություն և բժշկական միջամտություն, այն պարունակում է որոշակի ռիսկեր և հնարավոր բարդություններ: Այդ ռիսկերից մի քանիսը ներառում են՝

  • Մերժում։ Օրգանիզմի իմունային համակարգը կարող է փոխպատվաստված երիկամը ճանաչել որպես օտար մարմին և հարձակվել դրա վրա: Սա կարող է տեղի ունենալ փոխպատվաստումից անմիջապես հետո կամ նույնիսկ տարիներ անց: Մերժումը կանխելու համար նշանակվում են իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցներ:
  • Վարակ։ Քանի որ իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցները թուլացնում են իմունային համակարգը, փոխպատվաստում ստացողներն ավելի խոցելի են վարակների նկատմամբ։ Դրանք կարող են տատանվել թեթև վարակներից մինչև ավելի լուրջ վարակներ, որոնք ազդում են նոր երիկամի կամ մարմնի այլ մասերի վրա։
  • Դեղորայքի կողմնակի ազդեցությունները։ Մերժումը կանխելու համար օգտագործվող իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցները կարող են ունենալ կողմնակի ազդեցություններ, ինչպիսիք են վարակների, շաքարախտի, բարձր արյան ճնշման, օստեոպորոզի և այլնի բարձր ռիսկը:
  • Վիրաբուժական բարդություններ։ Դրանք կարող են ներառել արյունահոսություն, արյան մակարդուկներ և մոտակա օրգանների վնասում վիրահատության ընթացքում։
  • Սկզբնական երիկամային հիվանդության կրկնություն։ Որոշ դեպքերում, սկզբնական երիկամային անբավարարություն առաջացրած հիվանդությունը կարող է կրկնվել փոխպատվաստված երիկամում:
  • Վիրահատությունից հետո բարդություններ։ Դրանք կարող են ներառել հեղուկի կուտակումներ, վերքերի լավացման խնդիրներ կամ անզգայացման հետ կապված բարդություններ:
  • Սրտանոթային հիվանդություններ։ Երիկամի փոխպատվաստում ստացողները սրտի հիվանդություն զարգացնելու ավելի բարձր ռիսկ ունեն՝ համեմատած ընդհանուր բնակչության հետ՝ երկարատև երիկամային հիվանդության և իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցների ազդեցության պատճառով։

Կարևոր է նշել, որ վիրաբուժական տեխնիկայի առաջընթացը, իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցների բարելավումը և փոխպատվաստումից հետո խնամքի բարելավումը տարիների ընթացքում զգալիորեն նվազեցրել են այս ռիսկերը: Երիկամի փոխպատվաստումը մնում է լավագույն տարբերակը տերմինալ երիկամային անբավարարություն ունեցող շատ մարդկանց համար՝ ապահովելով կյանքի ավելի լավ որակ և բարելավված երկարաժամկետ արդյունքներ՝ համեմատած դիալիզի հետ[61]:

Համատեղելիություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր առմամբ, դոնորը և ռեցիպիենտը պետք է ունենան նույն ABO արյան խումբը և HLA (մարդու լեյկոցիտային հակածին)՝ համատեղելի լինեն։ Եթե պոտենցիալ կենդանի դոնորը անհամատեղելի է իր ռեցիպիենտի հետ, կարող է փոխանակվել համատեղելի երիկամի հետ։

Անհամատեղելի փոխպատվաստման ժամանակ մերժման ռիսկը նվազեցնելու համար մշակվել են ABO-անհամատեղելի և անզգայացման արձանագրություններ՝ օգտագործելով ներերակային իմունոգլոբուլին G ( IVIG ), որոնք նվազեցնում են ABO և HLA հակամարմինները: 2004 թվականին FDA-ն հաստատեց Cedars-Sinai բարձր դեղաչափով IVIG թերապիան, որը նվազեցնում է հյուսվածքային համապատասխանության անհրաժեշտությունը[31][32]։ Թերապիան նվազեցրեց ռեցիպիենտի իմունային համակարգի կողմից դոնոր երիկամը մերժելու հաճախականությունը[32]:

1980-ականներին մշակվեցին ABO-անհամատեղելի փոխպատվաստումների փորձարարական արձանագրություններ՝ օգտագործելով ուժեղացված իմունոսուպրեսիա և պլազմաֆերեզ: 1990-ականների ընթացքում այս մեթոդները կատարելագործվեցին, և Ճապոնիայում հրապարակվել է երկարաժամկետ արդյունքների վերաբերյալ կարևոր ուսումնասիրություն[62]: Այժմ աշխարհի մի շարք ծրագրեր պարբերաբար կատարում են ABO-անհամատեղելի փոխպատվաստումներ[63]:

Միացյալ Նահանգներում մահացած դոնորների երիկամների փոխպատվաստման բոլոր դեպքերի մինչև 17%-ը HLA անհամապատասխանություն չունի: Այնուամենայնիվ, HLA համապատասխանությունը փոխպատվաստման արդյունքների համեմատաբար աննշան կանխատեսող գործոն է: Կենդանի, ոչ ազգակցական դոնորներն այժմ գրեթե նույնքան տարածված են, որքան կենդանի (գենետիկորեն) ազգակցական դոնորները:

Ընթացակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Երիկամի փոխպատվաստում

Շատ դեպքերում, հազիվ գործող առկա երիկամները չեն հեռացվում, քանի որ հեռացումը, ինչպես ցույց է տրվել, մեծացնում է վիրաբուժական բարդությունների մակարդակը: Հետևաբար, երիկամը սովորաբար տեղադրվում է սկզբնական երիկամից այլ տեղում: Հաճախ դա գտնվում է զստափոսում, ուստի հաճախ անհրաժեշտ է լինում օգտագործել արյան մատակարարման այլ աղբյուր՝

  • Նոր երիկամի երիկամային զարկերակը, որը նախկինում ճյուղավորվում էր դոնորի որովայնի աորտայից, հաճախ միացվում է ռեցիպիենտի արտաքին զստային զարկերակին։
  • Նոր երիկամի երիկամային երակը, որը նախկինում դոնորի մոտ արտահոսում էր դեպի ստորին սիներակ, հաճախ միացվում է ռեցիպիենտի արտաքին զստային երակին:

Դոնորի միզածորանը բերանակցվում է ռեցիպիենտի միզապարկի հետ։ Որոշ դեպքերում բերանակցման ժամանակ տեղադրվում է միզածորանի ստենտ։ Այնուամենայնիվ, Լիչ-Գրեգուարի փոփոխված տեխնիկան օգտագործելով՝ Գաետանո Չիանչիոն մշակել է մի տեխնիկա, որն այլևս չի պահանջում միզածորանի ստենտավորում՝ խուսափելով ստենտի հետ կապված բազմաթիվ բարդություններից[64]։

Վիրաբուժական դասագրքերում կա անհամաձայնություն այն մասին, թե փոխպատվաստման ժամանակ ռեցիպիենտի կոնքի որ կողմն օգտագործել: Քեմփբելի «Ուրոլոգիա» ամսագիրը (2002 թվական) խորհուրդ է տալիս դոնորի երիկամը տեղադրել ռեցիպիենտի երիկամի հակառակ կողմում (այսինքն՝ ձախակողմյան երիկամը կփոխպատվաստվի ռեցիպիենտի աջ կողմում): Այն դեպքում, երբ կասկած կա, թե արդյոք ռեցիպիենտի կոնքում բավարար տեղ կա դոնորի երիկամի համար, դասագիրքը խորհուրդ է տալիս օգտագործել աջ կողմը, քանի որ աջ կողմն ունի զարկերակների և երակների ավելի լայն ընտրություն վերականգնման համար:

Գլենի «Ուրոլոգիական վիրաբուժություն» (2004) աշխատությունը խորհուրդ է տալիս երիկամը տեղադրել հակառակ կողմում բոլոր դեպքերում։ Ոչ մի հստակ պատճառ չի բերվում, սակայն կարելի է ենթադրել, որ հիմնավորումը նման է Քեմփբելի հիմնավորմանը։

Սմիթի «Ուրոլոգիա» (2004) աշխատության մեջ նշվում է, որ ռեցիպիենտի կոնքի երկու կողմերն էլ ընդունելի են, սակայն աջ կողմի անոթները միմյանց նկատմամբ «ավելի հորիզոնական» են և, հետևաբար, ավելի հեշտ են օգտագործել բերանակցումներում[64]։

Երիկամ-ենթաստամոքսային գեղձի փոխպատվաստում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Երիկամ-ենթաստամոքսային գեղձի փոխպատվաստում

Երբեմն երիկամը փոխպատվաստվում է ենթաստամոքսային գեղձի հետ միասին: Մինեսոտայի համալսարանի վիրաբույժներ Ռիչարդ Լիլհեյը և Ուիլյամ Քելլին աշխարհում առաջինն են հաջողել միաժամանակյա ենթաստամոքսային գեղձի և երիկամի փոխպատվաստումն 1966 թվականին[65]: Սա արվում է 1-ին տիպի շաքարային դիաբետով հիվանդների շրջանում, որոնց շաքարային դիաբետը պայմանավորված է ենթաստամոքսային գեղձի բետա բջիջների քայքայմամբ և որոնց շաքարային դիաբետը առաջացրել է երիկամային անբավարարություն (դիաբետիկ նեֆրոպաթիա): Սա գրեթե միշտ մահացած դոնորից փոխպատվաստում է: Կատարվել է միայն մի քանի կենդանի դոնորի (մասնակի) ենթաստամոքսային գեղձի փոխպատվաստում: Շաքարային դիաբետով և երիկամային անբավարարություն ունեցող անհատների համար կենդանի դոնորից (եթե հնարավոր է) վաղ փոխպատվաստման առավելությունները շատ ավելի մեծ են, քան շարունակական դիալիզի ռիսկերը: Հիվանդը կարող է ստանալ կենդանի երիկամ, որին հաջորդում է դոնորական ենթաստամոքսային գեղձը (PAK, ենթաստամոքսային գեղձ երիկամից հետո), կամ դոնորից երիկամ-ենթաստամոքսային գեղձի համակցված փոխպատվաստում (SKP, երիկամ-ենթաստամոքսային գեղձի միաժամանակյա փոխպատվաստում):

Ենթաստամոքսային գեղձից միայն կղզյակային բջիջների փոխպատվաստումը դեռևս փորձարարական փուլում է, բայց խոստումնալից է։ Սա ենթադրում է մահացած դոնորի ենթաստամոքսային գեղձի վերցնում, դրա քայքայում և ինսուլին արտադրող կղզյակային բջիջների հեռացում։ Այնուհետև բջիջները կաթետերի միջոցով ներարկվում են ռեցիպիենտի մեջ, և դրանք, որպես կանոն, հաստատվում են լյարդում։ Ռեցիպիենտը դեռևս պետք է ընդունի իմունոսուպրեսանտներ՝ մերժումից խուսափելու համար, բայց վիրահատություն անհրաժեշտ չէ։ Մարդկանց մեծ մասը կարիք ունի երկու կամ երեք նման ներարկման։

Հետվիրահատական ընթացք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոխպատվաստման վիրահատությունը տևում է մոտ երեք ժամ[66]: Դոնորական երիկամը կտեղադրվի որովայնի ստորին հատվածում, և դրա արյան անոթները կբերանակցվեն ռեցիպիենտի մարմնի զարկերակների և երակների հետ: Երբ սա ավարտվի, արյունը կրկին կհոսի երիկամի միջով: Վերջին քայլը միզածորանը դոնորական երիկամից միզապարկին միացնելն է: Դեպքերի մեծ մասում երիկամները շուտով կսկսեն միզագոյացումը:

Կախված որակից, նոր երիկամը սովորաբար անմիջապես սկսում է գործել: Կենդանի դոնորների երիկամները սովորաբար պահանջում են 3-5 օր՝ նորմալ ֆունկցիոնալ մակարդակի հասնելու համար, մինչդեռ դիակայինների դեպքում այդ ժամանակահատվածը երկարում մինչև 7-15 օր: Հիվանդանոցային օրերը սովորաբար 4-10-ն են: Եթե բարդություններ են առաջանում, կարող են նշանակվել լրացուցիչ դեղամիջոցներ(միզամուղներ )՝ մեզի արտադրությունը խթանելու համար:

Իմունային համակարգը ընկճելու համար դեղամիջոցները պետք է ընդունվեն ռեցիպիենտի ողջ կյանքի ընթացքում։ Այսօր ամենատարածված դեղորայքային ռեժիմը Տակրոլիմուսի, Միկոֆենոլատի և Պրեդնիզոլոնի խառնուրդն է։ Որոշ ռեցիպիենտներ կարող են փոխարենը ընդունել Ցիկլոսպորին, սիրոլիմուս կամ Ազաթիոպրին։ Փոխպատվաստված երիկամի վաղաժամ մերժման ռիսկը մեծանում է, եթե կորտիկոստերոիդները քիչ են կիրառվում կամ դադարեցվում են փոխպատվաստումից հետո[67]։ Ցիկլոսպորինը, որը 1980-ականներին առաջին անգամ հայտնաբերվելիս համարվում էր իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոց, հեգնանքով առաջացնում է նեֆրոտոքսիկություն և կարող է հանգեցնել նոր փոխպատվաստված երիկամի յաթրոգեն վնասվածքի։ Տակրոլիմուսը, որը նմանատիպ դեղամիջոց է, նույնպես առաջացնում է նեֆրոտոքսիկություն։ Երկուսի արյան մեջ մակարդակը պետք է ուշադիր վերահսկվի, և եթե ռեցիպիենտի մոտ երիկամային ֆունկցիայի նվազում կամ սպիտամիզություն է նկատվում, երիկամի փոխպատվաստման բիոպսիա կարող է անհրաժեշտ լինել՝ որոշելու համար, թե արդյոք դա պայմանավորված է մերժմամբ[68][69], թե ցիկլոսպորինով կամ տակրոլիմուսով թունավորմամբ։

Վիզուալիզացնող գործիքային հետազոտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիրահատությունից հետո երիկամները պարբերաբար գնահատվում են ուլտրաձայնային հետազոտության միջոցով՝ փոխպատվաստման մերժմանը ուղեկցող պատկերագրական և ֆիզիոլոգիական փոփոխությունները գնահատելու համար: Հետազոտությունը նաև թույլ է տալիս գնահատել օժանդակ կառուցվածքները, ինչպիսիք են բերանակցված փոխպատվաստված զարկերակը, երակը և միզածորանը, որպեսզի համոզվեն, որ դրանք կայուն տեսք ունեն:

Քանակական ուլտրաձայնային գնահատման հիմնական սոնոգրաֆիկ սանդղակը դիմադրության ինդեքսի բազմակետային գնահատականն է, որը սկսվում է գլխավոր երիկամային զարկերակից և երակից։ Այն հաշվարկվում է հետևյալ կերպ՝

RI = (առավելագույն սիստոլիկ արագություն – վերջնադիաստոլիկ արագություն) / առավելագույն սիստոլիկ արագություն

Նորմալ արժեքը ≈ 0.60 է, որտեղ 0.70-ը նորմայի վերին սահմանն է[70][71]։

Հետփոխպատվաստային ռադիոիզոտոպային ռենոգրաֆիան կարող է օգտագործվել բարդությունների ախտորոշման նպատակով[72]։ Բացի այդ, վաղ հետփոխպատվաստային ռենոգրաֆիան օգտագործվում է փոխպատվաստի ֆունկցիայի գնահատման համար[73][74]։

Սննդակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երիկամի փոխպատվաստում տարածներին խորհուրդ չի տրվում օգտագործել թուրինջ, նուռ և կանաչ թեյ։ Հայտնի է, որ այս սննդամթերքները փոխազդում են փոխպատվաստման դեղամիջոցների, մասնավորապես՝ Տակրոլիմուսի, Ցիկլոսպորինի և Սիրոլիմուսի հետ, այս դեղամիջոցների մակարդակը արյան մեջ կարող է բարձրանալ, ինչը կարող է հանգեցնել չափից մեծ դոզայի[75]։

Բարդություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Լիմֆոցիտներ խողովակաձև էպիթելում, որը վկայում է երիկամային փոխպատվաստի սուր բջջային մերժման մասին: Բիոպսիայի նմուշ:

Փոխպատվաստումից հետո խնդիրները կարող են ներառել՝

  • Հետվիրահատական բարդություններ, ինչպիսիք են արյունահոսությունը, վարակը, անոթային թրոմբոզը և միզուղիների հետ կապված բարդությունները[76]
  • Փոխպատվաստի մերժում (գերսուր, սուր կամ քրոնիկ)[76]
  • Վարակներ և սեպսիս ՝ պայմանավորված իմունաճնշող դեղամիջոցներով, որոնք անհրաժեշտ են մերժման ռիսկը նվազեցնելու համար[77] (օրինակ՝ տուբերկուլոզ, ցիտոմեգալովիրուսային կոլիտ)[78]
  • Հետփոխպատվաստային լիմֆոպրոլիֆերատիվ խանգարում (իմունոճնշիչներով պայմանավորված լիմֆոմայի մի ձև): Սա հանդիպում է հիվանդների մոտ 2%-ի շրջանում, հատկապես փոխպատվաստումից հետո առաջին 2 տարիների ընթացքում[76]
  • Մաշկի ուռուցքներ[79]
  • Էլեկտրոլիտների, այդ թվում՝ կալցիումի և ֆոսֆատի անհավասարակշռություն, որը կարող է հանգեցնել ոսկրային խնդիրների
  • Պրոտեինուրիա[69]
  • Հիպերտոնիա
  • Երիկամային անբավարարության սկզբնական պատճառի կրկնություն
  • Դեղորայքի այլ կողմնակի ազդեցություններից են ստամոքս-աղիքային բորբոքումը և ստամոքսի ու կերակրափողի խոցոտումը, ցիկլոսպորինի դեպքում հիրսուտիզմը (արական տիպի մազերի չափազանց աճ), տակրոլիմուսի դեպքում՝ մազաթափությունը, ճարպակալումը, ակնեները, 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետը, հիպերխոլեստերեմիան և օստեոպորոզը։

Ալոիմունային վնասվածքը և կրկնվող գլոմերուլոնեֆրիտը փոխպատվաստման անհաջողության հիմնական պատճառներն են: Փոխպատվաստումից հետո 1 տարվա ընթացքում փոխպատվաստման կորուստների մեծ մասը պայմանավորված է փոխպատվաստման հետ կապված տեխնիկական խնդիրներով կամ անոթային բարդություններով (կորուստների 41%-ը), ընդ որում՝ սուր մերժումը և գլոմերուլոնեֆրիտը ավելի քիչ տարածված պատճառներ են՝ համապատասխանաբար 17% և 3%[80]: Փոխպատվաստման անհաջողության ուշացած պատճառներից են քրոնիկ մերժումը (կորուստների 63%-ը) և գլոմերուլոնեֆրիտը (6%)[80]:

Երիկամի փոխպատվաստում ունեցող մարդկանց մոտ օգտագործվող իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցներից առաջացած վարակները ամենից հաճախ հանդիպում են լորձաթաղանթային հատվածներում (41%), միզուղիներում (17%) և շնչառական ուղիներում (14%)[81]: Ըստ տարածվածության՝ բակտերիալ (46%), վիրուսային (41%), սնկային (13%) և նախակենդանիներ (1%)[81]: Վիրուսային հիվանդություններից ամենատարածվածն են՝ մարդու ցիտոմեգալովիրուսը (31.5%), հասարակ հերպեսը (23.4%) և զոստերը (23.4%)[81]: Ցիտոմեգալովիրուսը (CMV) ամենատարածված օպորտունիստական վարակն է, որը կարող է առաջանալ երիկամի և այլ օրգանների փոխպատվաստումից հետո և հանդիսանում է փոխպատվաստի անբավարարության կամ սուր մերժման ռիսկի գործոն[80][82]։ BK վիրուսն այժմ ավելի ու ավելի է ճանաչվում որպես փոխպատվաստման ռիսկի գործոն, որը կարող է հանգեցնել երիկամների հիվանդության կամ փոխպատվաստման անբավարարության, եթե չբուժվի[83]: Վարակը մահվան պատճառ է երիկամների փոխպատվաստում ունեցող մարդկանց շրջանում մեկ երրորդի մոտ, իսկ թոքաբորբը գրանցվել է վարակից մահացած հիվանդների 50%-ը[81]:

Փոխպատվաստման ուշացած ռեակցիան սահմանվում է որպես երիկամի փոխպատվաստումից հետո 1 շաբաթվա ընթացքում հեմոդիալիզի անհրաժեշտություն և փոխպատվաստումից հետո չափազանց մեծ պերֆուզիայի հետ կապված վնասվածքի արդյունք է[80]: Փոխպատվաստի ուշացած ֆունկցիան հանդիպում է մահացած դոնորներից երիկամներ ստացողների մոտավորապես 25%-ի մոտ[80]: Փոխպատվաստի ուշացած ֆունկցիան հանգեցնում է փոխպատվաստի ֆիբրոզի և բորբոքման, և ապագայում նաև անբավարարության ռիսկի գործոն կարող է հանդիսանալ[80][84]։ Մահացած դոնորի երիկամները, որոնք ունեն ավելի բարձր երիկամային դոնորի պրոֆիլի ինդեքս (KDPI) միավորներ (միավոր, որն օգտագործվում է դոնորի երիկամների պիտանիությունը որոշելու համար՝ հիմնվելով այնպիսի գործոնների վրա, ինչպիսիք են դոնորի տարիքը, մահվան պատճառը, մահվան պահին երիկամների ֆունկցիան, շաքարախտի կամ հիպերտոնիայի պատմությունը և այլն) (ավելի բարձր միավորները ցույց են տալիս ավելի ցածր պիտանելիություն) կապված են փոխպատվաստի ուշացած ռեակցիայի ռիսկի բարձրացման հետ[80]:

Սուր մերժումը երիկամի փոխպատվաստման մեկ այլ հնարավոր բարդություն է։ Այն դասակարգվում է Բանֆի դասակարգման համաձայն, որը ներառում է տարբեր սերոլոգիական, մոլեկուլային և հյուսվածաբանական մարկերներ՝ մերժման ծանրությունը որոշելու համար: Սուր մերժումը կարող է դասակարգվել որպես T-բջիջներով միջնորդված, հակամարմիններով միջնորդված կամ երկուսն էլ (խառը մերժում) միասին: Սուր մերժման տարածված պատճառներից են անբավարար իմունոսուպրեսիվ բուժումը կամ իմունոսուպրեսիայի չիրականացումը[80]: Կլինիկական սուր մերժումը (որը հանդիպում է երիկամի փոխպատվաստումների մոտավորապես 10-15%-ում փոխպատվաստումից հետո առաջին տարվա ընթացքում) դրսևորվում է որպես երիկամի մերժում՝ ուղեկցվող երիկամային դիսֆունկցիայով[80]: Ենթակլինիկական մերժումը (որը հանդիպում է երիկամի փոխպատվաստումների մոտավորապես 5-15%-ում փոխպատվաստումից հետո առաջին տարվա ընթացքում) դրսևորվում է որպես բիոպսիայի ժամանակ պատահաբար նկատվող, բայց նորմալ երիկամային ֆունկցիայով մերժում[80]: Փոխպատվաստումից 3 ամիս կամ ավելի ուշ սկսվող սուր մերժումը կապված է ավելի վատ կանխատեսման հետ[80]: Փոխպատվաստումից 1 տարուց պակաս ժամանակահատվածում սկսվող սուր մերժումը սովորաբար T բջիջներով միջնորդված է, մինչդեռ փոխպատվաստումից 1 տարի հետո սկսվողը կապված է T բջիջներով և հակամարմիններով միջնորդավորված խառը բորբոքման հետ[80]:

Երիկամի փոխպատվաստում ստացողների շրջանում Covid-19- ից մահացության մակարդակը կազմում է 13-32%, ինչը զգալիորեն ավելի բարձր է, քան ընդհանուր բնակչության շրջանում[80]։ Ենթադրվում է, որ սա պայմանավորված է իմունային անբավարարության վիճակով և փոխպատվաստում ստացողների մոտ առկա ուղեկցող բժշկական հիվանդություններով[80]։ Բոլոր երիկամի փոխպատվաստում ստացողներին խորհուրդ է տրվում Covid-19-ի դեմ պատվաստումը[85][86]։

Կանխատեսում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երիկամի փոխպատվաստումը կյանքը երկարացնող միջամտություն է[88]: Երիկամի փոխպատվաստման դեպքում հիվանդը 10-15 տարով ավելի երկար կապրի, քան դիալիզի դեպքում[89]: Երկարակեցության աճն ավելի մեծ է երիտասարդ հիվանդների շրջանում, բայց նույնիսկ 75-ամյա ռեցիպիենտները(ամենատարեց խումբը, որի վերաբերյալ տվյալներ կան) միջինում չորս տարով ավելի են ապրում: Փոխպատվաստումից հետո փոխպատվաստի և հիվանդների գոյատևումը նույնպես ժամանակի ընթացքում բարելավվել է։ Մահացած դոնորների տրանսպլանտատի 10-ամյա գոյատևման մակարդակը 1996-1999 թվականների 42.3%-ից աճել է մինչև 53.6%՝ 2008-2011 թվականներին, իսկ 10-ամյա հիվանդների գոյատևման մակարդակը 1996-1999 թվականների 60.5%-ից աճել է մինչև 66.9% 2008-2011 թվականներին[80]: Երիկամի փոխպատվաստում ստացողների(թե՛ կենդանի, թե՛ մահացած) շրջանում գոյատևման առավելություն կա՝ համեմատած երիկամի փոխպատվաստում չանցած երկարատև դիալիզ ստացողների հետ, այդ թվում՝ ուղեկցող հիվանդություններ ունեցողների շրջանում, ինչպիսիք են 2-րդ տիպի շաքարախտը, ծերությունը, ճարպակալումը կամ HLA անհամատեղելիությունը[80]:

Որոշ ուսումնասիրություններ, կարծես, ենթադրում են, որ որքան երկար է հիվանդը դիալիզի ենթարկվում փոխպատվաստումից առաջ, այնքան ավելի կարճ ժամանակ կգործի նոր երիկամը։ Անհասկանալի է, թե ինչու է դա տեղի ունենում, բայց դա ընդգծում է փոխպատվաստման ծրագրին արագ ուղեգրման անհրաժեշտությունը։ Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը նաև ենթադրում է, որ երկարատև դիալիզի ժամանակ առաջացող մկանների թուլությունը վնասում են հիվանդի ֆիզիկական գործառույթներին փոխպատվաստումից հետո[90]։ Երիկամի փոխպատվաստումը պետք է լինի կանխարգելիչ, այսինքն՝ տեղի ունենա նախքան հիվանդի դիալիզին դիմելը։ Վերջին տարիներին պարզվել է, թե ինչու են երիկամները ժամանակի ընթացքում անբավարարություն առաջացնում փոխպատվաստումից հետո։ Բացի սկզբնական երիկամային հիվանդության կրկնությունից, որոշիչ դեր են խաղում նաև մերժումը (հիմնականում հակամարմիններով միջնորդված մերժումը) և առաջադիմող սպիացումը (բազմագործոն)[91]։ Երիկամի փոխպատվաստման ձախողումը կանխելու համար չափազանց կարևոր է դեղորայքի խիստ հետևողական կիրառումը։

Առնվազն չորս պրոֆեսիոնալ մարզիկներ են վերադարձել իրենց սպորտին փոխպատվաստում ստանալուց հետո՝ Նոր Զելանդիայի ռեգբիի խաղացող Ջոնա Լոմուն, գերմանա-խորվաթ ֆուտբոլիստ Իվան Կլասնիչը և NBA-ի բասկետբոլիստներ Շոն Էլիոթը և Ալոնզո Մուրնինգը։

Կենդանի երիկամների դոնորների դեպքում, կանխատեսողական ուսումնասիրությունները կարող են շփոթեցնող լինել, որտեղ երիկամների դոնորներն ընտրվում են այն մարդկանց շրջանում, ովքեր ավելի առողջ են, քան ընդհանուր բնակչությունը, բայց երբ դրանք համեմատվում են համապատասխան առողջ վերահսկվող խմբի հետ, թվում է, թե երիկամների դոնորների միջև երկարատև մահացության ընդհանուր ցուցանիշների մեջ տարբերություն չկա[92]:

Վիճակագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիճակագրություն ըստ երկրի, տարվա և դոնորի տեսակի
ՊետությունՏարիՄահացած դոնորԿենդանի դոնորԸնդհանուր
Ավստրալիա[93][94] 2020 թվական 704 182 886
Կանադա[95] 2020 թվական10633961459
Ֆրանսիա[96] 2003 թվական19911362127
Իտալիա[96] 2003 թվական14891351624
Ճապոնիա[97] 2010 թվական20812761484
Իսպանիա[96] 2003 թվական1991602051
Մեծ Բրիտանիա[96] 2020 թվականի ապրիլից 2021 թվականի մարտ 18364222258
ԱՄՆ[98] 2020 թվական17583523422817

Բացի ազգությունից, փոխպատվաստման մակարդակները տարբերվում են՝ կախված ռասայից, սեռից և եկամտից: Երկարատև դիալիզ սկսող հիվանդների վրա անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ երիկամների փոխպատվաստման սոցիալ-դեմոգրաֆիկ խոչընդոտները արդիական են նույնիսկ նախքան հիվանդների փոխպատվաստման ցուցակում հայտնվելը[99]: Օրինակ, տարբեր սոցիալ-դեմոգրաֆիկ խմբեր տարբեր հետաքրքրություն են ցուցաբերում և տարբեր տեմպերով են ավարտում նախատրանսպլանտացիոն հետազոտությունները: Արդար փոխպատվաստման քաղաքականություն ստեղծելու նախորդ ջանքերը կենտրոնացած էին փոխպատվաստման սպասման ցուցակում գտնվող հիվանդների վրա:

ԱՄՆ առողջապահական համակարգում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոխպատվաստում ստացողները պետք է ընդունեն իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցներ այնքան ժամանակ, քանի դեռ փոխպատվաստված երիկամը գործում է: Սովորական իմունոսուպրեսիվ դեղամիջոցներն են տակրոլիմուսը (Պրոգրաֆ ), միկոֆենոլատը(Սելցեպտ ) և պրեդնիզոլոնը, որոնց ամսական արժեքը 1500 ԱՄՆ դոլար է[100]: 1999 թվականին Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսը ընդունեց օրենք, որը սահմանափակում է Medicare-ին այս դեղամիջոցների համար երեք տարուց ավելի վճարելը, եթե հիվանդը այլ կերպ չի համապատասխանում Medicare-ի պահանջներին: Փոխպատվաստման ծրագրերը չեն կարող փոխպատվաստել հիվանդին, եթե հիվանդը չունի դեղորայքի համար վճարելու ողջամիտ ծրագիր Medicare-ի փոխհատուցման ժամկետը լրանալուց հետո, սակայն հիվանդները հազվադեպ են մերժվում միայն ֆինանսական պատճառներով: Տերմինալ երիկամային անբավարարությամբ հիվանդների կեսն ունի միայն Medicare փոխհատուցում: Այս դրույթը չեղյալ է հայտարարվել 2020 թվականի դեկտեմբերին: Մարդիկ, ովքեր Medicare-ում էին կամ ովքեր դիմել էին Medicare-ի համար իրենց վիրահատության ժամանակ, կունենան փոխպատվաստումից հետո դեղամիջոցների ցմահ հասանելիություն[101]:

Օրգանների փոխանակման միացյալ ցանցը, որը վերահսկում է օրգանների փոխպատվաստումը Միացյալ Նահանգներում, թույլ է տալիս փոխպատվաստման թեկնածուներին գրանցվել երկու կամ ավելի փոխպատվաստման կենտրոններում, որը հայտնի է որպես «բազմակի ցուցակագրում»[102]։ Այն ցույց է տվել իր արդյունավետությունը օրգանների փոխպատվաստման սպասման ժամանակի զգալի աշխարհագրական անհավասարությունը մեղմելու գործում[103], մասնավորապես՝ Բոստոնի նման բարձր պահանջարկ ունեցող շրջաններում բնակվող հիվանդների համար[104]։ Բազմակի ցուցակագրման պրակտիկան հավանության է արժանացել նաև բժիշկների կողմից[105][106]։

Նշանավոր ռեցիպիենտներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Էլկե Բյուդենբենդեր (ծնված 1962թ.), Գերմանիայի նախագահի կինը, փոխպատվաստում 2010 թվականի օգոստոսին
  • Սթիվեն Կոջոկարու (ծնված 1970թ.), կանադացի նորաձևության քննադատ, փոխպատվաստում՝ 2005թվական
  • Էնդի Քոուլ (ծնված 1971թ.), անգլիացի ֆուտբոլիստ, փոխպատվաստում 2017 թվականի ապրիլին[107][108][109]
  • Նատալի Քոուլ (1950–2015), ամերիկացի երգչուհի, փոխպատվաստում 2009 թվականին (գոյատևում՝ 6 տարի)
  • Գարի Քոուլման (1968–2010), ամերիկացի դերասան, առաջին փոխպատվաստումը կատարվել է 5 տարեկանից փոքր հասակում, երկրորդ փոխպատվաստումը՝ 14 տարեկանում (սկսած 1981թվականից )[110]
  • Լյուսի Դեյվիս (ծնվել է 1973 թվականին), անգլիացի դերասանուհի, փոխպատվաստվել է 1997 թվականին
  • Քենի Իսլի (ծնված 1959), ամերիկացի ֆուտբոլիստ, փոխպատվաստվել է 1990 թվականին
  • Արոն Այզենբերգ (1969–2019), ամերիկացի դերասան, փոխպատվաստում 1986 և 2015 թվականներին (գոյատևել է 23 և 4 տարի)
  • Դեյվիդ Այրես (ծնված 1977թ.), կանադացի հոկեյիստ, փոխպատվաստվել է 2004թ.
  • Շոն Էլիոթ (ծնված 1968թ.), ամերիկացի բասկետբոլիստ, փոխպատվաստվել է 1999 թվականին
  • Սելենա Գոմես (ծնված 1992 թվականին), ամերիկացի երգչուհի, երգերի հեղինակ և դերասանուհի, փոխպատվաստվել է 2017 թվականին
  • Ջենիֆեր Հարման (ծնված 1964թ.), ամերիկացի պոկերիստ, փոխպատվաստվել է 2004 թվականին
  • Քեն Հովարդ (ծնված 1932թ.), անգլիացի նկարիչ, փոխպատվաստվել է 2000 թվականին
  • Սառա Հայլանդ (ծնված 1990 թվականին), ամերիկացի դերասանուհի, փոխպատվաստում 2012 թվականին
  • Էլիոթ Ֆ. Քեյ, ամերիկացի իրավաբան, ԱՄՆ սպառողական ապրանքների անվտանգության հանձնաժողովի նախագահ, փոխպատվաստում 2022 թվականին[111]
  • Իվան Կլասնիչ (ծնված 1980 թ.), խորվաթ ֆուտբոլիստ, փոխպատվաստում 2007 թ
  • Ջիմի Լիթլ (1937–2012), ավստրալիացի երաժիշտ և դերասան, փոխպատվաստում 2004 թվականին (ապրում է՝ 8 տարի)
  • Ջոնա Լոմու (1975–2015), Նոր Զելանդիայի ռեգբիի խաղացող, փոխպատվաստում 2004 թվականին (գոյատևման ժամկետը՝ 11 տարի)
  • Ջորջ Լոպես (ծնված 1961թ.), ամերիկացի կատակերգու և դերասան, փոխպատվաստվել է 2005թվականին
  • Թրեյսի Մորգան (ծնված 1968թ.), ամերիկացի կատակերգու և դերասան, փոխպատվաստվել է 2010 թվականին
  • Քենդիդա Մոս (ծնված 1978թ.), անգլիացի հասարակական մտավորական և Էդվարդ Քեդբերիի աստվածաբանության պրոֆեսոր, փոխպատվաստվել է 2007թվականին
  • Ալոնզո Մուրնինգ (ծնված 1970թ.), ամերիկացի բասկետբոլիստ, փոխպատվաստվել է 2003 թվականին
  • Քերի Փաքեր (1937–2005), ավստրալիացի գործարար, փոխպատվաստում 2000 թվականին (գոյատևում՝ 5 տարի)
  • Չարլզ Պերկինս (1936–2000), ավստրալիացի ֆուտբոլիստ և ակտիվիստ, փոխպատվաստում է ստացել 1972 թվականին (գոյատևել է 28 տարի)
  • Բիլլի Պրեստոն (1946–2006), ամերիկացի երաժիշտ, փոխպատվաստում 2002 թվականին (գոյատևում՝ 4 տարի)
  • Նիլ Սայմոն (1927–2018), ամերիկացի դրամատուրգ, տեղափոխվել է 2004 թվականին (գոյատևել է՝ 14 տարի)
  • Ռոն Սփրինգս (1956–2011), ամերիկացի ֆուտբոլիստ, փոխպատվաստում 2007 թվականին (գոյատևում՝ 4 տարի)
  • Տոմոմի «Ջամբո» Ցուրուտա (1951–2000), ճապոնացի պրոֆեսիոնալ ըմբիշ, փոխպատվաստվել է 2000 թվականին (գոյատևում՝ 1 ամիս)

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Brook, Nicholas R.; Nicholson, Michael L. (2003). «Kidney transplantation from non heart-beating donors». Surgeon. 1 (6): 311–322. doi:10.1016/S1479-666X(03)80065-3. PMID 15570790.
  • Danovitch, Gabriel M.; Delmonico, Francis L. (2008). «The prohibition of kidney sales and organ markets should remain». Current Opinion in Organ Transplantation. 13 (4): 386–394. doi:10.1097/MOT.0b013e3283097476. PMID 18685334.
  • El-Agroudy, Amgad E.; El-Husseini, Amr A.; El-Sayed, Moharam; Ghoneim, Mohamed A. (2003). «Preventing Bone Loss in Renal Transplant Recipients with Vitamin D». Journal of the American Society of Nephrology. 14 (11): 2975–2979. doi:10.1097/01.ASN.0000093255.56474.B4. PMID 14569109.
  • El-Agroudy, Amgad E.; Sabry, Alaa A.; Wafa, Ehab W.; Neamatalla, Ahmed H.; Ismail, Amani M.; Mohsen, Tarek; Khalil, Abd Allah; Shokeir, Ahmed A.; Ghoneim, Mohamed A. (2007). «Long-term follow-up of living kidney donors: a longitudinal study». BJU International. 100 (6): 1351–1355. doi:10.1111/j.1464-410X.2007.07054.x. ISSN 1464-4096. PMID 17941927. S2CID 32904086.(չաշխատող հղում)
  • Grens, Kerry (2012 թ․ ապրիլի 9). «Living kidney donations favor some patient groups: study». Reuters.
  • Gore John L, և այլք: (2012). «The Socioeconomic Status of Donors and Recipients of Living Unrelated Renal Transplants in the United States». The Journal of Urology. 187 (5): 1760–1765. doi:10.1016/j.juro.2011.12.112. PMID 22425125.

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Shrestha B, Haylor J, Raftery A (2015 թ․ մարտ). «Historical Perspectives in Kidney Transplantation: An Updated Review». Progress in Transplantation. Sage Publishing. 25 (1): 64–69. doi:10.7182/pit2015789. PMID 25758803. S2CID 26032497.
  2. ↑ «International Report on Organ Donation And Transplantation Activities: Executive Summary 2018» (PDF). Global Observatory on Donation and Transplantation. ONT/WHO. 2020 թ․ հոկտեմբեր. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 24-ին.
  3. 1 2 «20 Common Kidney Transplant Questions and Answers». National Kidney Foundation. 19 October 2023. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 23-ին.
  4. ↑ «The Kidney Transplant Waitlist – What You Need to Know». National Kidney Foundation. 19 October 2023. What is the average wait time for a kidney transplant?. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 23-ին.
  5. 1 2 «20 Common Kidney Transplant Questions and Answers». National Kidney Foundation. 19 October 2023. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 23-ին.
  6. 1 2 3 4 Voora S, Adey DB (2019 թ․ հունիս). «Management of Kidney Transplant Recipients by General Nephrologists: Core Curriculum 2019». American Journal of Kidney Diseases (Core curriculum). 73 (6): 866–879. doi:10.1053/j.ajkd.2019.01.031. PMID 30981567.
  7. ↑ «May Transplant the Human Heart» (PDF). The New York Times. 1908 թ․ հունվարի 2. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 23-ին.
  8. ↑ Matevossian E, Kern H, Hüser N, Doll D, Snopok Y, Nährig J, Altomonte J, Sinicina I, Friess H, Thorban S (2009 թ․ դեկտեմբեր). «Surgeon Yurii Voronoy (1895–1961) – a pioneer in the history of clinical transplantation: in Memoriam at the 75th Anniversary of the First Human Kidney Transplantation». Transplant International (Historical perspective). 22 (12): 1132–1139. doi:10.1111/j.1432-2277.2009.00986.x. PMID 19874569. S2CID 12087935.
  9. ↑ Rietveld, Leslie (2014 թ․ հունիսի 17). «This Day in Science June 17, 1950 — First Successful Kidney Transplant». Վերցված է 2024 թ․ մարտի 23-ին.
  10. ↑ «67th anniversary of the world's first kidney transplant». India Today. 2017 թ․ հունիսի 17. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  11. 1 2 David Petechuk (2006). Organ transplantation. Greenwood Publishing Group. էջ 11. ISBN 978-0-313-33542-6.
  12. ↑ Legendre, Ch; Kreis, H. (2010 թ․ նոյեմբեր). «A Tribute to Jean Hamburger's Contribution to Organ Transplantation». American Journal of Transplantation (Special article). 10 (11): 2392–2395. doi:10.1111/j.1600-6143.2010.03295.x. PMID 20977631. S2CID 24674177.
  13. ↑ «Transplant Pioneers Recall Medical Milestone». NPR. 2004 թ․ դեկտեմբերի 20. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
  14. 1 2 Kessaris N, Papalois V, Canelo R, Hakim N (2010). «Chapter 2: Live Kidney Transplantation». In Hakim N, Canelo R, Paplois V (eds.). Living Related Transplantation. World Scientific and Imperial College Press. էջ 39. ISBN 978-1-84816-497-0 – via Google Books.
  15. ↑ Daar, Abdallah S.; Al Lawati, Nabil Mohsin (2016 թ․ դեկտեմբերի 1). «The World's Youngest Cadaveric Kidney Transplant: Medical, Surgical and Ethical Issues». Transplant Direct. 2 (12 (Article number: e117)): e117. doi:10.1097/TXD.0000000000000631. ISSN 2373-8731. OCLC 8892768132. PMC 5142357. PMID 27990482.
  16. ↑ Weng, F. L.; Morgievich, M. M.; Kandula, P. (2018). «The Evaluation of Living Kidney Donors: How Long Is Too Long?». American Journal of Kidney Diseases. 72 (4): 472–474. doi:10.1053/j.ajkd.2018.07.001. PMC 6175537. PMID 30244695. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 15-ին.
  17. ↑ «Guidance for the Development of Program-Specific Living Kidney Donor Medical Evaluation Protocols». hrsa.gov. Արխիվացված է օրիգինալից 2024-03-02-ին. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 15-ին.
  18. ↑ Organ Procurement and Transplantation Network, 2007
  19. ↑ Organización Nacional de Transplantes (ONT), 2007
  20. ↑ «How Spain became the world leader in organ transplants». The Local Spain. 2017 թ․ սեպտեմբերի 15.
  21. ↑ «How to become an organ donor». The Sentinel (Staffordshire)|The Sentinel. 2009 թ․ փետրվարի 24. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
  22. ↑ HighBeam Judy Siegel, "Live liver and lung donations approved. New regulations will give hope to dozens." 'Jerusalem Post', 9 May 1995 "(subscription required)
  23. ↑ "National Data Reports". The Organ Procurement and Transplant Network (OPTN). dynamic. Retrieved 22 October 2013. (the link is to a query interface; Choose Category = Transplant, Organ = Kidney, and select the 'Transplant by donor type' report link)
  24. ↑ «To Share or Not to Share on Social Media». The Ricki Lake Show. Season 1. Սերիա 19. 2014 թ․ հոկտեմբերի 4. Event occurs at 29:40. 20th Television. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
  25. ↑ Sack, Kevin (2012 թ․ փետրվարի 18). «60 Lives, 30 Kidneys, All Linked». New York Times.
  26. ↑ Pitts, Byron (2015 թ․ ապրիլի 15). «Changing Lives Through Donating Kidneys to Strangers». ABC News Nightline.
  27. ↑ Rees M. A.; Kopke J. E.; Pelletier R. P.; Segev D. L.; Rutter M. E.; Fabrega A. J.; և այլք: (2009). «A nonsimultaneous, extended, altruistic-donor chain». The New England Journal of Medicine. 360 (11): 1096–1101. doi:10.1056/NEJMoa0803645. PMID 19279341. S2CID 2581617.
  28. ↑ Montgomery R. A.; Gentry S. E.; Marks W. H.; Warren D. S.; Hiller J.; Houp J.; և այլք: (2006). «Domino paired kidney donation: a strategy to make best use of live non-directed donation». Lancet. 368 (9533): 419–421. doi:10.1016/S0140-6736(06)69115-0. PMID 16876670. S2CID 2035816.
  29. ↑ Butt F. K.; Gritsch H. A.; Schulam P.; Danovitch G. M.; Wilkinson A.; Del Pizzo J.; և այլք: (2009). «Asynchronous, Out-of-Sequence, Transcontinental Chain Kidney Transplantation: A Novel Concept». American Journal of Transplantation. 9 (9): 2180–2185. doi:10.1111/j.1600-6143.2009.02730.x. PMID 19563335. S2CID 26186779.
  30. ↑ Sack, Kevin. (2012 թ․ փետրվարի 19). «60 Lives, 30 Kidneys, All Linked». The New York Times. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
  31. 1 2 «Kidney and Pancreas Transplant Center – ABO Incompatibility». Cedars-Sinai Medical Center. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
  32. 1 2 3 4 Jordan SC, Tyan D, Stablein D, և այլք: (2004 թ․ դեկտեմբեր). «Evaluation of intravenous immunoglobulin as an agent to lower allosensitization and improve transplantation in highly sensitized adult patients with end-stage renal disease: report of the NIH IG02 trial». J Am Soc Nephrol. 15 (12): 3256–62. doi:10.1097/01.ASN.0000145878.92906.9F. PMID 15579530.
  33. ↑ Ibrahim, H. N.; Foley, R; Tan, L; Rogers, T; Bailey, RF; Guo, H; Gross, CR; Matas, AJ (2009). «Long-Term Consequences of Kidney Donation». N Engl J Med. 360 (5): 459–46. doi:10.1056/NEJMoa0804883. PMC 3559132. PMID 19179315.
  34. ↑ Muzaale AD, Massie AB, Wang MC, Montgomery RA, McBride MA, Wainright JL, Segev DL (2014 թ․ փետրվարի 12). «Risk of end-stage renal disease following live kidney donation». JAMA. 311 (6): 579–86. doi:10.1001/jama.2013.285141. PMC 4411956. PMID 24519297.
  35. ↑ Kalantar-Zadeh K, Fouque D (2017 թ․ նոյեմբերի 2). «Nutritional management of chronic kidney disease». N. Engl. J. Med. 377 (18): 1765–1776. doi:10.1056/NEJMra1700312. PMID 29091561. S2CID 27499763.
  36. ↑ Garg, Amit X.; Nevis, Immaculate F.; McArthur, Eric; Sontrop, Jessica M.; Koval, John J.; Lam, Ngan N.; Hildebrand, Ainslie M.; Reese, Peter P.; Storsley, Leroy; Gill, John S.; Segev, Dorry L.; Habbous, Steven; Bugeja, Ann; Knoll, Greg A.; Dipchand, Christine (2014). «Gestational Hypertension and Preeclampsia in Living Kidney Donors». New England Journal of Medicine. 372 (2): 124–133. doi:10.1056/NEJMoa1408932. ISSN 0028-4793. PMC 4362716. PMID 25397608.
  37. ↑ «Kidney Transplant». National Health Service. 2010 թ․ մարտի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 19-ին.
  38. ↑ New Robot Technology Eases Kidney Transplants Արխիվացված 4 Օգոստոս 2009 Wayback Machine, CBS News, 22 June 2009 – accessed 8 July 2009
  39. ↑ «Donor kidney removed via vagina». BBC News. 2009 թ․ փետրվարի 3. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
  40. ↑ «Surgeons remove healthy kidney through donor's vagina - CNN.com». cnn.com. 2009 թ․ փետրվարի 3. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
  41. ↑ Rohter, Larry (2004 թ․ մայիսի 23). «The Organ Trade – A Global Black Market – Tracking the Sale of a Kidney On a Path of Poverty and Hope». New York Times. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
  42. ↑ «Call to legalise live organ trade». 2003 թ․ մայիսի 19 – via news.bbc.co.uk.
  43. ↑ The Meat Market, The Wall Street Journal, 8 January 2010.
  44. ↑ Martinez, Edecio (2009 թ․ հուլիսի 27). «Black Market Kidneys, $160,000 a Pop». CBS News. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 4-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունիսի 12-ին.
  45. 1 2 «Psst, wanna buy a kidney?». Organ transplants. The Economist Newspaper Limited 2011. 2006 թ․ նոյեմբերի 16. Վերցված է 2011 թ․ հունիսի 12-ին.
  46. ↑ Schall, John A. (2008 թ․ մայիս). «A New Outlook on Compensated Kidney Donations». RENALIFE. American Association of Kidney Patients. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունիսի 14-ին.
  47. ↑ Gary S. Becker; Julio Jorge Elías. «Introducing Incentives in the Market for Live and Cadaveric Organ Donations» (PDF). New York Times. Վերցված է 2013 թ․ դեկտեմբերի 24-ին.
  48. ↑ Comments; Tweet; Like; Submit; Plus (2015 թ․ նոյեմբերի 2). «If You May Do It for Free, You May Do It for Money». Cato Unbound.
  49. ↑ Siddique, Abu Bakkar; Apte, Vandana; Fry-Revere, Sigrid; Jin, Yanhong; Koizumi, Naoru (2020 թ․ օգոստոսի 1). «The impact of country reimbursement programmes on living kidney donations». BMJ Global Health (անգլերեն). 5 (8): e002596. doi:10.1136/bmjgh-2020-002596. ISSN 2059-7908. PMC 7430320. PMID 32792408.
  50. ↑ «National Living Donor Assistance Center > How to Apply > Eligibility Guidelines». www.livingdonorassistance.org. Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 28-ին.
  51. ↑ «Reimbursement of Living Donor Expenses». National Kidney Federation (անգլերեն). 2019 թ․ ապրիլի 15. Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 28-ին.
  52. ↑ Plibersek, Tanya (2013 թ․ ապրիլի 7). «Supporting Paid Leave for Living Organ Donors». Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 18-ին.
  53. ↑ Bland, B (2008). «Singapore legalises compensation payments to kidney donors». BMJ. 337: a2456. doi:10.1136/bmj.a2456. PMID 18996933. S2CID 38062784.
  54. ↑ «Singapore: Human Organ Transplant Act Amended». Library of Congress. 2009 թ․ ապրիլի 15. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  55. 1 2 «Organ donation law in Wales». NHS Wales. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 31-ին.
  56. ↑ Esforzado, Núria; Morales, José María (2019). «Hepatitis C and kidney transplant: The eradication time of the virus has arrived». Nefrología (English Edition). 39 (5): 458–472. doi:10.1016/j.nefroe.2019.01.009. PMID 30905391. S2CID 209250774. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 7-ին.
  57. ↑ Porrett, Paige M.; Orandi, Babak J.; Kumar, Vineeta; Houp, Julie; Anderson, Douglas; Killian, A. Cozette; Hauptfeld-Dolejsek, Vera; Martin, Dominique E.; Macedon, Sara; Budd, Natalie; Stegner, Katherine L. (2022). «First clinical-grade porcine kidney xenotransplant using a human decedent model». American Journal of Transplantation. 22 (4): 1037–1053. doi:10.1111/ajt.16930. ISSN 1600-6143. PMID 35049121. S2CID 246137465.
  58. ↑ Wade, Grace (2024 թ․ մարտի 21). «Pig kidney transplanted into living human for the first time». New Scientist (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 22-ին.
  59. ↑ Rabin, Roni Caryn (2024 թ․ մարտի 21). «Surgeons Transplant Pig Kidney Into a Patient, a Medical Milestone». www.nytimes.com. Վերցված է 2024 թ․ մարտի 21-ին.
  60. ↑ Rabin, Roni Caryn (2024 թ․ ապրիլի 3). «Patient With Transplanted Pig Kidney Leaves Hospital for Home». New York Times.
  61. ↑ «Archived copy» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2008 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 4-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link)
  62. ↑ «Archived copy» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2008 թ․ մայիսի 29-ին. Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 4-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link)
  63. ↑ «Overcoming Antibody Barriers to Kidney Transplant». discoverysedge.mayo.edu. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ օգոստոսի 28-ին. Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 20-ին.
  64. 1 2 Gołębiewska, Justyna; Ciancio, Gaetano; Farag, Ahmed; Gonzalez, Javier; Vincenzi, Paolo; Gaynor, Jeffrey J. (2021). «Results of a previously unreported extravesical ureteroneocystostomy technique without ureteral stenting in 500 consecutive kidney transplant recipients». PLOS ONE. 16 (1): e0244248. Bibcode:2021PLoSO..1644248C. doi:10.1371/journal.pone.0244248. ISSN 1932-6203. PMC 7799771. PMID 33428659.
  65. ↑ David E. R. Sutherland; Rainer W. G. Gruessner; David L. Dunn; Arthur J. Matas; Abhinav Humar; Raja Kandaswamy; S. Michael Mauer; William R. Kennedy; Frederick C. Goetz; R. Paul Robertson; Angelika C. Gruessner; John S. Najarian (2001 թ․ ապրիլ). «Lessons Learned From More Than 1,000 Pancreas Transplants at a Single Institution». Ann. Surg. 233 (4): 463–501. doi:10.1097/00000658-200104000-00003. PMC 1421277. PMID 11303130.
  66. ↑ «Kidney transplant: MedlinePlus Medical Encyclopedia». National Institutes of Health. 2009 թ․ հունիսի 22. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
  67. ↑ Haller, Maria C.; Royuela, Ana; Nagler, Evi V.; Pascual, Julio (2016 թ․ օգոստոսի 22). «Steroid avoidance or withdrawal for kidney transplant recipients». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2016 (8): CD005632. doi:10.1002/14651858.CD005632.pub3. ISSN 1469-493X. PMC 8520739. PMID 27546100. {{cite journal}}: |hdl-access= requires |hdl= (օգնություն)
  68. ↑ Nankivell, B (2011). «Diagnosis and prevention of chronic kidney allograft loss». Lancet. 378 (9800): 1428–37. doi:10.1016/s0140-6736(11)60699-5. PMID 22000139. S2CID 33946493.
  69. 1 2 Naesens (2015). «Proteinuria as a Noninvasive Marker for Renal Allograft Histology and Failure: An Observational Cohort Study». J Am Soc Nephrol. 27 (1): 281–92. doi:10.1681/ASN.2015010062. PMC 4696583. PMID 26152270.
  70. ↑ Krumme, B; Hollenbeck, M (2007 թ․ մարտ). «Doppler sonography in renal artery stenosis—does the Resistive Index predict the success of intervention?». Nephrology, Dialysis, Transplantation. 22 (3): 692–6. doi:10.1093/ndt/gfl686. PMID 17192278.
  71. ↑ van de Kuit A, Benjamens S, Sotomayor CG, Rijkse E, Berger SP, Moers C, Bakker SJ, Minnee RC, Yakar D, Pol RA (2020). «Postoperative Ultrasound in Kidney Transplant Recipients: Association Between Intrarenal Resistance Index and Cardiovascular Events». Transplant Direct. 6 (8): e581. doi:10.1097/TXD.0000000000001034. PMC 7581034. PMID 33134505.
  72. ↑ Benjamens S, Berger SP, Glaudemans AW, Sanders JS, Pol RA, Slart RH (2018). «Renal scintigraphy for post-transplant monitoring after kidney transplantation». Transplantation Reviews. 32 (2): 102–109. doi:10.1016/j.trre.2017.12.002. PMID 29395726.
  73. ↑ Benjamens S, Pol RA, de Geus-Oei LF, de Vries AP, Glaudemans AW, Berger SP, Slart RH (2018). «Can transplant renal scintigraphy predict the duration of delayed graft function? A dual center retrospective study». PLOS ONE. 13 (3): e0193791. Bibcode:2018PLoSO..1393791B. doi:10.1371/journal.pone.0193791. PMC 5862448. PMID 29561854.
  74. ↑ Benjamens S, Pol RA, Berger SP, Glaudemans AW, Dibbets-Schneider P, Slart RH, de Geus-Oei LF (2020). «Limited clinical value of two consecutive post-transplant renal scintigraphy procedures». European Radiology. 30 (1): 452–460. doi:10.1007/s00330-019-06334-1. PMC 6890596. PMID 31338652.
  75. ↑ «Transplant Medication Questions». Piedmont Hospital. 2011 թ․ մայիսի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունիսի 5-ին.
  76. 1 2 3 Kim, Nancy; Juarez, Roxanna; Levy, Angela D. (2018 թ․ հոկտեմբեր). «Imaging non-vascular complications of renal transplantation». Abdominal Radiology (անգլերեն). 43 (10): 2555–2563. doi:10.1007/s00261-018-1566-4. ISSN 2366-004X. PMID 29550956. S2CID 3969029.
  77. ↑ Syu, Syuan-Hao; Lin, Yung-Wei; Lin, Ke-Hsun; Lee, Liang-Ming; Hsiao, Chi-Hao; Wen, Yu-Ching (2019 թ․ օգոստոսի 20). «Risk factors for complications and graft failure in kidney transplant patients with sepsis». Bosnian Journal of Basic Medical Sciences. 19 (3): 304–311. doi:10.17305/bjbms.2018.3874. PMC 6716102. PMID 30242808.
  78. ↑ Zais IE, Sirotti A, Iesari S, Campioli E, Costantino A, Delbue S, Collini A, Guarneri A, Ambrogi F, Cacciola R, Ferraresso M, Favi E. Human cytomegalovirus-related gastrointestinal disease after kidney transplantation: A systematic review. Clin Transplant. 2023 Dec 8:e15218. doi: 10.1111/ctr.15218. Epub ahead of print. PMID 38063324.
  79. ↑ Roche CD, Dobson JS, Williams SK, Quante M, Chow J (2014). «Malignant and Noninvasive Skin Tumours in Renal Transplant Recipients». Dermatology Research and Practice. 409058: 409058. doi:10.1155/2014/409058. PMC 4180396. PMID 25302063.
  80. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Hariharan S, Israni AK, Danovitch G (2021 թ․ օգոստոսի 19). «Long-Term Survival after Kidney Transplantation». New England Journal of Medicine (Review). 385 (8): 729–743. doi:10.1056/NEJMra2014530. PMID 34407344. S2CID 237215760.
  81. 1 2 3 4 Renal Transplants > Renal Transplantation Complications from eMedicine. Author: Mert Erogul, MD; Chief Editor: Erik D Schraga, MD. Updated: 5 December 2008
  82. ↑ Raglow Z, Kaul DR (2023 թ․ հունիսի 6). «A New Antiviral Option for Cytomegalovirus Prevention After Kidney Transplant». JAMA (Editorial). 330 (1): 27–29. doi:10.1001/jama.2023.9100. ISSN 0098-7484. PMID 37279971 – via JAMA Network.
  83. ↑ Chong S, Antoni M, Macdonald A, Reeves M, Harber M, Magee CN (2019 թ․ հուլիս). «BK virus: Current understanding of pathogenicity and clinical disease in transplantation» (PDF). Reviews in Medical Virology. 29 (4): e2044. doi:10.1002/rmv.2044. PMID 30958614. S2CID 102348985.
  84. ↑ Martínez Arcos, L.; Fabuel Alcañiz, J.J.; Gómez Dos Santos, V.; Burgos Revilla, F.J. (2018 թ․ հունվար). «Functional Results of Renal Preservation in Hypothermic Pulsatile Machine Perfusion Versus Cold Preservation: Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Trials». Transplantation Proceedings. 50 (1): 24–32. doi:10.1016/j.transproceed.2017.12.005. PMID 29407316.
  85. ↑ «COVID-19 vaccine and treatments for people with kidney disease». National Kidney Foundation. 2020 թ․ դեկտեմբերի 11.
  86. ↑ «COVID-19 Vaccination». Centers for Disease Control and Prevention (ամերիկյան անգլերեն). 2020 թ․ փետրվարի 11.
  87. 1 2 3 4 «UOTW #32 - Ultrasound of the Week». Ultrasound of the Week. 8 January 2015. Արխիվացված է օրիգինալից 20 April 2018-ին. Վերցված է 27 May 2017-ին.
  88. ↑ McDonald SP, Russ GR (2002). «Survival of recipients of cadaveric kidney transplants compared with those receiving dialysis treatment in Australia and New Zealand, 1991–2001». Nephrol. Dial. Transplant. 17 (12): 2212–9. doi:10.1093/ndt/17.12.2212. PMID 12454235.
  89. ↑ Wolfe RA, Ashby VB, Milford EL, և այլք: (1999). «Comparison of Mortality in All Patients on Dialysis, Patients on Dialysis Awaiting Transplantation, and Recipients of a First Cadaveric Transplant». NEJM. 341 (23): 1725–1730. doi:10.1056/nejm199912023412303. PMID 10580071. S2CID 1758680.
  90. ↑ Swaab TD, Quint EE, Westenberg, LB, և այլք: (2023). «Validity of computed tomography defined body composition as a prognostic factor for functional outcome after kidney transplantation». JCSM. 14 (6): 2532–2539. doi:10.1002/jcsm.13316. PMC 10751408. PMID 37731200.
  91. ↑ Naesens, M (2014). «The Histology of Kidney Transplant Failure: A Long-Term Follow-Up Study». Transplantation. 98 (4): 427–435. doi:10.1097/TP.0000000000000183. PMID 25243513. S2CID 20703626.
  92. ↑ Morgan, Benjamin R.; Ibrahim, Hassan N. (2019). «Long-term outcomes of kidney donors». Arab Journal of Urology. 9 (2): 79–84. doi:10.1016/j.aju.2011.06.006. ISSN 2090-598X. PMC 4150560. PMID 26579273.
  93. ↑ «2020 deceased organ donation and transplantation». DonateLife. 2021 թ․ փետրվարի 22. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  94. ↑ «2020 living organ donation and transplantation». DonateLife. 2021 թ․ փետրվարի 22. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  95. ↑ «e-Statistics on organ transplants, waiting lists and donors | CIHI». www.cihi.ca. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  96. 1 2 3 4 «Transplant activity report». NHS Organ Donation (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  97. ↑ «Kidney Transplantation Factbook 2011» (PDF).
  98. ↑ «National Data Reports». The Organ Procurement and Transplant Network (OPTN). Արխիվացված է օրիգինալից 2019-11-07-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 19-ին. (the link is to a query interface; Choose Category = Transplant, Organ = Kidney, and select the 'Transplant by donor type' report link)
  99. ↑ Alexander, G. C.; Sehgal, A. R. (1998). «Barriers to Cadaveric Renal Transplantation Among Blacks, Women, and the Poor». Journal of the American Medical Association. 280 (13): 1148–1152. doi:10.1001/jama.280.13.1148. PMID 9777814.
  100. ↑ «Kidney Transplant Cost In India - Get Cost Estimate». www.vaidam.com. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 19-ին.
  101. ↑ «Expanded Medicare Coverage of Immunosuppressive Drugs for Kidney Transplant Recipients». National Kidney Foundation (ամերիկյան անգլերեն). 2021 թ․ փետրվարի 5. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 27-ին.
  102. ↑ «Questions & Answers for Transplant Candidates about Multiple Listing and Waiting Time Transfer» (PDF). United Network for Organ Sharing. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ հուլիսի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 6-ին.
  103. ↑ «Addressing Geographic Disparities in Organ Availability» (PDF). Scientific Registry of Transplant Recipients (SRTR). 2013. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 6-ին.
  104. ↑ Leamanczyk, Lauren (2014 թ․ նոյեմբերի 29). «I-Team: Professor Helps Organ Transplant Patients On Multiple Waiting Lists». WBZ-TV. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 30-ին.
  105. ↑ Ubel, P. A. (2014). «Transplantation Traffic — Geography as Destiny for Transplant Candidates». New England Journal of Medicine. 371 (26): 2450–2452. doi:10.1056/NEJMp1407639. PMID 25539104.
  106. ↑ Neidich, E.; Neidich, A. B.; Axelrod, D. A.; Roberts, J. P. (2013). «Consumerist Responses to Scarcity of Organs for Transplant». Virtual Mentor. 15 (11): 966–972. doi:10.1001/virtualmentor.2013.15.11.pfor2-1311. PMID 24257089.
  107. ↑ «Former Man United striker Andy Cole undergoes kidney transplant: Club ambassador has a condition called Focal Segmental Glomerulosclerosis». The Irish Times. 2017 թ․ ապրիլի 7. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 7-ին.
  108. ↑ «Andrew Cole: Former Manchester United and England star has kidney op». BBC News (բրիտանական անգլերեն). 2017 թ․ ապրիլի 7. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 7-ին.
  109. ↑ Jepson, Anthony (2017 թ․ սեպտեմբերի 3). «Manchester United great Andy Cole thanks two former teammates as he battles to regain full health». Manchester Evening News. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
  110. ↑ «Coleman battled lifelong health woes: transplants, kidney problems». www.cnn.com (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 27-ին.
  111. ↑ «He thought getting a new kidney in the pandemic would be impossible. His son's coach stepped up». The Washington Post (անգլերեն). Washington, D.C. 2022 թ․ հունվարի 10. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 11-ին.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Երիկամի_փոխպատվաստում&oldid=10904818» էջից